XX asrning 80-yillar o\u2019rtalariga kelib SSSRda tanglik holati keskin kuchaydi, bu hol uning ichki manbalari nimadan iborat, degan masalani keskin qilib qo\u2019ydi. Ma\u2019muriy-buyruqbozlik tizimining yanada kuchayishi oqibatida mamlakatda ishlab chiqarish sur\u2019atlari keskin pasaydi, yalpi mahsulot hajmi kamaydi, ishlab chiqaruvchilarning ishlab-chiqarish vositalaridan begonalashuvi yanada ortib bordi.<\/p>\n\n\n\n
Boshqaruv tizimining o\u2019ta markazlashganligi va taraqqiyotga to\u2019g\u2019anoq bo\u2019layotganligi markaziy siyosiy rahbariyatni bu yo\u2019nalishda muayyan islohotlar o\u2019tkazishga undadi. To\u2019g\u2019ri, 50 va 60 yillarning o\u2019rtalarida sovet jamiyatini bir oz bo\u2019lsada demokratlashtirish va iqtisodiyotni boshqarish jarayonlarini isloh qilishga urinishlar bo\u2019ldi. Ammo eskilikka yopilib olgan holda ma\u2019muriy tizim doirasida, iqtisodiyotga partiya rahbarligi va uning haddan tashqari mafkura izmida bo\u2019lishi sharoitida qilingan islohotlar kutilgan natijalarni bermadi. \u00abAksincha \u2013 deb ta\u2019kidlagan edi. O\u2019zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimov, – so\u2019nggi o\u2019n yillar mobaynida soxta obro\u2019 orttirish maqsadida qabul qilingan va mavjud imkoniyatlarni hisobga olmagan ijtimoiy, oziq-ovqat, agrar, energetika, ekologiya va boshqa sohalardagi ko\u2019pgina dasturlar iqtisodiy qarama-qarshiliklarni chuqurlashtirib yubordi. Natijada iqtisodiyotni batamom izdan chiqarib, moddiy va moliyaviy mablag\u2019lar taqsimchilikgining dahshatli tarzda o\u2019sishiga olib keldi\u00bb.<\/p>\n\n\n\n
Mustabid tizim davrida ishlab chiqarish samaradorligi keskin pasaydi, mahsulot sifatidagi e\u2019tibor susaydi, fan-texnika taraqqiyoti jihatidan jahonning rivojlangan mamlakatlaridan orqada qola boshladi. Bugungi kun nuqtai nazaridan yondashganda, kommunistik mafkura xalqa siyosiy ekstremizmning (keskin chora-tadbirlar ko\u2019rishning) yaqqol ifodalangan mavkura turlaridan biri ekanligi namoyon bo\u2019ladi. U o\u2019zi paydo bo\u2019lgan dastlabki kunlardan boshlab keng xalq ommasiga nisbatan ommaviy zo\u2019ravonlik qilishga va unga nisbatan siyosiy qirg\u2019inlar ishlatishga asoslangan edi. SSSRning inqirozga uchragan, bu bilan esa jahon sotsialistik tizimining barbod bo\u2019lishi tarixiy qonuniyat edi. Inqirozga uchragan kommunistik eksperiment kommunistlar barpo etgan \u00absotsializm binosi\u00bb avval boshdan o\u2019ta yaroqsiz markscha loyihaning chirigan poydevori ustiga ko\u2019rilganligini ishonarli tarzda namoyish etdi. Tovarsiz, bozorsiz poydevor ustiga quriladigan yangi ijtimoiy tuzum barpo etish g\u2019oyasi o\u2019ta yaroqsizligi bilan ajralib turar edi.<\/p>\n\n\n\n
Oktyabr to\u2019ntarishidan keyin darhol xususiy mulkchilik ta\u2019qib etildi, badavlat kishilar quvg\u2019in qilindi, ko\u2019p ukladlilik tugatildi, bozorlar bekitildi, mafkuralagan tanho iqtisodiyot jadal sur\u2019atlar bilan shakllandi. Mamlakat xo\u2019jaligi bozor iqtisodiyotini yuqori samaradorlikka olib boruvchi vosita raqobatdan mahrum bo\u2019ldi. Jadidlar harakatining fidoyilaridan biri, mashhur ma\u2019rifatparvar olim va adib Mahmudxo\u2019ja Behbudiy 1906 yildayoq Lenin partiyasini \u00abbuyruktariya mustabid\u00bb, deb atagan, uning dasturi Turkistonning erkin rivojlanishi uchun faqat yaroqsizgina bo\u2019lib qolmasdan, shu bilan birga zararli ekanligini ham ta\u2019kidlagan edi. Urushdan keyingi yillarda markscha iqtisodiy andozaning joriy etilishi og\u2019ir oqibatlarga sabab bo\u2019ldi. Sotsialistik iqtisodiyotga xos bo\u2019lgan umumiy illatlardan tashqari, u O\u2019zbekistonda xalq xo\u2019jaligining mustamlakachilik yo\u2019nalishini saqlab qolish bilan to\u2019ldirildi. Respublika xalq xo\u2019jaligi har tomonlama (paxtachilikka) ixtisoslashtirilgan juda ko\u2019plab salbiy oqibatlarga olib keldi. Eng global muammo \u2013 Orol fojiasi yuzaga keldi.<\/p>\n\n\n\n
60-70 yillarda boshlangan oltin qazib chiqarish sanoati har yili markazga 50 tonnagacha oltin yetkazib bergan. O\u2019zbekistondan olib chiqib ketilgan ulkan tabiiy resurslarning qiymati 100 mlrd.lab AQSh dollariga teng bo\u2019lgan. Markaziy hukumat esa respublikaning ijtimoiy ehtiyojlarini qondirishga juda arzimagan qoldiq mablag\u2019larni ajratardi. Jamiyat ijtimoiy siyosiy hayotida tub o\u2019zgarishlar bo\u2019lishiga umidning so\u2019nishi 80-yillarning boshlarida ayniqsa kuchaydi. Buning oqibatida, bir tomondan, ma\u2019muriy siyosiy biqiqlik kuchaygan bo\u2019lsa, boshqa tomondan jamiyat a\u2019zolari mehnat intizomining pasayishi, ijtimoiy loqaydlik, befarqlik kuchayib bordi. Ana shunday sharoitda 80-yillarning o\u2019rtalarida sovet jamiyatida \u00abqayta qurish\u00bb boshlandi. Qayta qurish KPSS MK Bosh Kotibi M.S.Gorbachyov va KPSS MKning 1985 yil aprel plenumi bilan bevosita bog\u2019liqdir. Ushbu jarayon avvalo jamiyatning ijtimoiy siyosiy, iqtisodiy, madaniy sohalarida to\u2019planib qolgan inqirozli holatlarini tahlil etishdan boshlandi. Natijada mahsulot ishlab chiqarish uchun ikki barovar ko\u2019p tabiiy resurslar, energiya, inson mehnati sarf etilishi, temir, po\u2019lat, stanoklar ishlab chiqarish bo\u2019yicha dunyoda birinchi o\u2019rinni egallashiga qaraamasdan mamlakatda raqobatbardosh mahsulotlar ishlab chiqarishning yo\u2019lga qo\u2019yilganligi qayd etildi. Biroq qayta qurish \u00abkonsepsiyasi\u00bb avval boshdanoq noilmiy bo\u2019lib, u mag\u2019lubiyatga mahkum edi. Qayta qurish borasidagi dastlabki tajribalarning ko\u2019rsatishicha mamlakat siyosiy rahbariyati birinchi kundanoq qayta qurish mafkurasini anglab yetishda nihoyatda soddalashgan nuqtai nazar bilan yondashdi. Qayta qurish \u00abkonsepsiyasi\u00bb qardosh ittifoqdosh respublikalarning hayotiy manfaatlari va muammolarini chuqur ilmiy tahlil qilishga, ularni bilishga asoslanmagan edi. O\u2019sha davrda sovet sotsialistik tuzumi iqtisodiy, siyosiy jihatdan ulkan imkoniyatlarga ega deb hisoblandi, tarixiy istiqbol sotsializm tomonida deb qaraldi.<\/p>\n\n\n\n
80-yillarning o\u2019rtalarida boshlangan qayta qurish siyosati 2 bosqichda amalga oshirishi zarur edi. Birinchi bosqich 1985-1987 yillarni o\u2019z ichiga olib, bu bosqich ma\u2019muriy tashkiliy tadbirlarning an\u2019anaviy usullarda olib borish bilan izohlanadi. Bu bosqichda fan texnika taraqqiyotiga katta e\u2019tibor beriladi, iqtisodiyotning rivojlanishi uchun ma\u2019lum tadbirlar ishlab chiqiladi. Ammo bunday jarayonni ijtimoiy munosabatlarni takomillashtirmasdan amalga oshirib bo\u2019lmaydi. Natijada 1986 yildan boshlab mamlakat iqtisodiy ahvoli battar yomonlashdi. 1987 yil yanvardan ishlab chiqarish sur\u2019atlari keskin pasaydi, iqtisodiyotda inqirozli holat yuzaga keldi. Qayta qurishning birinchi bosqichi shu tarzda mag\u2019lub bo\u2019ldi.<\/p>\n\n\n\n
Qayta qurishning 2-bosqichi 1987-1990 yillarni o\u2019z ichiga olib endi jamiyatning barcha jabhalarini kompleks tarzida isloh qilishni kun tartibiga qo\u2019ydi. Bunday vazifa sobiq siyosiy mafkura tomonidan 1987 yil yanvarida yanada aniqlashtirildi va uning asosiy maqsadi sovet jamiyatini to\u2019liq demokratlashtirishdan iborat ekanligi ta\u2019kidlandi.<\/p>\n\n\n\n
Ammo mamlakatda tub demokratik o\u2019zgarishlarni amalga oshirish, boshlangan islohotlarni oxiriga yetkazish mumkin bo\u2019lmadi. Bu 2 sabab bilan izohlanadi. Birinchidan, qayta qurishning aniq, izchil, ilmiy jihatdan puxta ishlab chiqilgan dasturi yo\u2019q edi. Ikkinchidan, partiya rahbarlari bundan manfaatdor emas edilar. Ma\u2019lumki, qayta qurish \u00abyuqoridan\u00bb boshlandi. Mazkur jarayonning boshlanishi paytida jamiyat a\u2019zolari unga katta umid bog\u2019ladilar. Ro\u2019y berayotgan o\u2019zgarishlar ayrim ijtimoiysiyosiy, iqtisodiy islohotlar ertangi kunga ishonch ruhini uyg\u2019otdi. Lekin keyinchalik vaziyat o\u2019zgardi, 80-yillarning 2-yarmidan boshlangan iqtisodiy inqiroz, ijtimoiy muammolarni hal etishdan o\u2019quvsizlik demokratik jarayonlar va oshkoralikning yarim yo\u2019lda qolib ketish \u2013 bularning barisi jamiyat a\u2019zolarining qayta qurishga bo\u2019lgan munosabatini o\u2019zgartirdi. Qayta qurishning 3-yilida uning to\u2019liq mag\u2019lub bo\u2019lishi aniq ko\u2019zga tashlanib qoldi. Amaliy ishlar, foydali tadbirlar o\u2019rniga siyosiy jabhadagi \u00abmusobaqalar\u00bb: siyosiy safsata, quruq vadalar kishilarda loqaydlik holatini yanada kuchaytirdi. Ijtimoiy faollik o\u2019rnini sustkashlik, davlat va partiya siyosatiga ishonmaslik, befarqlik egalladi.<\/p>\n\n\n\n
