Xudoyorxon (1831, Qo’qon 1884, Karrux, Afg’oniston) \u2014 Qo’qon xoni (1845-75 yillar, tanaffuslar bilan). Ming sulolasiga mansub. Sheralixonning o’g’li. Qaynotasi Musulmonqul tomonidan taxtga o’tqazilgan. Ammo yosh bo’lganligi tufayli amalda davlat ishlarini Musulmonqul boshqarib borgan. Eng muhim lavozimlar qipchoqlar qo’liga o’tadi va ular xohlaganicha beboshliklar qila boshlaganlar. Natijada ichki kurash kuchayib, 1853 yil qipchoqlar qirg’ini boshlangan. Buning oqibatida 20 mingga yaqin qipchoqlar o’ldirilgan, Musulmonqul esa Qo’qonda dorga osilgan. Shu yildan Xudoyorxon davlatni mustaqil idora qila boshlagan. Ammo, tajribasizligi tufayli ko’p xatolarga yo\u2019l qo’ygan. Bundan foydalangan akasi Mallabek taxt uchun kurashni boshlab yuborib 1858 yil o’zini Qo’qon xoni deb e’lon qilgan. Xudoyorxon Buxoroga qochishga majbur bo’lgan. 1863 yil Buxoro amiri Muzaffar yordamida Qo’qon taxtiga qayta o’tirgan. Ammo Musulmonqulning o’g’li mingboshi Alimqul xonzodalardan bo’lmish yosh Sayd Sultonmurodni xon deb e’lon qiladi va Xudoyorxonni yana Buxoroga qochishga majbur etgan. Alimqul Amir ulumaro bo’lib amalda davlat ishlarini yakka o’zi boshqarib borgan. Qo’qon xonligidagi ichki kurashlardan foydalangan Rossiya imperiyasi xonlikka tegishli Turkiston, Chimkent (1864 yil) va Toshkentni (1865) bosib olgan. 1865 yil Qo’qon taxtiga Xudoyqul (“Belboqchixon” degan laqabi ham mavjud) o’tirgan. Ammo u 14 kundan so’ng xazinani o’zi bilan olib Qashqarga qochib ketgan. Bundan foydalangan Xudoyorxon yana taxtga chiqqan. Xudoyorxon davrida qishloq xo\u2019jaligiga e’tibor berilgan, yangi anhor va ariqlar qazilgan. Qo’qonda 1873 yil xon o’rdasi bitkazilib nihoyasiga yetkazilgan. Bundan tashqari, Xudoyorxon davrida “Madrasai Oliy”, “Madrasai hokim oyim”, “Madrasai Sulton Murodbek” lar qurilgan. Xudoyorxonning farmoni bilan mahzun (Ziyovuddin Ho’qandiy) 1696 saxifalik “Shohnoma” asarini yozgan (qo’lyozma Istambulda saqlanmoqda). Xudoyorxon davrida xonlik hududi ancha qisqarib, turli soliqlar o’ylab chiqilgan. Buning ustiga 1868 yilgi Turkiston general-gubernatori K.P.Kaufman bilan tuzilgan “teng huquqli” shartnomaga muvofiq, rus savdogarlariga xonlikning hamma shahar va qishloqlarida bo’lish va karvonsaroylar qurish, rus tovarlarini xonlik hududi orqali boshqa davlatlarga boj to’lamasdan bemalol olib o’tish huquqi berilgan; rus savdogarlari qo’qonlik savdogarlar bilan bir miqdorda boj to’laydigan bo’lgan. Xudoyorxon Turkiya va Buxoro bilan yaxshi aloqada bo’lishga, Angliya emissarlari bilan uchrashib, ulardan madad olishga intilgan. Ammo, yuzaga kelgan siyosiy vaziyat tufayli u K.P.Kaufman bilan ko’proq yaqinlashishga majbur bo’lgan. Taxt uchun kurashlar, o’zaro urushlar, soliqlarning ko’payib ketishi aholi turmushini og’irlashtirgan. Natijada xonlikda tez-tez qo’zg’olonlar bo’lib turgan. Shulardan eng kattasi 1873 yil boshlangan “Po’latxon qo’zg’oloni” bo’lgan. Qo’zg’olonni bostirishning ilojini topa olmagan Xudoyorxon, barcha xazinani olib K.P.Kaufmandan harbiy yordam olish uchun Toshkentga qochgan, so’ngra Orenburgga surgun etilgan. U bu yerdan qochib Makkaga borgan. Keyinchalik, Qo’qon xonligining qolgan hududlarini ham Rossiya bosib olgandan so’ng Xudoyorxon K.P.Kaufmanga rasman murojaat qilib siyosiy ishlarga aralashmaslikni va’da qilib Qo’qonga qaytishga ruxsat so’ragan, ammo rad javobini olgan. Xudoyorxon 2-marta murojaat qilgan. Bu ariza Senatda ko’rib chiqilib Xudoyorxonga Qo’qonga qaytishga ruxsat berilgan. Ammo bundan xabarsiz Xudoyorxon yashirin holda Qo’qonga qaytmoqchi bo’lgan. Yo’lda vafot etgan. Ad.: Bobobekov H.N., Qo’qon tarixi, T., 1996; Bababekov X.N., Narodnie DVI- jeniya v Kokandskom xanstve i IX sosi- alnoekonomicheskie predposilki, T., 1990. Haydarbek Bobobekov.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Xudoyorxon (1831, Qo’qon 1884, Karrux, Afg’oniston) \u2014 Qo’qon xoni (1845-75 yillar, tanaffuslar bilan). Ming sulolasiga mansub. Sheralixonning o’g’li. Qaynotasi Musulmonqul tomonidan taxtga o’tqazilgan. Ammo yosh bo’lganligi tufayli amalda davlat ishlarini … Read More<\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":99837,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[209],"tags":[],"class_list":["post-101996","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-x-harfi","entry"],"translation":{"provider":"WPGlobus","version":"3.0.2","language":"kr","enabled_languages":["uz","kr","ru"],"languages":{"uz":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"kr":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"ru":{"title":false,"content":false,"excerpt":false}}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/101996","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=101996"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/101996\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":101997,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/101996\/revisions\/101997"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/media\/99837"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=101996"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=101996"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=101996"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}