MONOPOLIYAGA QARSHI Qonunchilik \u2014 davlatning mono- poliyaga karshi kurash siyosati. Dunyo taj- ribasiga ko’ra, M.k.q., asosan, quyidagi yo’nalishlar bo’yicha shakllandi. Bi- rinchidan, i.ch. (tarmoq)ni boshqaruvchi qonunlar. Bu qonunlarga binoan, odat- da, hech bir korxona (korporasiya)ning biror turdagi mahsulot i.ch.ning yarmi- dan ortig’ini nazorat qilishga huquq berilmaydi. Ikkinchidan, barcha yirik korporasiyalar ishtirokchilari boshqa korporasiyalar aktsiyalarining ma’lum cheklangan mikdoridan ortig’iga ega bo’la olmasligi belgilab qo’yiladi. Uchinchi- dan, narxlarni bozor muvozanati bel- gilagan darajadan yuqori yoki past tu- rishini, narx ustidan kelishib olishni taqiqlovchi kartellarta karshi qonunlar joriy qilinadi. Davlatning monopoliyalarga qarshi siyosati milliy iqtisodiyotida raqobat oddindan shakllanib bo’lgan mamla- katlarda raqobatchilik muhitini ta- komillashtirishga, bozor iqtisodiyotiga o’tayotgan mamlakatlarda esa bu muhitni shakllantirishga qaratilgan. Bozorda monopoliyani o’rnatishga urinishlar va monopol mavqeni suiiste’mol qilishni taqikdaydigan trestlarga qarshi birin- chi qonun \u2014 Sherman qonuni AQShda 1890 y.da qabul qilingan. M.q.q. va uni amalga oshirish uchun zarur bo’lgan choratadbir- lar har bir mamlakatda sharoit taqozo etgan shakllarda amal qiladi. Rivoj- langan barcha davlatlarda sog’lom raqobat muhitini himoya qilish maqsadida turli ko’rinishdagi, monopolistik foaliyat- lar ustidan davlat tomonidan tartibga solish amalga oshiriladi. Mac, AQShda monopoliyaga qarshi davlat siyosati \u2014 Federal savdo komissiyasi va Adliya departamentining trestlarga qarshi boshqarmasi, Rossiyada \u2014 monopoliyaga qarshi siyosat va tadbirkorlikni qo’llab- quvvatlash vazirligi, Yaponiya va Jan. Koreyada \u2014 halol raqobat bo’yicha komis- siya, Evropa Ittifoqida esa \u2014 raqobat bo’yicha komissiya tomonidan amalga oshi- riladi. O’zbekistonda monopoliyaga qarshi organ 1992 y. da O’zbekiston Respubli- kasi Moliya vazirligining monopoliyaga karshi va narx siyosati bosh boshqarmasi sifatida tashkil qilindi. 1996 y. 15 mayda ushbu boshqarma negizida mo- liya vazirligi huzurida mo-nopoliyadan chiqarish va raqobatni rivojlantirish qo’mitasi tashkil etildi. 2000 y. 2 avg.da O’zbekiston Respublikasi Prezidenti- ning “O’zbekiston Respublikasi mono- poliyadan chiqarish va raqobatni rivoj- lantirish Davlat qo’mitasini tashkil etish to’g’risida”gi farmoniga asosan monopoliyaga qarshi organ Moliya vazir- ligi tarkibidan chiqarilib, mustaqil davlat qo’mitasiga aylantirildi. O’zbekiston davlatining raqobatchilik muhitini shakllantirish- ga qaratilgan siyosatida xususiylashti- rish, davlat mulki hisobidan mulkchi- likning boshqa shakllarini vujudga kel- tirish asosiy o’rin tutadi. Xususiylash- tirish natijasida, birinchidan, mulk o’z egalari qo’liga topshirilsa, ikkinchidan, ko’p ukladli iqtisodiyot va raqobatchilik muxiti vujudga keladi. Raqobatni shakllantirishda iqtisodiyotning davlat korxonala- ri saqlanib qolishi kerak bo’lgan sohalardagi korxonalar uchun ularning bo- zor sharoitlariga tarkiban moslashuviga imkon beradigan xo’jalik yuritish mexa- nizmini i.ch. muhim o’rin egallaydi. Bu mexanizm davlat korxonalari iqtisodiy jihatdan erkin bo’lishini, ularning faoliyati tijoratlashgan bo’lishini nazarda tutadi. Bozor iqtisodi-yotiga o’tish davrida raqobatning asosiy usu- li narx bo’lganligi sababli, narxlar- ni erkin qo’yib yuborish raqobatli muhitni vujudga keltirishning aso- siy talabi hisoblanadi. Shu maqsadda O’zbekistonda “monopolistik faoliya- tini cheklash to’g’risida”gi qonun (1992 y. 3 avg.) qabul qilindi hamda uning asosida raqobatchilikni rivojlanti – rishga karatilgan bir turkum norma- TIV hujjatlar ishlab