Qayta qurish oshkoralik, demokratiya va fikrlar xilma xilligining ma\u2019lum ma\u2019noda kuchayishiga imkon yaratdi. Natijada tom ma\u2019noda oshkoralikka erishib bo\u2019lmadi, demokratiya esa amalda navbatdagi \u00absiyosiy o\u2019yin\u00bblar ko\u2019rinishini oldi. 1985-1990 yillar xalq ta\u2019limi tizimidagi ayrim siljishlar ma\u2019muriy buyruqbozlik tizimining zo\u2019r berib qilgan harakati bilan tavsiflanadi. Lekin bu davrda ta\u2019lim va tarbiya sohasida ziddiyatli holatlar yanada keskinlashdi. Maktab o\u2019rta maxsus va oliy ta\u2019lim tizimi moddiy jihatdan yetarli darajada ta\u2019minladi. Sovet ta\u2019lim tizimi jahon andozasidan ajralib qoldi, jahonning ilg\u2019or tajribalaridan bahramand bo\u2019lmadi. Ta\u2019lim, tarbiya sohasida kadrlarni sifat jihatidan qayta ko\u2019rib chiqolmadi mafkuraviy cheklashlar tobora kuchayib bordi. 80-yillarning o\u2019rtalarida boshlangan xalq maorifidagi islohotlar mavjud muammolarni hal etmadi. Masalan xalq ta\u2019limi sohasida belgilangan islohotlarni amalga oshirish maqsadida 1985-1990 yillarga mo\u2019ljallab tuzilgan istiqbolli rejalar 3693 ming o\u2019quvchiga mo\u2019ljallangan yangi maktablar qurilishi ko\u2019zda tutilgan edi, ammo mablag\u2019ning yetishmasligini bahona qilgan markaz uni 920000 o\u2019ringa tushirdi. Holbuki bu paytda respublika qishloqlaridagi mavjud maktablarning 20% haligacha moslashtirilmagan binolarda faoliyat ko\u2019rsatayotgan edi. O\u2019qituvchi kadrlar tayyorlashda salbiy xatolarga yo\u2019l qo\u2019yildi. 1985 yildan respublika maktablarida ishlayotgan o\u2019qituvchilar soni 268,4 ming kishini tashkil qilgan bo\u2019lsa, 1990 yilga kelib bu raqam 243,9 ming nafarga tushib qoldi. Buning sababi birinchidan aholi o\u2019rtasida o\u2019qituvchiga nisbatan e\u2019tiborsizlik bo\u2019lsa, ikkinchidan o\u2019qituvchilarni ijtimoiy himoyalashdagi yo\u2019l qo\u2019yilgan jiddiy xatolar bo\u2019ldi.<\/p>\n\n\n\n
O\u2019zbekistonning ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy, madaniy hayotida Uzkompartiyaning XVI plenumi (1984 yil 23 iyun) o\u2019sha paytdagi rahbarlari o\u2019rtasidagi no\u2019noqlik, markaz oldida tiz cho\u2019kib sajda qilishlari oqibatida \u00abO\u2019zbek ishi\u00bb, \u00abPaxta ishi\u00bb deb nomlangan ishlar o\u2019ylab topildi. O\u2019zbekistonning sobiq kompartiya rahbarlari laganbardorligi tufayli 1984 yildan respublikamizga mamlakatning turli mintaqalaridan \u00abdesanchilar\u00bb yog\u2019ilib kela boshladilar. Gdlyan va Ivanov rahbarligidagi jazo otryadlari 1984-1989 yillarda turli bahonalar tufayli o\u2019n minglab rahbarlarni ishdan oldilar, kadrlarni almashtirish siyosati oilaviy tus oldi. Birgina 1984-1987 yillarda Moskva, Leningrad va Rossiyaning boshqa shaharlaridan 400 dan ortiq kishi O\u2019zbekistonning partiya, sovet, ma\u2019muriy xo\u2019jalik organlariga ishga yuborildi. Bu davrda ijtimoiy ma\u2019naviy sohada milliylikning har bir ko\u2019rinishi \u00abinternasionalizm\u00bb mohiyatiga yod ekanligini isbotlashga harakat qilindi. Bu narsa o\u2019zbek tili, din, milliy urf-odat, an\u2019ana, marosimlar ayniqsa Navro\u2019z bayramiga munosabatda yaqqol ko\u2019rindi. O\u2019zbek xalqining asrlar davomida yashab kelgan milliy urf-odatlari, dini ta\u2019qirlandi, oyoq osti qilindi. Natijada xalq orasida, loqaydlik, milliy munosabatlar bobida noroziliklarning kuchayishiga sabab bo\u2019ldi. 1989 yil may, iyun oylarida Farg\u2019ona, Toshkent viloyatlarida va Andijon shahrida millatlararo mojarolar bo\u2019lib o\u2019tdi.<\/p>\n\n\n\n
Ikkinchi jahon urushi yillarida mustabid tuzum tomonidan deportatsiya qilingan bir qator xalqlar qatorida mesxeti turklari ham bo\u2019lib, ular asosan aholi zich yashaydigan Farg\u2019ona viloyatiga, bir qismi esa Andijon, Namangan va Toshkent viloyatlariga joylashtirilgan edi. Buning oqibatida ijtimoiy-iqtisodiy va millatlararo munosabatlarda qo\u2019shimcha muammolarni keltirib chiqardi. Bunga sovet davlati o\u2019z vaqtida e\u2019tibor bermadi. O\u2019sha davrdagi respublikaning siyosiy rahbariyati (R.Nishonov) o\u2019z vaqtida unga to\u2019g\u2019ri baho berolmadi. Natijada Farg\u2019ona viloyatining turli shaharlarida yoshlarning oilaviy chiqishlari, millatlararo to\u2019qnashuvlar chiqishiga sabab bo\u2019ldi. Respublika matbuotida bu haqda to\u2019g\u2019ri ma\u2019lumotlar berilmasdan go\u2019yoki bu mojarolarga \u00abmahalliy aholi aybdor\u00bb deb noxolis baho berildi. 11 iyunda Toshkent shahrida ishlayotgan va o\u2019qiyotgan Farg\u2019onalik yoshlardan 100 ga yaqini \u00abQizil maydonda\u00bb namoyish uyushtirib, Farg\u2019ona voqealari haqida \u00abnoto\u2019g\u2019ri ma\u2019lumot berishlariga qarshi fikr bildirdilar va boshqa bir qator talablar qo\u2019ydilar\u00bb.<\/p>\n\n\n\n
1989 yil 8 iyunda Qo\u2019qonda tinch namoyishlar harbiy qismlar tomonidan o\u2019qqa topildi, natijada ellikdan ziyod kishi halok bo\u2019ldi, 200 dan ortig\u2019i yarador qilindi. Umuman 3-12 iyun kunlari Farg\u2019ona viloyatidagi bo\u2019lgan millatlararo to\u2019qnashuvlar va ularni harbiylar tomonidan o\u2019qqa tutishi oqibatida 103 kishi halok bo\u2019lgan, 1009 kishi jarohatlangan va 650 xonadonga o\u2019t qo\u2019yib vayron qilingan. Farg\u2019ona voqealaridan keyin O\u2019zbekiston KPMQning 1-kotibi lavozimiga saylangan I.A.Karimov boshliq siyosiy rahbariyat bu masalada prinsipial mavqeini egalladi. O\u2019zbekistondagi ijtimoiy-iqtisodiy ahvolni o\u2019rganib unga to\u2019g\u2019ri baho berar ekan, I.A.Karimov matbuot komissiyasida: \u00abO\u2019zbekiston yana bir \u00abFarg\u2019ona\u00bbga chidab tura olmaydi\u00bb, degan edi. Bu aslida yangi rahbarning respublikadagi ahvolni tubdan o\u2019zgartirishga azmu qaror qilganligidan dalolat edi.<\/p>\n\n\n\n
Davlat tili haqidagi qonun qabul qilngandan so\u2019ng milliy o\u2019zlikni anglash, milliy davlatchilikni tiklash yo\u2019lini respublikada yana bir tarixiy ahamiyatga ega bo\u2019lgan muhim siyosiy qadam qo\u2019yildi. 1990 yil 24 martda XII-chaqiriq O\u2019zbekiston SSR Oliy Soveti birinchi sessiyasi o\u2019sha paytda respublika kompartiyasi markaziy komitetining 1- kotibi bo\u2019lgan I.A.Karimovning O\u2019zbekiston SSRning Prezidenti etib saylandi. Shu tariqa, O\u2019zbekiston \u2013 SSSR respublikalari ichida birinchi bo\u2019lib o\u2019zining milliy huquqiy va demokratik davlatiga mustahkam zamin yaratdi.<\/p>\n\n\n\n
O\u2019zbekistonda prezidentlik boshqaruvining joriy qilinishini bir qancha omillar, eng avvalo, SSSRda 1990 yil boshlariga kelib mustabid davlat siyosiy inqirozining kuchayganligi taqozo etdi. Shuningdek, bu inqiroz iqtisodiyotda va ijtimoiy-siyosiy sohada qilingan va markazning ittifoqchi respublikalarida yangilashga qaratilgan islohotlarni barbod bo\u2019lishi bilan ham namoyon bo\u2019ldi. 1990 yil oxirlariga kelib SSSR tarkibidan Litva, Latviya, Estoniya, Gruziya, Azarbayjonning chiqib ketishi SSSRning davlat butunligiga jiddiy ta\u2019sir ko\u2019rsatdi. O\u2019zbekiston xalqi oshkoralik va demokratiyalashdan, milliy va madaniy qadriyatlarni tiklashdan, o\u2019z haq-huquqlarini, o\u2019z taqdirini o\u2019zi belgilash va iqtisodiy hamda siyosiy jihatdan tuzilmalariga qaramlikdan xalos bo\u2019lish huquqlarini amalga oshirishdan tobora ko\u2019proq manfaatdor ekanliklarini ochiq namoyon qila boshladilar. O\u2019zbekistonning mustaqilligi yo\u2019lidagi yana bir muhim qadam O\u2019zbekiston SSR Oliy Kengashining XII-chaqiriq 2-sessiyasida (1990 y 20 iyun) qabul qilingan O\u2019zbekiston Respublikasi \u00abMustaqillik Deklarasiyasi\u00bbdir. Unda o\u2019zbek xalqining asrlar davomida qo\u2019lga kiritgan davlat qurilishi va madaniy taraqqiyot borasidagi boy tarixiy tajribasi va an\u2019analari hisobga olindi. Deklaratsiya 12-moddadan iborat bo\u2019lib, uning 1-moddasida \u00abO\u2019zbekiston SSRning demokratik davlat mustaqilligi respublikaning o\u2019z