Miniatyura (Frans. miniature; lot. minium \u2014 qizil bo’yoq) \u2014 badi- iy usullari o’ta nafis bo’lgan kichik hajmli (mo”jaz) tasviriy sanat asar- lari. O’rta asr qo’lyozmalarini ziynatlash uchun yaratilgan nafis mo”jaz rasmlar, shuningdek, suyak, pergament, mag’zi soxta (toshqog’oz), metall, chinni, ba’zan mai- shiy buyumlar (tamakidon, soat, uzuk va b.)ga ishlangan kichik hajmdagi rangtas- virga ham M. atamasi qo’llanadi (q. Lok- li miniatyura). Badiiy M.ning kitob va portret M.si kabi sohalari keng tarqalgan. Ki- tob M.sida rasmlar rangli qilib tempe- ra, guash, elim, akvarel va b. bo’yoqdar b-n qo’lda bevosita qo’lyozma kitoblar varakdariga ishlanib, undagi naqshlar (sarlavqa, unvon, lavha va b.) shu Kito- blarning bezaklari b-n uyg’unlashgan. M. qad.dan ma’lum bo’lgan. Qad. Misr papiruslariga xira bo’yoklar b-n peroda rasmlar tekis yuzali qilib rangtasvir usulida ishlangan. So’nggi antik M.lar (4-6-a.lar) shakllar va nurhavo holati to’g’ri berilganligi b-n diqqatga sazo- vor. Bu usul Vizantiya M.si (asosan, Di- niy qo’lyozmalar)da 10-a.gacha hukm surgan. M.gaxalq ijodiyoti xususiyatlari kirib bordi. 13\u2014 15-a.lar gotika M.sida na- Turani haqqoniy ifodalashga intilish kuchaydi, rasmlar matn b-n izoxlandi, shakllar jonlandi, manzara, interer, me’moriy hoshiyalarga keng o’rin beril- Di. Frantsiyada yirik M. ustalaridan A. Bonevyo, Jakmar D’Eden va b. samara- li ijod qildi. O’rta asrlar G’arb M.si mahalliy maktablarning kupliga b-n AJ- ralib turadi. Armaniston (6\u2014 7-a.lar), Gruziya (9-10-a.lar), Rossiya (P-a.)da M. rivojlandi. O’rta asrlarda Sharkda M.ning o’ziga xos maktablari shakllangan (q. Kitobat san’ati). Arab M.sida bir qator makta- blar ajralib turadi: Misr, Suriya, Iroq; Afg’oniston, O’rta Osiyo, Ozarbayjon, Eron, Hindiston qo’lyozma kitoblari- ning barcha bezaklari o’zaro uyg’unlikda bog’langan; chiziqli ritm, manzara, ran- glarning nozik uyg’unligi ularning bez- AK tuzilishini belgiladi. M. qo’lyozma kitoblarning mo”jaz rasmlari va alohida ishlangan rasmlar sifatida 12-19-a.larda Sharkda keng tarqalgan. Avval ilmiy qo’lyozmalar (mas, tabobatga oid Dioskoridning “do- rilar” risolasining Arab tiliga tarji- masi, Abu Rayhon Beruniyning “osar ul- Boqiya” \u2014 “o’tmishdan qolgan yodgorli- klar”, Qazviniyning “nujum” \u2014 “yul- duzlar” va b.), keyinchalik badiiy asar- lar (Haririyning “maqomot”, “Kalila va Dimna”, “tarixi Tabariy” kabi asar- lar)ga rasmlar ishlangan. Badiiy adabi- yot, asosan, epik she’riyat \u2014 masnaviy, dostonlar (jumladan, Firdavsiyning “Shohnoma”. Nizomiy, Xusrav Dexdaviy, Alisher Navoiylarning “Xamsa”lari, Jomiy, Sa’diy, Hofiz Sheroziy va b.ning asarlari) qo’lyozmalarini ziy- natlash uchun yaratilgan M.lar alohida turkumni tashkil qiladi. Buyuk musav- vir sifatida Sharkda Moniydan so’ng Juna-ID Bag’dodiy, Xoja Abdulhay, Mahmud Siyohqalam, G’iyosiddin Naqqosh, Mirak Naqqosh, Kamoliddin Behzod, Qosim Ali, Mahmud Muzahhib, Abdul- la musavvir, Basavan, Rizoyi Abbosiy va b.ning nomlari mashhur. Temuriylar davrida alohida varaqlarga M. ishlash va ulardan muraqqa tuzish an’-anaga aylan- gan, alohida shaxslar tasviri (portre- ti)ni ishlash taraqqiy etgan, xususan, Hindistonda Boburiylar davrida yuksak darajaga ko’tarilgan. 14-a. oxirida Samarqandda Samarqand miniatyura maktabi shakllangan, keyin- chalik u Hirot miniatyura maktabinmng shakllanishiga ta’sir ko’rsatgan; Amir Temur qurgan bog’lardagi ko’shklar ham devoriy rasmlar b-n bezatilgan. Temu- riylar saroylarida alohida kltobxona- lar tashkil etilib, u erda mohir xattot va kitobat axdi, jumladan, musavvir- lar ham FA-oliyat ko’rsatgan (mas, Mirzo Boysun-G’ur kutubxonasida qirkdan ziyod xattot, etmishdan ortiq musavvirlar ijod qilgani ma’lum). Husayn Boyqaro va Alisher Navoiy davrida ham Kito- BAT san’ati va M. taraqqiyotiga katta e’tibor berilgan. Temuriylar, Shaybo- niylar, Boburiylar davri M. asarlari jahonning eng nufuzli muzey, kutubxona va shaxsiy to’plamlarida saqlanadi. Portret M.si rassomlik san’atining alohida turi sifatida Uyg’onish davri- da shakllangan, usul va uslub jihatidan kitob M.si b-n, shuningdek, realistic san’atning umumiy taraqqiyoti b-n uzviy bog’langan. Germaniya, Angliyada M. asarlari portret va ruhiy holatning aniqligi va boyitilganligi b-n ajralib turadi (Kichik X. Xolbeyn va uning shogirdla- ri). 