chiqildi. Mazkur qonunga ko’ra, bozorda ataylab takchillik yaratish, narxlarni mo-nopollashtirish, raqobatchilarning bozorga kirib bori- shiga to’sqinlik qilish, raqobatning g’irrom usullarini qo’llash man etiladi. Hoz. davrda O’zbekistonda, agar korxona ishlab chiqargan muayyan mahsulotlar tovarlar bozoridagi shun- Day mahsulotning 35% dan ortiq bo’lsa, bu korxona monopolist korxona sifati- da Davlat reestriga kiritiladi (oziq- ovqat tovarlari guruhi uchun bunday me- zon darajasi 20% qilib belgilangan). Respublikada monopoliyalar ro’yxatiga kirgan korxona (tarmoq)lar- ning bozordagi mavqeini tartibga so- lishda bir qator usullardan: a) monopol mav-qedagi mahsulotlarga narxlarning eng yuqori darajasini yoki rentabellik chegarasini belgilab qo’yish; b) o’z mono- Pol mavqeini suiiste’mol qilgan mono- polik birlashmalarni bulib tashlash yoki maydalashtirish usullaridan foy- dalaniladi. O’zbekiston Respublikasi- ning “iste’molchilarning hu-qukdarini himoya qilish tug’risida” (1996 y. 26 apr.) qonuni asosida g’irrom raqobatga, shu jumladan, bozorlarga belgilangan tala- blarga javob bermaydigan tovarlarning kirishiga yo’l qo’ymaydigan mexanizmni yaratishga ham alohida e’tibor berilgan. O’zbekiston Respublikasining “To- var bozorlarida monopolistax fao- liyatni cheklash va raqobat to’g’risida” qonuni (1996 y. 27 dek.) monopolist- lar tomonidan hukmronlik mavqeini suiiste’mol qilishning oldini olish va mo-nopoliyadan chiqarish va sog’lom raqobat muhitini yaratish maqsadlarini ko’zlaydi. Iqtisodiyotning ayrim tarmoqdarida raqobat muhitini shak- llantirish iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq emas. Bu tarmoqdagi korxonalar, odatda, “tabiiy monopoli- yalar” deb ataladi. O’zbekiston Respu- blikasining “tabiiy monopoliyalar to’g’risida”gi qonunida (1997 y. 25 apr; yangi tahrirda 1999 y. 19 avg.) Respubli- kada tabiiy mo-nopoliyalarga nisbatan davlat siyosatining huquqiy asoslari belgilab berildi. O’zbekistonda iktiso- diy islohrtlarning tub mohiyatidan ke- lib chiqqan holda monopoliyalarga qarshi va tabiiy monopoliyalar to’g’risidagi Qonunchilik takomillashtirilib, ular- ning Evropa Ittifoqi va b. rivojlangan Qonunchilik andozalariga mos kelishi ta’minlab borilmoqda. Salimjon Do’smatov.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
MONOPOLIYAGA QARSHI Qonunchilik \u2014 davlatning mono- poliyaga karshi kurash siyosati. Dunyo taj- ribasiga ko’ra, M.k.q., asosan, quyidagi yo’nalishlar bo’yicha shakllandi. Bi- rinchidan, i.ch. (tarmoq)ni boshqaruvchi qonunlar. Bu qonunlarga binoan, odat- … Read More<\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":99837,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[217],"tags":[],"class_list":["post-116893","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-m-harfi","entry"],"translation":{"provider":"WPGlobus","version":"3.0.2","language":"kr","enabled_languages":["uz","kr","ru"],"languages":{"uz":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"kr":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"ru":{"title":false,"content":false,"excerpt":false}}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/116893","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=116893"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/116893\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":116905,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/116893\/revisions\/116905"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/media\/99837"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=116893"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=116893"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=116893"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}