hududida barcha tarkibiy qismlarni belgilashda tashqi munosabatlardagi tanho hokimligidir\u00bb, deb yozib qo\u2019yilgan. \u00abMustaqillik Deklarasiyasi\u00bb xalqimiz tomonidan zo\u2019r mamnuniyat bilan kutib oldi. Shu kundan boshlab respublikada O\u2019zbekistonning iqtisodiy va siyosiy hayotiga doir masalalar mustaqil tarzda hal qilinadigan bo\u2019ldi. Bunga misol tariqasida, 1991 yil 22 iyul O\u2019zbekiston SSR Oliy Kengashi Prezidiumi qarorida Prezident huzuridagi Vazirlar mahkamasiga ittifoqqa bo\u2019ysunuvchi korxonalar, muassasalar va tashkilotlarning O\u2019zbekiston SSR huquqiy tobeligiga o\u2019tishi tarkibini belgilash vazifasi topshirildi. O\u2019sha vaqtda Markaz rahbarlari respublikalar ittifoqini qanchalik saqlab qolishga urinmasinlar buning iloji yo\u2019q edi. Chunki endi eskicha tartib bilan mamlakatni idora etib bo\u2019lmas, o\u2019z navbatida ittifoqdosh respublikalarni mustaqillikka bo\u2019lgan intilishi tobora kuchayib borardi. Ta\u2019kidlash lozimki, mazkur hujjat O\u2019zbekiston qonunlarining Ittifoq qonunlaridan ustivorligini ta\u2019minladi. Shu bilan birga, \u00abMustaqillik Deklarasiyasi\u00bb O\u2019zbekistonning 1991 yil 31 avgustga qadar mavjud bo\u2019lgan boshqaruv, huquqiy faoliyatini ta\u2019minladi. 1991 yil 11 yanvarida mamlakat Prezidenti qishloq aholisiga bevosita amaliy yordam berish uchun navbatdagi Farmonga imzo chekdi. Mazkur Farmon 1989 yilda boshlangan haqiqiy yangilanishlarning mantiqiy davomi edi. Prezident imzolangan hujjatda 1991 yilda paxta ekin maydoni qisqartirilishini nazarda tutib, tomorqa maydonlariga 108,5 ming gektar yer ajratish ko\u2019rsatilgan. 1991 yil 14 fevralda O\u2019zbekiston Oliy Kengashining navbatdan tashqari to\u2019rtinchi sessiyasi bo\u2019lib o\u2019tdi. Sessiyada mamlakat Prezidenti I.A.Karimov nutq so\u2019zladi. Mazkur nutq matbuotda murakkab vaziyatda oqilona siyosat yuritaylik\u00bb, degan sarlavhada chop etildi. Ushbu nutqida O\u2019zbekiston rahbari Ittifoq shartnomasiga o\u2019z munosabatini bildirib, O\u2019zbekistonning bu shartnomaga kirmasligini qayd etib o\u2019tdi. 1991 yil Nasro\u2019z bayrami arafasida Prezident avf etish to\u2019g\u2019risidagi Farmonga imzo chekdi. Ushbu Farmon ham xalq tomonidan zo\u2019r quvonch bilan kutib olindi. Qolaversa, amnistiyani o\u2019sha davrda faqat ittifoq Prezidenti e\u2019lon qilar edi. 1991 yil 19 avgustga kelib, butun jahonni hayajonga solgan Moskvada davlat to\u2019ntarishiga urinish bo\u2019ldi.<\/p>\n\n\n\n
To\u2019ntarish tarafdorlarining asl maqsadlari ittifoqda yashovchi barcha xalqlarning mustaqillikka erishuviga yo\u2019l qo\u2019ymaslik hamda mamlakatdagi parokandalikdan foydalanib qolish edi. Lekin O\u2019zbekiston rahbariyati mavjud ijtimoiy-siyosiy vaziyatni saqlash, respublika hududida favqulodda holat joriy etilishiga, Konstitusiyaga qarshi davlat to\u2019ntarishini qo\u2019llab-quvvatlash yo\u2019lidagi ig\u2019vokorona harakatlarga uchmaslik uchun o\u2019zlarining butun imkoniyatlaridan foydalandilar. O\u2019sha vaqtda O\u2019zbekiston Prezidenti Hindiston safarida edi. Safardan qaytib 19 avgust kuni kechqurun Toshkent shahri faollari bilan uchrashib, qat\u2019iy tarzda O\u2019zbekiston nuqtai nazarini ma\u2019lum qildi. Respublika rahbariyati: \u00abMarkazdan, kim bo\u2019lishidan qat\u2019i nazar, qonunga xilof ko\u2019rsatmalarni bajarish mumkin emas\u00bb, deb hisobladi. 20 avgustda O\u2019zbekiston Prezidenti huzuridagi Vazirlar Mahkamasining Qoraqalpog\u2019iston Respublikasi, viloyatlar va Toshkent shahri rahbarlari ishtirokida qo\u2019shma majlisi bo\u2019ldi. Unda O\u2019zbekistonning mustaqillikka erishish yo\u2019li o\u2019zgarmasligi haqida Bayonot qabul qilindi. Prezident I.A.Karimov respublika aholisiga murojaat bilan chiqdi va O\u2019zbekistonning o\u2019z mustaqilligiga erishish yo\u2019li qat\u2019iy ekanligini ta\u2019kidladi. O\u2019zbekiston Prezidentining Farmoni bilan Favqulodda holat davlat komitetining g\u2019ayrikonstitutsiyaviy, huquqqu qarshi qarorlari va boshqa ko\u2019rsatmalari noqonuniy, deb e\u2019lon qilindi. Shunday murakkab sharoitda, ya\u2019ni markaz va respublikalar o\u2019rtasidagi munosabatlar tobora taranglashib, Markaz boshqaruv qobiliyatini yo\u2019qotgan, har bir respublika o\u2019z holiga tashlab qo\u2019yilgan bir sharoitda tarixiy vaziyatni to\u2019g\u2019ri baholagan O\u2019zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimov Oliy Kengash, sessiyasini chaqirish va unda O\u2019zbekiston Mustaqilligi haqida Qonun qabul qilishni talab qildi. Chunki har bir milliy respublikaning chinakam teng huquqligi va mustaqilligi ta\u2019minlangandagina tanazzuldan chiqish mumkin edi. Ayni shu maqsadlarni ko\u2019zlab, jumhuriyat Oliy Kengashining XII chaqiriq navbatdan tashqari sessiyasi 1991 yil 31 avgustda o\u2019z ishini boshladi. O\u2019zbekistonning Mustaqil Davlat, deb e\u2019lon qilinishida mazkur sessiya katta tarixiy ahamiyatga ega bo\u2019ldi.<\/p>\n\n\n\n
Bularning barchasi oxir-oqibatda mustabid Sovet davlatini tag-tomiri bilan yemiradigan ichki ziddiyatlarga aylandiki, bu illatlar tuzum inqirozini muqarrar qilib qo\u2019ydi. Sovet imperiyasi inqirozining asosiy sabablari nimalardan iborat edi?<\/p>\n\n\n\n
Birinchidan, \u00abittifoq\u00bbning inqirozga uchrashiga shu narsa sabab bo\u2019ldiki, u avvalboshdanoq ixtiyoriy asosda emas, balki zo\u2019ravonlik, tazyiq o\u2019tkazish yo\u2019li bilan \u00abittifoq\u00bbqa kirgan xalqlarning xohish-irodasiga zid ravishda tashkil etilgan edi. Haqiqatdan ham, o\u2019z mohiyatiga ko\u2019ra bu qat\u2019iy markazlashtirish tamoyillari asosida qurilgan va har qanday demokratik normalarni rad etuvchi davlat edi.<\/p>\n\n\n\n
Ikkinchidan, sovet imperiyasi aslida chor samoderjaviyasining \u00abmerosxo\u2019ri\u00bb sifatida mustamlakachilik siyosatini davom ettirdi, u butun-butun xalqlarning milliy manfaatlarini poymol qildi, butun \u00abittifoq\u00bb hududida bu xalqlarga yot bo\u2019lgan sovetlar shaklidagi davlat hokimiyati tizimini tashkil etdi. Sovet davlatida rahbarlik vazifasi geografik, siyosiy, iqtisodiy va etnik jihatlardan ittifoq markazi qo\u2019lida mustahkamlandi, ular aslida, ramziy jihatdan olganda, qandaydir, \u00abmarkaz\u00bbga uyushgan edi. Shunga binoan, Markaz bilan etnik chekka joylar (shu jumladan, O\u2019zbekiston) o\u2019rtasidagi munosabatlar asosan imperiyacha munosabatlar, ya\u2019ni adolatsiz va Markazga mutloq bo\u2019ysungan holda bo\u2019lib keldi.<\/p>\n\n\n\n
Uchinchidan, SSSR jahonga hukmron bo\u2019lishga, rivojlangan kapitalistik mamlakatlardan ustunlikka da\u2019vo qilgan edi, lekin u zamon sinoviga bardosh berolmadi. Bozor iqtisodiyotiga ega bo\u2019lgan va taraqqiyotning demokratik yo\u2019lini tanlagan mamlakatlar ustun bo\u2019lib chiqdi. Jahon xalqlari siyosiy va iqtisodiy rivojlanishning sovet andozasi istiqbolsiz ekanligini tushunib yetdilar. Bu ham inqirozga uchrashishning muhim sabablaridan biri bo\u2019ldi.<\/p>\n\n\n\n
To\u2019rtinchidan, \u00abIttifoq\u00bb inqirozga uchrashishning asosiy sabablaridan yana biri shu bo\u2019ldiki, mustamlakachilik ahvoliga va turli-tuman kommunistik \u00abeksperiment\u00bblarga duchor qilinishiga qaramasdan, o\u2019zbek xalqi o\u2019zining milliy g\u2019ururini kelajakka, ozodlikka bo\u2019lgan ishonchini yo\u2019qotmadi, mustaqillik poydevorini qiyinchilik va katta yo\u2019qotishlar bilan bo\u2019lsa-da, qadamba-qadam qo\u2019yib bordi. Buyuk avlodlardan meros bo\u2019lib qolgan ma\u2019naviy yetukligi, sabr toqati, Vatanga muhabbati, mehnatsevarligi va bunyodkorligi xalqni mustabid tuzumning dahshatli qatag\u2019onlaridan omon saqladi, tobe bo\u2019lib yashashni istamasligini ochiq namoyish qildi.<\/p>\n\n\n\n
O\u2019zbekiston xalqi azaldan o\u2019z fikri-zikri bilan yashagan. O\u2019zining qariyb 3000 yillik davlatchilik tarixida qisqa vaqtgina mustaqil yashagan. Ayniqsa keyingi oq va qizil saltanatning deyarlik 130 yil davom etgan hukumronligi o\u2019z tarixiy davlatchiligiga ega bo\u2019lgan Turkistonni mustamlaka va qaramga aylantirgandi. Bu zulmatga qarshi goh oshkora, goh pinhona kurashib keldi.<\/p>\n\n\n\n