16-a.da Frantsiyada emal usulidagi M. rivojlangan. 18-a.dan Rossiyaga keng tarqaldi, italyan R. Karrera fil suyagi- ga rangli zaminda guash b-n rangtasvir ishlash usulini kiritdi, akvarel M.si yuksak cho’qqiga ko’tarilgan. Evropada 17-18-a.larga kelib M. o’rnini gravyura egalladi, litografiya rivojlandi. 19-a. dan fotografiyaning tarqalishi tufayli portret M.si yaratish susaydi. O’zbekiston hududida 20-a. boshlari- ga kelib M. san’atining rivoji to’xtab qoldi. Usta Mo’min, A. Siddiqiy, G. Nikitin, Ch. Ahmarov, T. Muhamedov kabi rassomlar ijodida M. an’anala- ri kuzatiladi. 70-80-y.larda M. an’- analarini tiklashga urinishlar bo’ldi. M.ning haqiqiy taraqqiyoti O’zbekiston mustaqilligidan so’ng amalga oshdi. Ch. Ahmarov M. san’ati an’analarini o’z ijodida davom ettirdi, uni yangicha mazmun, g’oyalar b-n boyitdi. Uning sho- girdlari ustozining ishlarini davom ettirib, M.ni yangi bosqichga ko’tardilar; M. lokli M., qog’oz, mato, teri, charmda- gi M.ni va devoriy ish> larni qamrab olib keng ko’lamli badiiy uslubiy yo’nalishga aylandi. Hoz. kunda M. ri- voji 3 yo’nalishda \u2014 aynan qo’lyozma (kitob) rasmlari (T. Muhamedov, Sh. Muhamadjonov, M. Salimov va b.), lok- li M. (N. Xolmatov, A. Yo’ldoshev, Sh. Shoahmedov va b.) hamda M. uslubida devoriy rasmlar yaratish (T. Boltaboev, H. Nazirov, G’. Kamolov \u2014 Kamoliddin Behzod nomidagi O’zbekiston Davlat mukofotining birinchi sovrindorlari va b.) bo’yicha ijodiy izlanishlar olib borilmoqda. Miniatyurachi rassomlar “Usto” va “musavvir” ijodiy uyushma- larida FA-oliyat ko’rsatmoqdalar. Ka- moliddin Behzod nomidagi milliy ras- somlik va dizayn in-tida, Respublika rassomlik kollejida miniatyurachi ras- somlar tayyorlanadi. Temuriylar tarixi davlat muzeyi zallari, Angren ishlab chikarish birlash- masi klubi binosi devorlari (“Ulug’bek akademiyasi” nomli) va b. M. uslubidagi rasmlar b-n bezatilgan. Ad.: Norqulov N., Nizomiddinov N., Miniatyura tarixidan lavhalar, T., 1970; Alisher Navoiy asarlariga ishlan- gan rasmlar, T., 1982; Sharq miniatyura maktablari, T., 1989; Oriental miniatures 14th\u201417th centuries, Tashkent, 2001. Abdumajid Madrahimov.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Miniatyura (Frans. miniature; lot. minium \u2014 qizil bo’yoq) \u2014 badi- iy usullari o’ta nafis bo’lgan kichik hajmli (mo”jaz) tasviriy sanat asar- lari. O’rta asr qo’lyozmalarini ziynatlash uchun yaratilgan nafis mo”jaz … Read More<\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":99837,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[217],"tags":[],"class_list":["post-116916","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-m-harfi","entry"],"translation":{"provider":"WPGlobus","version":"3.0.2","language":"kr","enabled_languages":["uz","kr","ru"],"languages":{"uz":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"kr":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"ru":{"title":false,"content":false,"excerpt":false}}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/116916","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=116916"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/116916\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":116934,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/116916\/revisions\/116934"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/media\/99837"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=116916"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=116916"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=116916"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}