Iudaizm, yahudiylik \u2014 asosan, yahudiylar o’rtasida tarqalgan eng qad. dinlardan biri. Mil. AV. 1ming yillik boshlarida Quddus (Falastin)da vujudga kelgan. Arabiston ya. o.ning shimolida ko’chib yurgan yahudiy qabi- lalari mil. AV. 13-a.da Falastinni bo- sib oldilar va mil. AV. 10-a.da Isroil \u2014 Yaxudiya davlatini tuzdilar. I. ana shu qabilalarning diniy urf-odatlari va Falastin xalqparining ayrim e’tiqodlarini o’zida mujassamlashtir- gan. I. nomi Yahudo (Iuda) kabilasining nomidan olingan. Dastlab I. ko’pxudolik (politei- stik) dini bo’lgan. Mil. AV. 10-6-a. larda I. yakkaxudolik (monoteistik) dinga aylangan. Olamni yaratuvchi Xudo Yaxvega e’tiqod qilish, Yaxve va yaxudiy- lar o’rtasidagi ahs (shartnoma)ga shak keltirmaslik, yahudiylar Xudoning mum- toz bandalari ekaniga, Muso (Moisey) ning payg’ambarligiga va unga ilohiy kitob Tavrot yuborilganligiga, narigi dunyoga, Mahdiy (messiya)ning kelishi- ga, oxirat kuni barchaning tirili-shiga, jannat va do’zaxga, gunohkorlarning ja- zolanishi va savob ish qilganlarning rag’batlantirilishiga ishonish I.ning asosiy aqidalaridir. I. dinida xilma- xil ibodatlar, duolar, urf-odatlar, ro’za tutish, .xatna qilish, oziq-ovqat sohasidagi taqiklar, shanba kuni hech qanday ish b-n shug’ullanmaslik, diniy soliklar va yig’imlar kabi talablar juda qat’iy qilib qo’yilgan. I.ning aso- siy diniy kitoblari \u2014 Tavrot va Tal- mudsa belgilangan bun-Day ko’rsatmalar orqali dindor yahudiylarning turmushi, axloqiy va huquqiy hayoti nazorat ostiga olingan. Fanda I.ning 4 bosqichi aniqlangan: eng qadimiy I. (Bibliya davri), klassik I. (mil. AV. 536 \u2014 mil. 70-y.lar), ravvin- lar davri va yangi davr I.i (mo-dernistik I.). Eng qadimiy I., dastlab Falastin- dagi ikki davlat \u2014 Isroil va Yaxudiya davlatlari (mil. AV. 11 \u2014 10-a.lar)ning, keyinroq ular birlashgach, yagona yahudiy davlatining dini bo’lgan. Bu davr tav- rot (Tora)da aks etgan. Tadqiqotlarda aniqlanishicha, uning tarkibiga kirgan matnlar Og’za-ki tarzda mil. AV. 11-6- a. o’rtasida shakllangan. Mil. AV. 5-a. da yozib olingan. Bundan keyin I.ning klassik davri boshlanadi. Mil. AV. 586 y. yangi bo-bil podshosi Navuxodonosor 11 yaxudi-yani yakson qildi, salkam 30 ming yahudiyni asirga oldi. 50 y. davom etgan “Bobil asirligi” va undan key- ingi davrlarda minglab yahudiylar FA- lastinni tark etdilar. “Kdtsimgi axd” matnlarining asosiy qismi ana shu davr- da yozilgan. Mil. 70-y. Quddus ibodatxo- nasining qulashi va Talmudning yozili- shi orasidagi vaqt ravvinlar davridir. Yahudiy ruhoniylari Tavrotni talqin va tavsif qilish jarayonida vujudga kelgan Talmudning oxirgi tahriri ikki vari- antda: Quddus Talmudi \u2014 4-a.da, Bobil Talmudi \u2014 5-a.da e’lon qilindi. 7-17-a.larda yahudiy ruhoniylari (ravvinlar) diniy yozuvlar \u2014 Tavrot va Talmudni targ’ib qilishni davom ettir- dilar. Bu davrni aks ettirgan juda ko’p ravvin adabiyoti vujudga kelgan. 18-a. dan diniy talablarni davrga moslashti- rish, soddalashtirish va engillashtirish harakatlari avj oldi. I.da qadim zamonlardan boshlab, xilma-xil mazhablar va oqimlar vujudga kelgan, ular o’rtasida keskin kurash bor- gan. Mil. AV. 2-a.dan milodning 2-a.iga- cha farisey, saddukey, es-Sey, qumronlar jamoasi kabi oqimlar vujudga kelgan. Ortodoksal I. b-n bu mazhablar o’rtasida kurash borgan. Milodning 1-2-a.la- rida ortodoksal I.ga muxolif bo’lgan ayrim oqimlar (yahudiy-xristian sekta- lari)ning borgan sayin I.dan yirokla- shib borishi jaraenida xristian dini mustaqil din sifatida ajralib chiqqan (q. Xristi-anlik). I.ga e’tiqod qiluvchilar 18 mln.ga yaqin, ularning uchdan bir qismi AQSh dadir.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Iudaizm, yahudiylik \u2014 asosan, yahudiylar o’rtasida tarqalgan eng qad. dinlardan biri. Mil. AV. 1ming yillik boshlarida Quddus (Falastin)da vujudga kelgan. Arabiston ya. o.ning shimolida ko’chib yurgan yahudiy qabi- lalari mil. … Read More<\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":99837,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[199],"tags":[],"class_list":["post-117456","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-i-harfi","entry"],"translation":{"provider":"WPGlobus","version":"3.0.2","language":"kr","enabled_languages":["uz","kr","ru"],"languages":{"uz":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"kr":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"ru":{"title":false,"content":false,"excerpt":false}}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/117456","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=117456"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/117456\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":117460,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/117456\/revisions\/117460"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/media\/99837"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=117456"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=117456"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=117456"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}