O\u2019zbekistonning Mustaqillik sari qo\u2019yilgan dastlabki qadamlari 1989 yil 23 iyunda Islom Abdug\u2019aniyevich Karimovdek jasoratli inson davlat tepasiga kelganidan keyin boshlandi. Uning tashabbusi bilan O\u2019zbekiston hukumati tomonidan 1989 yil 15 avgustda \u00abKolxozchilar, sovxoz ishchilari, fuqarolar, shaxsiy tomorqa xo\u2019jaliklari va individual uy-joy qurilishini yanada rivojlantirish to\u2019g\u2019risida\u00bb maxsus qaror qabul qilindi. Garchi bu g\u2019oya Ittifoq rahbarlariga yoqmagan bo\u2019lsa ham, I.A.Karimov o\u2019z fikridan qaytmay, uni sobitqadamlik bilan amalga oshira bordi. Natijada o\u2019sha yilning 4 oyida aholiga qo\u2019shimcha 90,7 ming gektar yer tomorqa sifatida berildi.<\/p>\n\n\n\n
1989 yil 21 oktyabrda O\u2019zbekiston Oliy Kengashining XI sessiyasi O\u2019zbekistonning davlat tili haqidagi Qonunni qabul qildi. Ushbu qonunning qabul qilinishi madaniy-ma\u2019naviy va siyosiy hayotida ro\u2019y bergan g\u2019oyat muhim voqea bo\u2019ldi.<\/p>\n\n\n\n
O\u2019zbekiston SSR Oliy Kengashining 1990 yil 24-martda bo\u2019lib o\u2019tgan sessiyasida boshqaruv tizimini tubdan isloh qilish, prezidentlik lavozimini joriy etish to\u2019g\u2019risida qaror qabul qilindi va O\u2019zbekistonda ittifoqdosh respublikalar orasida birinchi bo\u2019lib prezidentlik lavozimi joriy etildi.<\/p>\n\n\n\n
O\u2019zbekistonning mustaqilligi yo\u2019lidagi yana bir muhim qadam O\u2019zbekiston Oliy Kengashining XII chaqiriq ikkinchi sessiyasida (1990 y. 20 iyun) qabul qilingan \u00abO\u2019zbekiston Respublikasi Mustaqillik Deklarasiyasi\u00bbdir. Ushbu Deklarasiyani qabul qilishda Respublika Oliy Soveti deputatlari jonbozlik ko\u2019rsatdilar. \u00abMustaqillik Deklarasiyasi\u00bbda har bir millat o\u2019z taqdirini o\u2019zi belgilashi, va bu holat Deklarasiya qoidasi bilan kafolatlanishi ta\u2019kidlandi. Unda o\u2019zbek xalqining asrlar davomida qo\u2019lga kiritgan davlat qurilishi va madaniy taraqqiyot borasidagi boy tarixiy tajribasi va an\u2019analari hisobga olindi. Deklarasiya 12 moddadan iborat bo\u2019lib, uning 1-moddasida \u00abO\u2019zbekiston SSRning demokratik davlat mustaqilligi respublikaning o\u2019z hududida barcha tarkibiy qismlarni belgilashda tashqi munosabatlardagi tanho hokimligidir\u00bb deb yozib qo\u2019yilgan. Sessiya qabul qilgan bu \u00abMustaqillik Deklarasiyasi\u00bb xalqimiz tomonidan katta mamnuniyat bilan kutib olindi.<\/p>\n\n\n\n
1991 yil 19 avgustga kelib, butun jahonni hayajonga solgan Moskvada davlat to\u2019ntarishiga urinish bo\u2019ldi.<\/p>\n\n\n\n
To\u2019ntarish tarafdorlarining asl maqsadlari ittifoqda yashovchi barcha xalqlarning mustaqillikka erishuviga yo\u2019l qo\u2019ymaslik hamda mamlakatdagi porakandalikdan foydalanib qolish edi. Lekin O\u2019zbekiston rahbariyati mavjud ijtimoiy-siyosiy vaziyatni saqlash, respublika hududida favqulodda holat joriy etishligiga, Konstitutsion tuzumga qarshi kurash yo\u2019lidagi harqanday harakatlariga uchmaslik uchun butun imkoniyatlarini ishga soldilar. O\u2019sha vaqtda O\u2019zbekiston Prezidenti Hindiston safarida edi. Safardan qaytib 19 avgust kuni kechqurun Toshkent shahri faollari bilan uchrashib, qat\u2019iy tarzda O\u2019zbekiston nuqtai nazarini ma\u2019lum qildi. Respublika rahbariyati: \u00abMarkazdan, kim bo\u2019lishidan qat\u2019iy nazar, berilgan qonunga xilof ko\u2019rsatmalarni bajarish mumkin emas\u00bb, deb hisobladi. 20 avgustda O\u2019zbekiston Prezidenti huzuridagi Vazirlar Mahkamasining Qoraqalpog\u2019iston Respublikasi, viloyatlar va Toshkent shahri rahbarlari ishtirokida qo\u2019shma majlisi bo\u2019ldi. Unda O\u2019zbekistonning mustaqillikka erishish yo\u2019li o\u2019zgarmasligi haqida Bayonot qabul qilindi. Prezident I.A.Karimov respublika aholisiga murojaat bilan chiqdi va O\u2019zbekistonning o\u2019z mustaqilligiga erishish yo\u2019li qat\u2019iy ekanligini ta\u2019kidladi. O\u2019zbekiston Prezidentining farmoni bilan favqulodda holat davlat komitetining g\u2019ayrikonstitusiyaviy, huquqqa qarshi qarorlari va boshqa ko\u2019rsatmalar noqonuniy, deb e\u2019lon qilindi. Shunday bir murakkab sharoitda, ya\u2019ni Markaz va respublikalar o\u2019rtasidagi munosabatlar tobora taranglashib, Markaz boshqaruv qobiliyatini yo\u2019qotgan, har bir respublika o\u2019z holiga tashlab qo\u2019yilgan bir sharoitda tarixiy vaziyatni to\u2019g\u2019ri baholagan O\u2019zbekiston Respublikasi Prezidenti I.Karimov Oliy Kengash sessiyasini chaqirishni va unda O\u2019zbekiston Mustaqilligi haqida Qonun qabul qilishni talab qildi. Chunki har bir milliy respublikaning chinakam teng huquqligi va mustaqilligi ta\u2019minlangandagina tanazzuldan chiqish mumkin edi. Ayni shu maqsadlarni ko\u2019zlab, jumhuriyat Oliy Kengashining XII chaqiriq navbatdan tashqari oltinchi sessiyasi 1991 yil 31 avgustda o\u2019z ishini boshladi. O\u2019zbekistonning Mustaqil davlat, deb e\u2019lon qilinishida mazkur sessiya katta tarixiy ahamiyatga ega bo\u2019ldi. Unda \u00abO\u2019zbekiston Respublikasining davlat mustaqilligi to\u2019g\u2019risida\u00bb gi Qonun hamda \u00abO\u2019zbekiston Respublikasining davlat bayrog\u2019i to\u2019g\u2019risida\u00bbgi Qonun kun tartibiga qo\u2019yilib, qizg\u2019in muhokama qilindi. Sessiyada O\u2019zbekiston Respublikasining davlat mustaqilligi to\u2019g\u2019risida Prezident I.A.Karimov ma\u2019ruza qildi. U o\u2019z nutqida 1991 yil o\u2019rtalarida Markaziy hukumat olib borayotgan ichki siyosatni tahlil qildi. 19-21 avgust kunlari Moskva favqulodda holat davlat komiteti a\u2019zolarining xalqlar ozodligi, respublikalar mustaqilligiga qarshi qaratilganligi xalqqa ro\u2019y-rost bildirildi. Oliy Kengash deputatlari moddama-modda muhokamadan so\u2019ng \u00abO\u2019zbekiston Respublikasining davlat mustaqilligi asoslari to\u2019g\u2019risidagi Qonun\u00bbni qabul qildilar. So\u2019ngra davlat mustaqilligi to\u2019g\u2019risidagi Bayonot qabul qilindi. O\u2019zbekiston SSRning nomi \u00abO\u2019zbekiston Respublikasi\u00bb, deb o\u2019zgartirildi. Mustaqillik belgilangan kun \u2013 1 sentyabr 1991 yildan boshlab milliy bayram va dam olish kuni, deb e\u2019lon qilindi. O\u2019zbekiston Respublikasi mustaqilligi haqidagi bu hujjatlar o\u2019zbek xalqining asriy orzusi ro\u2019yobga chiqqanligining huquqiy ifodasi bo\u2019ldi.<\/p>\n\n\n\n
\u00abO\u2019zbekiston Respublikasining davlat mustaqilligi asoslari to\u2019g\u2019risida\u00bbgi Qonun 17 moddadan iborat bo\u2019lib, mustaqil respublika uchun vaqtincha Konstitusiya rolini o\u2019ynaydigan bo\u2019ldi.<\/p>\n\n\n\n
Ushbu qonunda O\u2019zbekiston mustaqil demokratik davlat, deb e\u2019lon qilindi, ma\u2019muriy-hududiy tuzilishi, hokimiyat va boshqaruv idoralari tuzilishini mustaqil belgilash qonunlashtirildi. Respublikaning davlat bo\u2019linishi hamda iqtisodiy asoslari ham qonunda o\u2019z aksini topdi. Shuningdek, ushbu hujjatda O\u2019zbekistonning Qoraqalpog\u2019iston bilan munosabatlari xususida so\u2019z borib, O\u2019zbekiston Qoraqalpog\u2019istonning hududiy yaxlitligini tan olishi haqida fikr yuritiladi, u O\u2019zbekiston tarkibida ekanligi e\u2019tirof etiladi. Bunday qonunning qabul qilinishi o\u2019sha davrda erishilgan yutuqlarning yuqori cho\u2019qqisi bo\u2019ldi. Shunday qilib, o\u2019zbek xalqi asrlar davomida orzu qilgan mustaqillikka tinch yo\u2019l bilan yurtboshimiz I.A.Karimov boshchiligida respublika rahbariyatining oqilona yo\u2019l tutishi orqali erishildi.<\/p>\n\n\n\n
