ASKIYA (Arab, zakiy \u2014 o’tkir zehnli, hozirjavob) \u2014 o’zbek xalq og’zaki ijodi turi; folklor janri; ikki va undan ziyod kishi yoki guruhning xalq yig’inlari (sayil, to’y, bayram) da ma’lum mavzu bo’yicha badiiy so’zda tortishuvi. Taraflar ba’zan davrada, ba’zan qarama-qarshi o’tirgan, turgan yoki yurgan holda tez javob berishga, o’z javoblarini lo’nda, serma’no, latif, ta’sirli, jozibali va kulgili chiqarishga harakat qiladilar. Javob topishda qaysi taraf mavzu, janr doirasidan chetlashsa yoki so’z tanlashda pala-partishlikka yo’l qo’ysa o’sha taraf yengilgan hisoblanadi. Tomoshabin o’z kulgisi va ehtirosli qiyqiriqlari bilan taraflar va ularning javoblariga baho berib boradi; mazmundor, serqochirim Askiyadan zavqlanadi, sayoz va qo’pollaridan ranjiydi. Askiyaning mazmunli, serzavq, kulgili chiqishida taraflardan hozirjavoblik, badihago’ylik, shuningdek mavzuga aloqador keng va chuqur ma’noli so’zlarni topa bilish, yuz, ko’z, qo’l, tana harakatlaridan, tovush va imo-ishoralardan o’rinli foydalana bilish talab etiladi. Askiya turlarini mukammal egallagan, katta davralarda tortisha oladigan kishilar askiyachi, askiyaboz deb ataladi. Turkistonda bunday kishilar badihago’y nomi bilan yuritilgan. Askiyachi tilning keng imkoniyatlarini puxta egallagan, so’z o’yini, qochirim, hazil-mutoyiba, kinoya, tashbih, kesatiq, o’xshatish, mubolag’a, masxara kabi hajv san’ati vositalaridan ustalik bilan foydalana oladigan bo’lishi lozim. Askiya tortishuvida zakiylik, hozir-javoblik asosiy mezon hisoblanadi. Askiyaning vazifasi kulgi chiqarish orqali kishilarning kayfiyatini rostlash, ularga zavq baxsh etish, muayyan mavzu doirasida ularning bilimlarini yanada kengaytirish, aqlini, fikrini charxlash, ziyrak, hozirjavob bo’lishga da’vat etish, shu bilan birga turmushdagi va ayrim kishilar xulqidagi kamchiliklar ustidan yengil kulgi uyg’otishdir. Askiyaning payrov, qofiya, radif, tutal, o’xshatdim, bo’lasizmi, bahri bayt, safsata, “Gulmisiz, jambilmisiz, rayhonmisiz”, shirinkorlik, afsona, rabbiya, laqab kabi turlari bor. Askiya o’zbek xalqi orasida ko’p asrlardan beri mavjud bo’lib, uning dastlabki shakli urug’chilik davrida paydo bo’lgan. Alohida janr sifatida, asosan, 15 – asrdan shakllangan. Bu davrda Mir Sarbirahcha, Mavlono Burhonilang, Said G’iyosiddin sharfa, Mavlono Xalil Sahof, Muhammad Badaxshiy kabi mashhur askiyachilar yashagan. Bular orasida eng iste’dodlisi va atoqlisi Mavlono Abdulvose’munshiy bo’lgan. 18 \u2014 19 asrlarda Askiya, ayniqsa, Farg’ona vodiysi va Toshkentda rivojlangan. Bachqir qishlog’i (Farg’ona vodiysi) da Dexlon yuzboshi Shernazarov (1860\u2014 1942) va Zangiota qishlog’i (Toshkent)da Saidahmad askiyachi (1880\u2014 1940) kabi mashhur askiyachilar o’tgan. Ularning an’analarini 20 – asrning 40 \u2014 60 – yillarida Erka qori Karimov, Mamayusuf Tillaboyev, Yusufjon Shakarjonov, Rasul qori Mamadaliyev, aka Buxor Zokirov va boshqa davom ettirdilar. Keyingi yillar Tursunbuva (Ijroqo’mbuva) Aminov, Mamaroziq Ishoqov, Rahmatqul va Abdullajon Yasharovlar, Abdulhay Maxsum Qozoqov, Mamajon Madaminov, Toshkentda aka-uka Shojalilovlar Askiya rivojiga katta hissa qo’shdilar. 50 – yillardan Askiya kontsert dasturlariga ham kiritildi. Lutfixonim Sarimsoqova, Jo’raxon Sultonov, Ma’murjon Uzoqov, Muhammadjon Mirzayev, G’anijon Toshmatov, Gavhar Rahimova, Soyib Xo’jayev kabi san’atkorlar Askiyani teatr sahnasiga olib chiqib, tomoshabinlarga manzur qilganlar. Hozir ham bayram, sayillar va to’y marosimlarida Askiya musobaqalari, kechalari va hokazolar o’tkazib turiladi, askiyachilarning respublika ko’riklari uyushtiriladi. 1960 – yillarda ToshDU va San’atshunoslik instituti folklor ekspeditsiyalari ko’plab Askiya aytishuvlarini yozib oldi. Askiya payrovlari yozilgan plastinkalar chiqarildi. “Askiya” hujjatli filmi (rejissyor M. Qayumov) yaratildi. Askiya og’zaki va yozma adabiyotda ham uchraydi: “Alpomish”, “Kuntug’mush” dostonlarida Askiyaga xos qochirimlar, so’z o’yinlariga boy parchalar bor. Navoiyning “Majolis un-nafois”, K. Yashinning “Tor-mor” dramasi va boshqa asarlarda Askiya vositasida yaratilgan maroqli epizodlar, tili Askiya yordamida individuallashtirilgan personajlar mavjud. Hozir Askiyaning payrov turi ayniqsa keng rivoj topgan. Ad.: Muhammadiev R., Askiya, T., 1970; Qodirov M.X., O’zbek xalq tomosha san’ati, T., 1981. Komil Imomov, Muhsin Qodirov.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"