Endi O\u2019zbekiston Respublikasining davlat mustaqilligi e\u2019lon qilinishi bilan bog\u2019liq qonunlar tizimini yaratish zarur edi. O\u2019zbekiston erishgan istiqlolni mustahkamlash uchun mamlakatda referendum o\u2019tkazishga qaror qilindi. 1991 yil 18 noyabrda Oliy Kengash VIII sessiyasi O\u2019zbekiston Respublikasi referendumini o\u2019tkazish to\u2019g\u2019risida qaror qabul qildi. Shunga muvofiq 29 dekabrda \u00abSiz Oliy Kengash tomonidan O\u2019zbekiston Respublikasi mustaqil davlat deb e\u2019lon qilinishini ma\u2019qullaysizmi?\u00bb mavzuida referendum o\u2019tkazildi. Referendum yakuniga ko\u2019ra unda qatnashgan aholining 98,2 foizi O\u2019zbekiston mustaqilligini yoqlab ovoz berdi. O\u2019zbekiston mustaqil respublika, deb e\u2019lon qilinishi jahon jamoatchiligi tomonidan ham zo\u2019r qoniqish bilan kutib olindi. Fikrimiz isboti sifatida Amerika Qo\u2019shma Shtatlarining o\u2019sha paytdagi Prezidenti Jorj Bushning I.Karimov nomiga yuborgan telegrammasi hamda Shvesiya bosh vaziri K.Bilodtning telegrammalaridan ko\u2019rish mumkin. 1991 yil 14 sentyabrida O\u2019zbekiston Kompartiyasining favqulodda XXIII syezdida I.A.Karimov taklifi bilan O\u2019zbekiston Kompartiyasi KPSS tarkibidan chiqqanligi e\u2019lon qilindi. Partiyaning bundan buyon faoliyat ko\u2019rsatmasligi e\u2019tiborga olinib, ushbu partiya o\u2019rnida Xalq Demokratik partiyasi tuzilganligi e\u2019lon qilindi. O\u2019zbekiston mustaqil davlat, deb e\u2019lon qilingan kunning o\u2019zidayoq mustaqil davlat ramzlarini joriy qilish yuzasidan amaliy choralar ko\u2019rildi. O\u2019zbekiston Respublikasining davlat bayrog\u2019i to\u2019g\u2019risida, respublika gerbining nusxasi va davlat madhiyasining musiqiy bayoni haqida maxsus qaror qabul qilindi. Unda Konstitusiya komissiyasining ekspert guruhiga davlat bayrog\u2019ining variantlari ustida ishlashni davom ettirish, Oliy Kengashning tegishli qo\u2019mitalariga Konstitusiya komissiyasi ijodiy guruhi bilan hamkorlikda davlat bayrog\u2019i, madhiyasi haqida qonun loyihalarini ishlab chiqib, navbatdagi sessiyaga taqdim etish vazifasi topshirildi. O\u2019zbekiston Respublikasi Oliy Kengashining 1991 yil 18 noyabrda bo\u2019lib o\u2019tgan VIII sessiyasida \u00abO\u2019zbekiston Respublikasining davlat bayrog\u2019i to\u2019g\u2019risida\u00bb Qonunni qabul qildi.<\/p>\n\n\n\n
O\u2019zbekiston Respublikasining davlat bayrog\u2019i ulug\u2019 ajdodlarimizning aqida va maslaklariga mos keluvchi, millat tabiati va xalqimiz ruhiyatidan kelib chiqib, uning milliy va ma\u2019naviy jihatlarini ham o\u2019zida aks ettirmog\u2019i kerak edi. Mamlakatimiz davlat bayrog\u2019i yurtimizning o\u2019tmishi, bugungi kuni va kelajagi yorqin ramzi bo\u2019lib qoldi.<\/p>\n\n\n\n
1992 yil 2 iyulda O\u2019zbekiston Respublikasi Oliy Kengashining X sessiyasida \u00abO\u2019zbekiston Respublikasining davlat gerbi\u00bb to\u2019g\u2019risida Qonun qabul qilindi.<\/p>\n\n\n\n
O\u2019zbekiston Respublikasi Oliy Kengashining 1992 yil 10 dekabrda bo\u2019lib o\u2019tgan XI sessiyasida \u00abO\u2019zbekiston Respublikasining davlat madhiyasi to\u2019g\u2019risida\u00bbgi Qonun qabul qilindi. Sessiyada shoir Abdulla Oripov va bastakor Mutal Burxonov tomonidan tayyorlangan madhiya nusxasi tasdiqlandi.<\/p>\n\n\n\n
O\u2019zbekiston mustaqillikka erishgandan keyin davlat boshqaruvining prezidentlik shakli rivojlandi. 1991 yil 29 dekabrda o\u2019zbek xalqi o\u2019z xohish-irodasi bilan O\u2019zbekiston Respublikasi Prezidentini sayladi. Saylovga jiddiy tayyorgarlik ko\u2019rilib, O\u2019zbekiston Respublikasi saylovlari muqobillik asosida o\u2019tdi. Oliy lavozimga ikki nomzod – O\u2019zbekiston XDP va O\u2019zbekiston kasaba uyushmalari federasiyasi nomzodi I.A.Karimov va \u00abErk\u00bb demokratik partiyasi vakili Saloy Madaminov nomzodi qo\u2019yildi.<\/p>\n\n\n\n
Saylovlar yakuniga ko\u2019ra 8 million 514 ming 136 ovoz yoki ovoz berishda qatnashganlarning 86 foizi Islom Karimov nomzodini, 1 million 220 ming 474 saylovchi (12,3%) Saloy Madaminov nomzodini yoqlab ovoz berdi. Markaziy saylov komissiyasi okrug komissiyalari majlis bayonlarini ko\u2019rib chiqib, \u00abO\u2019zbekiston Respublikasi Prezidenti saylovi to\u2019g\u2019risida\u00bbgi Qonunning 35\u2013moddasiga asosan Islom Abdug\u2019aniyevich Karimovni O\u2019zbekiston Respublikasi Prezidenti lavozimiga saylangan, deb hisoblashga qaror qildi.<\/p>\n\n\n\n
O\u2019zbekiston Respublikasi Konstitusiyasi 5-bo\u2019limining 19-bobida O\u2019zbekiston Respublikasi Prezidenti maqomi belgilab berildi. Unga ko\u2019ra O\u2019bekiston Respublikasi Prezidenti lavozimi 35 yoshdan kichik bo\u2019lmagan, davlat tilini yaxshi biladigan, bevosita saylovgacha kamida 10 yil O\u2019zbekiston hududida muqim yashagan O\u2019zbekiston Respublikasi fuqarosi saylanishi mumkin. O\u2019zbekiston Respublikasining Prezidenti O\u2019zbekiston Respublikasining fuqarolari tomonidan umumiy, teng va to\u2019g\u2019ridan-to\u2019g\u2019ri saylov huquqi asosida yashirin ovoz berish yo\u2019li bilan 5 yil muddatga saylanadi. O\u2019zbekiston Respublikasi Prezidenti lavozimiga nomzodlar soni cheklanmaydi. O\u2019zbekiston Respublikasi Prezidenti saylovida saylovchilarnig kamida 50 foizi qatnashgan taqdirda saylov haqiqiy deb hisoblanadi. Umuman O\u2019zbekiston Respublikasi bo\u2019yicha ovoz berishda qatnashgan saylovchilar ovozlarining yarmidan ko\u2019pini olgan nomzod saylangan hisoblanadi. Prezidentni saylash tartibi O\u2019zbekiston Respublikasining 1991 yil 18 noyabrda qabul qilingan \u00abO\u2019zbekiston Respublikasi Prezidenti saylovi to\u2019g\u2019risida\u00bbgi Qonuni bilan belgilanadi. Bir shaxs surunkasiga ikki muddatdan ortiq O\u2019zbekiston Respublikasining Prezidenti bo\u2019lishi mumkin emas. O\u2019zbekiston Respublikasi Prezidentining davlat qurilishi sohasidagi tajribasidan unumli foydalanish maqsadida muddati tugashi munosabati bilan iste\u2019foga chiqqan Prezident umrbod Konstitusiyaviy sud a\u2019zosi lavozimini egallashi ko\u2019zda tutilgan.<\/p>\n\n\n\n
O\u2019zbekiston Respublikasining Prezidenti lavozimni ijro etishga kirishish chog\u2019ida O\u2019zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi qasamyod qiladi. O\u2019zbekiston Respublikasining Prezidenti Konstitusiya tomonidan davlat, xojalik, ijtimoiy-madaniy qurilish, xalqaro munosabatlar sohasida unga berlgan vakolatlarini amalga oshirish maqsadida Konstitusiyasiga va qonunlarga asoslanib hamda ularni ijro etish yuzasidan respublikaning butun hududida majburiy kuchga ega bo\u2019lgan farmonlar, qarorlar va farmoyishlar chiqaradi.<\/p>\n\n\n\n
O\u2019zbekiston Respublikasining Prezidenti betobligi sababli o\u2019z vazifasini bajara olmasligi Oliy Majlis tuzgan davlat tibbiy komissiyasi xulosasi bilan tasdiqlangan taqdirda o\u2019n kun muddat ichida Oliy Majlisning favqulodda yig\u2019ilishida deputatlar orasidan O\u2019zbekiston Respublikasi Prezidenti vazifasini vaqtincha bajaruvchi saylanadi. Bu holda uch oy muddat ichida O\u2019zbekiston Respublikasi Prezidentining umumxalq saylovi o\u2019tkazilishi shart. Jahon sivilizasiyasida alohida o\u2019rin tutadigan, ko\u2019p asrlik boy tarixga ega bo\u2019lgan O\u2019zbekiston diyorida butun dunyoga mashhur olimlar, davlat arboblari yetishib chiqqan. Xalqimizning ko\u2019p yillar davomida olib borgan matonatli kurashi natijasida qaror topgan mustaqil O\u2019zbekistonda bozor munosabatlariga asoslangan odil, haqqoniy demokratik jamiyat qurish stixiyali (ko\u2019r-ko\u2019rona) ravishda emas, balki jahon taraqqiyotining, chunonchi, buyuk zaminimizda yaratilgan tarixiy tajribalarga, g\u2019oyalarga, ma\u2019rifiy-ilmiy taraqqiyotga amal qilgan holda ro\u2019yobga chiqdi. O\u2019zbekiston mustaqillik sari yo\u2019l tutar ekan, 1989 yilning yoz oylari va 1990 yil bahori O\u2019zbekiston hayotida burilash davri bo\u2019ldi. Xuddi shu paytlarda o\u2019zbek xalqining taqdirini hal qiladigan taraqqiyot yo\u2019llari ishlab chiqildi. Xususan, teng huquqli mustaqil O\u2019zbekistonning inson manfaatini himoya qilish ustuvor vazifa deb maqsad qo\u2019ygan demokratik yo\u2019lda rivojlanishi bosh strategik yo\u2019nalish, deya belgilandi. Ana shu yo\u2019lning boshida, 1989 yil martidan O\u2019zbekiston Respublikasining Prezidenti sifatida Islom Abdug\u2019aniyevich Karimov turdi. Asrlarga teng qisqa vaqtda erishilgan yutuqlar: mamlakatda o\u2019rnatilgan ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy barqarorlik, tarixiy, milliy va diniy qadriyatlarimizning tiklanishi, jamiyatda o\u2019rnatilgan osoyishtalikni, mustaqil O\u2019zbekiston Respublikasining jahon hamjamiyatida tutgan o\u2019rnining ortib borishini xalqimiz, jahonning yirik davlat arboblari Islom Karimov nomi bilan bog\u2019laydilar. Dunyo mamlakatlarida yangi jamiyat qurishning \u00abO\u2019zbek modeliga\u00bb uning asoschisi va yetakchisi Islom Abdug\u2019aniyevich Karimovning siyosiy portretiga qiziqish kun sayin ortib bormoqda. Amerika Qo\u2019shma Shtatlarida chiqadigan nufuzli \u00abNovoye russkoye slovo\u00bb haftanomasi O\u2019zbekiston Prezidenti I.Karimovni Mustaqil davlatlar hamdo\u2019stligining ko\u2019p rahbarlariga namuna qilib ko\u2019rsatdi va BMT xavfsizlik kengashiga murojaat qilib, O\u2019zbekiston Prezidentining ijtimoiy-siyosiy faoliyatiga e\u2019tibor berishga va uning tajribasi bilan notinch mamlakatlarning davlat rahbarlarini tanishtirishga chaqirdi. 1996 yili Venada (Avstriya) \u00abXX asr xalqlari dohiylari\u00bb nomida chop etilgan kitoblarning bir jildi O\u2019zbekiston Prezidentiga bag\u2019ishlangan. Kitob mualliflari \u00abIslom Karimov kommunizmdan keyingi O\u2019rta Osiyo mintaqasidagi eng buyuk davlat arbobidir\u00bb, deb tan beradi.<\/p>\n\n\n\n
Islom Karimovning har bir asari, ma\u2019ruza va maqolalari bozor munosabatlariga asoslangan demokratik jamiyat qurishning g\u2019oyaviy-nazariy asoslarini, amaliy ishlarining kundalik dasturini tashkil qiladi. G\u2019arb va Sharqning rivojlangan mamlakatlari asrlar davomidagi taraqqiyot yo\u2019llarini, o\u2019zbek davlatchiligining ming yillar davomidagi tarixiy tajribasini o\u2019rgangan holda yaratilgan I.A.Karimov asarlarida mustaqil O\u2019zbekiston Respublikasining ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy va ma\u2019naviy-madaniy taraqqiyotining muhim yo\u2019nalishlari, yangi jamiyat qurishning butun dunyoda tan olingan asosiy tamoyillari to\u2019g\u2019risida ta\u2019limot yaratildi.<\/p>\n\n\n\n
Istiqlolning dastlabki bosqichida bosilib chiqqan \u00abO\u2019zbekistonning o\u2019z istiqlol va taraqqiyot yo\u2019li\u00bb, \u00abO\u2019zbekiston \u2013 bozor munosabatlariga o\u2019tishning o\u2019ziga xos yo\u2019li\u00bb va boshqa bir qancha asarlari va nutqlarida bayon etilgan O\u2019zbekiston Respublikasi mustaqilligining birinchi navbatdagi vazifalari keyinchalik g\u2019oyat muhim ahamiyat kasb etgan \u00abO\u2019zbekiston iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirish yo\u2019lida\u00bb, \u00abDemokratik islohotlarni chuqurlashtirish vazifalari\u00bb va boshqa asarlarida o\u2019z rivojini topdi.<\/p>\n\n\n\n
Istiqlol sharoitida odil demokratik jamiyat qurish vazifalarining ortib borishi, xalqaro ekstremistik, diniy aqidaparastlik harakatlarning mustaqilligimizga tahdidini hisobga olib, Islom Karimov jamiyatshunos olimlar bilan uchrashuvida (aprel 2000 yil), gazeta va jurnallar muxbirlarining savollariga javoblarida (fevral 1998 yil, avgust 1998 yil, iyun 2000 yil) milliy istiqlol g\u2019oyasi va mafkurasini ishlab chiqish va ularni aholi o\u2019rtasida keng targ\u2019ib qilish, ayniqsa, yoshlarimiz ongiga singdirish zarurati bu murakkab, lekin muhim ishlarning yo\u2019llari va usullariga e\u2019tiborni kuchaytirdi.<\/p>\n\n\n\n
I.A.Karimov istiqlolning birinchi kunlaridan boshlab ta\u2019lim-tarbiya sohasida tub o\u2019zgarishlar qilishga, yangi jamiyat qurish talablariga javob beradigan kadrlar tayyorlash masalasiga katta ahamiyat berdi. Prezidentimiz tomonidan ishlab chiqilgan \u00abTa\u2019lim to\u2019g\u2019risida\u00bbgi Qonun va \u00abKadrlar tayyorlashning milliy dasturi\u00bbga ilg\u2019or taraqqiy etgan mamlakatlar jamoatchiligi tomonidan yuksak baho berilmoqda. M.Lomonosov nomidagi Moskva davlat universitetining rektori akademik V.Sadovnichiy O\u2019zbekistonda yangi avlod tarbiyasi, ta\u2019lim tizimini tubdan isloh etish borasida amalga oshirilayotgan ishlar rossiyalik olimlar, ta\u2019lim sohasi mutaxassislari tomonidan yuksak baholanayotganini ta\u2019kidlaydi. \u00abBiz sizni kelajak avlod uchun katta g\u2019amxo\u2019rlik qilayotgan davlat rahbari sifatida alohida hurmat qilamiz\u00bb, deydi u O\u2019zbekiston Respublikasi Prezidentiga murojaat qilib. I.A.Karimovga dunyoning eng ilg\u2019or ilm-fan, madaniyat va siyosat arboblari qatorida jahonning eng yirik o\u2019quv yurtlaridan bo\u2019lgan Moskva Davlat universitetining faxriy professori unvoni berildi. O\u2019zbekiston Respublikasining qisqa vaqt ichida ta\u2019lim-tarbiya, madaniyat va sport sohasida erishgan katta yutuqlarini hisobga olib I.A.Karimovga YuNESKO \u00abOltin medali\u00bb, Xalqaro Olimpiya komiteti tomonidan \u00abOltin medal\u00bb topshirilishi, Rossiya Federasiyasi Oliy pedagogika akademiyasiga faxriy a\u2019zo etib saylanishi bejiz bo\u2019lmasdan, yurtboshimiz tomonidan ishlab chiqilgan va muvaffaqiyatli amalga oshirilayotgan \u00abKadrlar tayyorlash milliy dasturi\u00bbning dunyo miqyosida tan olinganligining belgisidir. I.A.Karimov yangi jamiyat qurishda milliy, diniy qadriyatlarimizni tiklash ishlariga shu maqsadda Vatanimiz tarixini xolisona, haqqoniy yaratishga jamiyatshunos olimlarning e\u2019tiborini jalb qildi. Prezidentimiz istiqlolning dastlabki kunlarida (1992 yil, yanvar) \u00abTarixga, merosimizga bo\u2019lgan munosabat tubdan o\u2019zgartirilishi lozim, yangi darsliklardan tortib oddiy kitoblargacha \u2013 hammasiga haqiqat yozilishi shart\u00bb, deb aniq vazifa qo\u2019ydi.<\/p>\n\n\n\n
Vatanimiz tarixini o\u2019rganish, uning yangi kelajak avlodni tarbiyalashdagi tutgan o\u2019rni, ahamiyati masalalari I.A.Karimovning \u00abTarixiy xotirasiz kelajak yo\u2019q\u00bb (1998 yil avgust) nomli asarida keng bayon etib berildi. Yurtboshimiz haqqoniy millatning o\u2019zligini anglashning poydevori, ma\u2019naviy-mafkuraviy, g\u2019oyaviy siyosiy ishlarimizning haqqoniy manbai ekanligini qayta-qayta taqqoslab ko\u2019rsatadi. Prezidentimiz har bir \u00absiyosatchiman, arbobman degan odam, agar vijdoni bo\u2019lsa, o\u2019z xalqining tarixiy o\u2019tmishini bilishi shart\u00bb, degan vazifani qo\u2019ydi.<\/p>\n\n\n\n
O\u2019tmish davrining murakkab vazifalari, qarama-qarshiliklari davlat rahbaridan boshqaruvning har xil usullarini, kerak bo\u2019lsa, qattiqqo\u2019llikni talab qiladi. Prezident Islom Karimov shunday vaziyatda xalq manfaatiga ma\u2019qul keladigan har xil usullardan foydalanib, mamlakatni boshqarmoqda.<\/p>\n\n\n\n
O\u2019zbekiston xalqining istiqlol yillarida erishgan eng katta yutug\u2019i- mamlakatda o\u2019rnatilgan tinchlik, barqarorlik, tartib-intizomdir. Respublika aholisining mutloq ko\u2019pchiligi (97,5%) bunday sharoitga bevosita I.A.Karimovning yetakchiligida erishildi, deb hisoblaydi.<\/p>\n\n\n\n
O\u2019zbek xalqi 2000 yil 9 yanvarda bo\u2019lib o\u2019tgan Prezident saylovida o\u2019zining Islom Karimovga nisbatan chuqur hurmati va ehtiromini izhor qildi. Saylovchilarning 91,9 foizi Islom Karimovga ovoz berib, u yana bir karra davlat rahbari etib sayladi. I.A.Karimov yangi davrning jahon miqyosidagi davlat arbobi, O\u2019zbekiston xalqining buyuk yo\u2019lboshchisi sifatida mamlakatnigina emas, xorijiy davlatlar va xalqaro tashkilotlarning ham qator nishonlari va faxriy unvonlari bilan taqdirlandi.<\/p>\n\n\n\n
Mustaqillik tomon qo\u2019yilgan dastlabki qadamlaridan biri \u2013 bo\u2019lajak suveren respublikaning Konstitusiyasini tayorlash g\u2019oyasi I.A.Karimov tomonidan 1990 yilning mart oyida ilgari surildi. Ko\u2019p o\u2019tmay shu yilning iyun oyida Oliy Kengashning ikkinchi sessiyasida respublika Prezidenti rahbarligida 64 kishidan iborat Konstitusiyaviy Komissiya tuzildi.<\/p>\n\n\n\n
Mustaqil O\u2019bekiston Respublikasining Konstitusiyasi o\u2019z mohiyati va ahamiyati jihatidan sovet davridagi Konstitusiyalardan, xususan, 1978 yilgi O\u2019zbekiston SSR Konstitusiyasidan tubdan farq qilishi kerak edi. Sotsialistik O\u2019zbekiston Konstitusiyasi o\u2019zining mazmuni, ruhi bilan sobiq ittifoq Konstitusiyasidan kelib chiqib, O\u2019zbekistonni bu ittifoqqa qo\u2019l-oyog\u2019I bilan zanjirband etdi. Sinfiylik, partiyaviylik g\u2019oyalari bilan sug\u2019orilgan Konstitusiya g\u2019oyat darajada mafkuralashtirildi va siyosiylashtirildi. Inson manfaatlariga nisbatan davlat manfaatlari ustun qo\u2019yildi.<\/p>\n\n\n\n
O\u2019zbekiston Respublikasi Konstitusiyasining dastlabki varianti 1991 yil oktyabrnoyabrida tayyorlab bo\u2019lindi. U muqaddimani qamrab olgan, olti bo\u2019limdan iborat edi. 1992 yil bahorida loyihaning 149 moddadan iborat ikkinchi varianti ishlab chiqildi. O\u2019zbekiston Respublikasi Konstitusiyasining loyihasi puxta ishlovlardan so\u2019ng Konstitusiyaviy komissiya qarori bilan 1992 yil 26 sentyabrda umumxalq muhokamasi uchun matbuotda e\u2019lon qilindi. Umumxalq muhokamasi qariyb uch oy davom etdi.<\/p>\n\n\n\n
Umumxalq muhokamasida jami 6 mingdan ortiq taklif va mulohazalar bildirildi.<\/p>\n\n\n\n
1992 yil 8 dekabrda 12-chaqiriq O\u2019zbekiston Respublikasi Oliy Kengashining XI sessiyasi bo\u2019ldi. Unda O\u2019zbekiston Respublikasi Konstitusiyasini qabul qilish haqidagi masala ko\u2019rildi. Bu xususda Konstitusiyaviy komissiya raisi, Prezident I.A.Karimov ma\u2019ruza qildi. Ushbu ma\u2019ruzada sessiya muhokamasiga havola qilingan O\u2019zbekistonning asosiy Qonuni, respublikada avvalgi yillarda qabul qilingan qonunlardan farqli o\u2019laroq, demokratik yo\u2019l bilan tayyorlangan bo\u2019lib, unda yillar davomida sinovdan o\u2019tgan umuminsoniy qadriyatlar o\u2019z aksini topganligi, u ko\u2019plab taraqqiy etgan mamlakatlarning tajribalarini o\u2019ziga singdirganligi alohida uqtirildi. Shuning uchun ham mazkur Konstitusiya har qanday yetakchi mamlakatlarning konstitusiyasi bilan bahslasha olishi mumkin deb ta\u2019kidlandi. Sessiyada deputatlar 80 ga yaqin o\u2019zgarish, qo\u2019shimcha va aniqliklar kiritdilar.<\/p>\n\n\n\n
Konstitusiya kelajagi buyuk O\u2019zbekistonning qad rostlashi uchun, adolatli huquqiy davlat barpo etish uchun mustahkam huquqiy poydevor bo\u2019lib xizmat qilmoqda. Konstitusiya 6 bo\u2019lim, 26 bob, 128 moddadan iborat.<\/p>\n\n\n\n
Konstitusiyaning xususiyatlari:<\/strong><\/p>\n\n\n\n 2002 yil 27 yanvarda o’tkazilgan umumxalq referendumi natijalariga ko`ra hamda Birinchidan, u huquqiy va siyosiy tafakkurning eng yuksak yutuqlarini, hozirgi zamon konstitusiyaviylik ilmini o\u2019zida mujassam etgan.<\/p>\n\n\n\n Ikkinchidan, o\u2019zbek xalqi madaniyati va milliy an\u2019analarining chuqur ildizlariga suyanganligi ham uning o\u2019ziga xos muhim xususiyatidir.<\/p>\n\n\n\n Uchinchidan, O\u2019zbekiston Respublikasidagi avvalgi ijtimoiy-iqtisodiy, davlat siyosiy tizimidan amalda boshqa tizimga o\u2019tganligi, tubdan yangilanish ro\u2019y berganligi konstitusiyaviy rasmiylashtirish bilan ajralib turadi.<\/p>\n\n\n\n Tamoyillari: Yangi Konstitusiyada O\u2019zbekiston Respublikasi davlat hokimiyati oliy organlarining tuzilishi, hokimiyatning bo\u2019linishi tamoyili ham asoslab berilgan. O\u2019zbekistonda davlat hokimiyatining qonun chiqaruvchi hokimiyati, ijro etuvchi hokimiyat va sud hokimiyatiga bo\u2019linishi qonunlashtirildi. U hokimiyatdan har biri mustaqil faoliyat ko\u2019rsatadi.<\/p>\n\n\n\n Qonun chiqaruvchi hokimiyat Oliy Majlis tomonidan, ijro etuvchi hokimiyat esa O\u2019zbekiston Respublikasi Prezidenti va uning rahbarligi ostida Vazirlar Mahkamasi tomonidan amalga oshiriladi. Sud hokimiyati Konstitusiyaviy sud, Oliy sud va Oliy xo\u2019jalik sudi tomonidan amalga oshirilib, ular birgalikda respublikaning yagona tizimini tashkil etadi;<\/p>\n\n\n\n Milliy o\u2019z-o\u2019zini boshqarish tamoyili joylardagi davlat hokimiyati organlariga bag\u2019ishlangan.<\/p>\n\n\n\n Mustaqillik yillari milliy davlatchilik asoslarini qurish yillari bo\u2019ldi. O\u2019tgan yillar qo\u2019hna tariximizni teran his qilish, bugungi kunda jahon miqyosida o\u2019z o\u2019rnimizni egallash davri bo\u2019ldi. Bu davrda biz o\u2019zligimizni anglab, tarixiy yo\u2019limizni uzil-kesil tanlab oldik.<\/p>\n\n\n\n Mustaqil O\u2019zbekiston Prezidenti I.A.Karimov tarixiy an\u2019analarga, dunyo tajribalariga, o\u2019lkaning o\u2019ziga xos tomonlariga tayangan holda jamiyatni siyosiy jihatdan tubdan isloh qilish yo\u2019llarini ishlab chiqdi. Bu jarayonda ikkita bosh vazifa:<\/p>\n\n\n\n 1.Eski ma\u2019muriy tizimni tugatish va hokimiyat boshqaruv organlarini qayta qurish;<\/p>\n\n\n\n 2.Yangi davlatchilikning huquqiy va siyosiy asoslarini yaratish, davlatchilikda yangi markaziy va mahalliy boshqaruv tizimini shakllantirish masalalarini hal qilishdan iboratdir.<\/p>\n\n\n\n Jamiyatda qonuniylikning g\u2019alaba qilishi, fuqarolarning ijtimoiy-siyosiy va boshqa huquqlarini himoyasi uchun hokimiyatlarning bo\u2019linishi prinsipi haqli ravishda amalga oshirildi. O\u2019zbekiston Respublikasi Konstitusiyasining 11-moddasida hokimiyatning bo\u2019linishi tamoyili konstitusiya darajasida mustahkamlandi. O\u2019zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining huquqiy holati Konstitusiyaning V bo\u2019lim XVIII bobida va 1994 yil 22 sentyabrda qabul qilingan \u00abO\u2019zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi to\u2019g\u2019risida\u00bbgi Qonunda belgilangan. Bu qonunlarga ko\u2019ra, Oliy Majlis Oliy davlat vakillik organi bo\u2019lib, qonun chiqaruvchi hokimiyatni amalga oshiradi.<\/p>\n\n\n\n Sobiq Ittifoqdan qolgan qonunlarni o\u2019zgartirish, mamlakat hayoti uchun zarur vazifalarni amalga oshirish, demokratik tamoyillar asosida Oliy Majlisni shakllantirish uchun 1994 yil 25 dekabrga saylovlar belgilandi.<\/p>\n\n\n\n 1993yilning 28 dekabrida qabul qilingan \u00abO\u2019zbekiston Respublikasi Oliy Majlisiga saylovlar to\u2019g\u2019risida\u00bbgi Qonunga ko\u2019ra respublika parlamentiga saylovlar umumiy, teng, to\u2019g\u2019ridan-to\u2019g\u2019ri saylov huquqi asosida yashirin ovoz berish yo\u2019li bilan o\u2019tkaziladi.<\/p>\n\n\n\n O\u2019zbekiston Respublikasi 1 chaqiriq Oliy Majlisiga saylov respublikamiz siyosiy hayotida o\u2019lkan yutuq bo\u2019lib, bunda 250 ta deputatdan iborat Oliy Majlis \u2013 yangi Parlament demokratik va ko\u2019ppartiyaviylik asosida tuzildi.<\/p>\n\n\n\n Oliy Majlis faoliyatini erkinlashtirish maqsadida O\u2019zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining II chaqiriq VII sessiyasida ikki palatali parlament tuzish to\u2019g\u2019risida umumxalq referendumi o\u2019tqazishga qaror qilindi. Shu asosda 2002 yil 27 yanvarda o\u2019tgan umumxalq referendumida qatnashgan fuqarolarning 93,65 foizi parlamentning ikki palatadan tuzilishini qo\u2019llab-quvvatlaydi.<\/p>\n\n\n\n 1995 yil 23-24 fevralda chiqarilgan birinchi sessiyada O\u2019zbekiston parlamenti hokimiyat vakillik organlaridan saylangan 120 kishidan iborat deputatlar blokini, 69 deputatdan tashkil topgan Xalq Demokratik partiyasi fraksiyasini, 47 deputatni uyushtirgan \u00abAdolat\u00bb sosial-demokratik fraksiyasini, 14 deputat ishtirokida \u00abVatan taraqqiyoti\u00bb partiyasi fraksiyasini ro\u2019yxatga oldi. Oliy Majlis sessiyalarida va uning qo\u2019mitalarida olib borilayotgan ishlar asosan mamlakatimiz ijtimoiy-siyosiy va iqtisodiy taraqqiyotini yuqori bosqichga ko\u2019tarish, qonunchilikning sifat darajasini yuksaltirishga qaratilgan. Qonunlar qabul qilinmasdan oldin umumxalq muhokamasiga taqdim qilinishi islohotlarni amalga oshirishga ijobiy ta\u2019sir qildi.<\/p>\n\n\n\n 1997 yil aprelda Oliy Majlis tarkibida inson huquqlari bo\u2019yicha vakil (ombudsman) tashkil qilinganligi haqida qaror qabul qilindi. Ombudsman jahondagi 85 dan ortiq mamlakatda bo\u2019lib, uning huquqiy holatini aniq, ravshan belgilab beruvchi konstitusiyaviy qonun Markaziy Osiyo davlatlarida birinchi huquqiy institutdir. Ushbu qonunda \u00abOliy Majlisning Inson huquqlari bo\u2019yicha vakili (ombudsman) mansabdor shaxslar, tashkilotlar va davlat organlarining inson huquqi, erki va qonuniy manfaatlarining davlat tomonidan himoya qilinishini ta\u2019minlashga ko\u2019maklashish maqsadida faoliyat ko\u2019rsatadi\u00bb, deb ta\u2019kidlangan. Vakillik Oliy Majlisning yordamchi instituti bo\u2019lib, u ijtimoiy manfaatlarning muvozanatiga, inson huquqlarini himoya qilish bo\u2019yicha eng maqbul davlat tizimi yaratilishiga ko\u2019maklashadi. Qonun ombudsman institutining umumiy konsepsiyasi va jahon amaliyotining uyg\u2019unlashgan shakli sifatida inson huquqlari vakili faoliyatining asosiy qoidasi – qonuniylik, oshkoralik, adolatparvarlik, insonparvarlik, har bir ishi uchun ochiqlik ekanligini tasdiqlaydi. Ombudsman fuqarolarning ariza va murojaatlarini ko\u2019rib chiqishda, zarur axborotlarni talab qilib olishda mansabdor shaxslar va davlat organlari bilan hamkorlik qilmoqda.<\/p>\n\n\n\n Qonun qabul qilgunga qadar ham inson huquqlari bo\u2019yicha vakil mamlakat Konstitusiyasi doirasida faoliyat ko\u2019rsatib keldi. Jumladan, birgina 1996 yilda inson huquqlari bo\u2019yicha vakil hamda fuqarolarning konstitusiyaviy huquqlari va erkinliklariga rioya etilishi bo\u2019yicha komissiya a\u2019zolari 700dan ortiq murojaatni ko\u2019rib chiqdi. Ana shunday arizalarning tegishli qismidagi dalillar o\u2019z tasdig\u2019ini topgan va zarur choralar ko\u2019rilgan. Inson huquqlari bo\u2019yicha vakil BMTning Inson huquqlari bo\u2019yicha komissiyasining Jenevada bo\u2019lib o\u2019tgan 52-sessiyasining majlisida qatnashdi va so\u2019zga chiqdi. Chet ellarga xizmat safari davomida Inson huquqlari bo\u2019yicha vakil BMT seminarida, BMTning Sharqiy Yevropa va MDH davlatlaridagi vakillarining mintaqaviy uchrashuvida so\u2019zga chiqdi. Yevropada xavfsizlik va hamkorlik tashkiloti va boshqa tashkilotlarning bir qator kengashlari hamda seminarlari ishida qatnashdi.<\/p>\n\n\n\n Ikkinchi chaqiriq O\u2019zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining IV sessiyasida (2000 yil, 14 dekabr) Oliy Majlisining O\u2019zbekiston xalqiga murojaatida: \u00abYangi asr mamlakat uchun yangilanish va taraqqiyot davriga aylanishiga ishonamiz. Shu boisdan ham mustaqil yurtimizning yorug\u2019 istiqboli uchun barchamiz hamjihat bo\u2019lib kurashaylik, maqsadimiz Vatan taraqqiyoti, yurt tinchligi, xalq farovonligi va kelajak avlodning baxt-saodatidir\u00bb, deyilgan.<\/p>\n\n\n\n Mamlakatimizda barcha sohani qamrab olgan keng miqyosli islohotlarni uzluksiz davom ettirish maqsadida O\u2019zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi 1995 yil 26 martda Prezident I.Karimovning vakolatini 1997 yildan 2000 yilgacha uzaytirish yuzasidan unumli xalq referendumini o\u2019tqazishga qaror qildi. 2000 yil 11 yanvarda O\u2019zbekiston Respublikasi Markaziy saylov komissiyasining navbatdagi majlisida 2000 yil 9 yanvar kuni bo\u2019lib o\u2019tgan O\u2019zbekiston Respublikasi Prezidenti saylovi natijalari tasdiqlandi. Shu kuni Fidokorlar milliy demokratik partiyasidan nomzodi ko\u2019rsatilgan Islom Karimov uchun 11 million 147 ming 621 saylovchi yoki saylovlarning 91,90 foizi ovoz berdi. O\u2019zbekiston Xalq demokratik partiyasidan nomzodi ko\u2019rsatilgan Abulhafiz Jalolov uchun 505 ming 1661 saylovchi yoki 4,17 foiz saylovchi ovoz berdi.<\/p>\n\n\n\n \u00abO\u2019zbekiston Respublikasi Prezidenti saylovi to\u2019g\u2019risida\u00bbgi Qonunning 35- moddasiga muvofiq, O\u2019zbekiston Respublikasi Markaziy saylov komissiyasi Islom Abdug\u2019aniyevich Karimovni O\u2019zbekiston Respublikasi Prezidenti lavozimiga saylanganligi to\u2019g\u2019risida qaror qabul qilindi. Amaldagi Konstitusiyada Prezident davlat va ijro etuvchi hokimiyatning boshlig\u2019i qilib belgilanishi ijro etuvchi hokimiyatni kuchaytirishga qaratilgan tadbir, deb aytish mumkin. Mamlakatimizning ijro etuvchi hokimiyatining tarkibi Prezident tomonidan tayinlanib, Oliy Majlis tomonidan tasdiqlanadi. O\u2019zbekistonda prezidentlik instituti o\u2019rnatilgan dastlabki davrda Vazirlar kengashi hukumat sifatidagi huquqiy maqomini va vakolatlarini saqlab qolgan edi. Uning 1990 yil 30 martida Oliy Kengash tasdiqlagan yangi tarkibi 41 kishi, ya\u2019ni Rais, Bosh vazir, uning ikki birinchi o\u2019rinbosari, to\u2019rt o\u2019rinbosar, 19 vazir, 14 davlat qo\u2019mitasi raisidan iborat edi. Respublikada demokratik jamiyat qurish borasida boshqaruv idoralari faoliyati takomillashtirilib borildi. 1995 yil 5 mayda O\u2019zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining II sessiyasi bo\u2019lib, unda O\u2019zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tarkibi to\u2019g\u2019risidagi Prezidentning farmonini tasdiqlash masalasi ko\u2019rildi va sessiyada Vazirlar Mahkamasining 35 kishidan iborat yangi tarkibi tasdiqlandi.<\/p>\n\n\n\n 1991 yil 6 sentyabrda respublika mustaqilligi hamda hududiy yaxlitligini himoya qilish maqsadida Mudofaa ishlari vazirligi tuzildi. Shu maqsadlarni ko\u2019zlab uning tarkibida 1992 yil yanvar oyida O\u2019zbekiston Respublikasi milliy gvardiya brigadasi barpo etish lozim, deb topildi, 1992 yil iyulida u Mudofaa vazirligiga bo\u2019ysundirildi. Xalq xo\u2019jaligini boshqarishning yangi usuli sifatida konsernlar vujudga keltirildi. Bu avvalo iqtisodiy mustaqillik va bozor iqtisodiga o\u2019tish zaruriyati bilan bog\u2019liq bo\u2019ldi. \u00abO\u2019zdonmahsulot\u00bb, \u00abO\u2019zbekneftgaz\u00bb va boshqa ko\u2019plab konsernlar shular jumlasidandir. 1991 yil 7 sentyabrida O\u2019zbekiston Respublikasi tashqi iqtisodiy faoliyat milliy banki tashkil qilindi.<\/p>\n\n\n\n 1990-1992 yillari O\u2019zbekiston Respublikasining yangi Konstitsiyasi qabul qilingunicha bo\u2019lgan davrda mahalliy hokimiyat organlari tizimini shakllantirish va ish faoliyatini takomillashtirish maqsadida bir necha huquqiy hujjatlar qabul qilindi.<\/p>\n\n\n\n Bular orasida 1992 yil 4 yanvarda qabul qilingan \u00abO\u2019zbekiston Respublikasida mahalliy hokimiyat organlarini qayta tuzish to\u2019g\u2019risida\u00bbgi Qonun alohida ahamiyat kasb etdi. Bu qonun asosida mahalliy hokimiyat organlari tizimida butunlay yangi organ \u2013 hokimlik va hokim lavozimi ta\u2019sis etildi va uning vakillik organlariga boshchilik qilishi tamoyillari belgilab qo\u2019yildi.<\/p>\n\n\n\n Ijro etuvchi hokimyat organlarida bog\u2019liqlikni ko\u2019paytirish maqsadida, viloyatlar hokimlari O\u2019zbekiston Prezidenti tomonidan, tuman va shahar hokimlari viloyat hokimi tomonidan lavozimiga tayinlanishi va lavozimidan ozod qilinishi hamda bu masalalar tegishli xalq deputatlari Kengashlari tomonidan tasdiqlanishi tartiblari belgilandi. Partiya organlarining qaramligiga tushib qolgan ijro organlari \u2013 ijroiya komitetlari tugatildi. Shuningdek, \u00abMahalliy davlat hokimiyati to\u2019g\u2019risida\u00bbgi Qonun (1993 yil sentyabr), \u00abXalq deputatlari viloyat, tuman, shahar Kengashlariga saylovlar to\u2019g\u2019risida\u00bbgi Qonun (1994 yil may) kabi hujjatlar muhim o\u2019rin egallaydiki, ular kuchli fuqarolik jamiyatini barpo etishini huquqiy jihatdan mustahkamlaydi.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" XX asrning 80-yillar o\u2019rtalariga kelib SSSRda tanglik holati keskin kuchaydi, bu hol uning ichki manbalari nimadan iborat, degan masalani keskin qilib qo\u2019ydi. Ma\u2019muriy-buyruqbozlik tizimining yanada kuchayishi oqibatida mamlakatda ishlab chiqarish … Read More<\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"parent":0,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"footnotes":""},"class_list":["post-982","page","type-page","status-publish","hentry","entry"],"translation":{"provider":"WPGlobus","version":"3.0.2","language":"kr","enabled_languages":["uz","kr","ru"],"languages":{"uz":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"kr":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"ru":{"title":false,"content":false,"excerpt":false}}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/982","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=982"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/982\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":983,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/982\/revisions\/983"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=982"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
uning asosida qabul qilingan 2003 yil 24 apreldagi O`zbekiston Respublikasining qonuniga muvofiq Konstitutsiyaning XVIII, XIX, XX, XXIII boblariga tuzatish va qo`shimchalar kiritilgan.<\/p>\n\n\n\n
<\/strong>Yangi Konstitusiyada xalq azaldan orzu qilgan, o\u2019z taqdirini o\u2019zi belgilash qoidasi mukammal tarzda o\u2019rin olgan. Shu bois u xalq hokimiyati tamoyiliga asoslanadi va uni mustahkamlaydi. Xalq hokimiyati degan ibora butun hokimiyat amalda va yuridik jihatdan xalqniki ekanligini anglatadi. Demokratizm yangi Konstitusiyaning asosiy tamoyili hisoblanadi. Konstitusiyada insonparvar demokratik huquqiy davlat barpo etish nazarda tutilgan;<\/p>\n\n\n\n
Davlat va jamiyat qurilishini erkinlashtirishning yo\u2019llarini ko\u2019rsatib berar ekan. Prezident I.A.Karimov eng avvalo, bu vazifa hokimiyat barcha tarmoqlarining bir-biridan mustaqil holda ish yuritish tamoyillarini mustahkamlashga bog\u2019liqligini uqtiradi.<\/p>\n\n\n\n