Plastmassalar, plastik mas- Salar, plastiklar \u2014 tabiiy yoki sinte- tik yuqori molekulali birikmalar aso- sida olinadigan materiallar. Issiqdik yoki bosim ta’sirida qoliplanadi va qoliplangan shaklini mus-tahkam sa- klaydi. P.dan yasalgan mahsulotlar en- gilligi, elektr tokini, issiqsovuqni o’tkazmasligi, atmosfera ta’sirlari- ga chidamliligi, emiruvchi muhitga, haroratning keskin o’zgarishiga bar- doshliligi, mexanik mustaxkamliligi yuqoriligi va murakkab shaklli buyumlar yasash mumkinligi b-n boshqa material- lardan ajralib turadi. P. polimerlarning turiga ko’ra, termoplastlar va reaktoplastlarga bo’li-nadi. Termoplastlar tarkibida chiziqsimon yuqori molekulali birik- malar yoki sopolimerlar (polietilen, polistirol, polivinilxlorid va b.) bor. Chiziqsimon polimerlar asosiga qurilgan P. tarkibida plastifikator- lar, bo’yagichlar ham bo’ladi. Plastifi- katorlar yuqori t-Rada P.ning plas- tikliligini oshiradi va qoliplangan mahsulotni qayishqoq hamda sovuqqa chidamli qiladi. Termoplastlar sovuqqa chidamsiz, 60-100\u00b0 dan yuqori t-Rada mustahkamligini tez yo’qotadi. Lekin ko’pchilik termoplastlar zarbga chidam- liligi, dielektrik tavsiflarining yuqoriligi, optik shaffofligi, ulardan murakkab shaklli buyumlar qoliplash osonligi b-n reaktoplastlardan farq qiladi. Termoplastlar o’rtacha kuch va 60-100\u00b0 t-Rada ishlaydigan (umumiy maqsadlarga mo’ljallangan) asbob kism- lari (etrollar, viniplast, polistirol), shuningdek, elektr va radiotexnika bu- yumlari (polistirol, polietilen, po- lipropilen, ftoroplast) tayyorlashda qo’llanadi. Termoplastlardan ishlangan buyumlar kimyoviy ta’sirlarga o’ta chi- damli (fotoplastlar, polistirol, po- lietilen, vinilplast), eyilmaydigan (poliamidlar, polietilente-reftalat), optik shaffof (polimetil -metakrilat, polistirol) bo’ladi. Reaktoplastl ar tarkibida isitil- ganda yoki katalizatorlar (fenolfor- maldegid va karbamid smolalar) hamda qotirgichlar (epoksid smolalari, po- lisiloksanlar, to’yinmagan poliefir- lar) ta’sirida to’rsimon tu-zilishga ega bo’lgan polimerlar hosil qilib qotadigan polimerlar bo’ladi. Reak- toplastlardan tayyorlangan buyumlar qotganidan keyin issiqlik ta’siri- da buzilmagunicha o’zining shishasimon holatini saklaydi. Reaktoplastlarning tarkibida to’ldirgichlar, chiziqsimon polimerlar: qotish jarayonini rostla – gichlar, bo’yagichlar, termostabilizator, antiseptiklar bo’ladi. Reaktoplastlar to’ldirgichlar turiga ko’ra, kukunli (yogoch u ni, asbest kukuni, kvars uni va h.k.), tolali (ip-gazlama, asbest tolasi, shisha tolasi), listli (qog’oz, ip-gazlama, shisha to’qimasi, yogoch shpon) xillarga bo’linadi. Qo-tirilgan P. dan tayyorlangan buyum- lar 100-350\u00b0da kuchning uzok, muddatli ta’siriga bardosh beradi (polimer va to’ldirgich turiga qarab). Reaktoplastlar yuqori kuchda ishlaydigan, issiqqa uzoq chidaydigan, keskin atmosfera ta’si- riga bardosh beradigan va yaxshi dielek- trik xossali bo’lgan mahsulotlar i.ch.da qo’llaniladi. Tabiiy smolalar (kanifol, shel- lak, bitum va b.) asosida olinadigan P. qadimdan ma’lum. Sun’iy polimer \u2014 nitrosellyuloza (tsellyuloza nitrati) dan tayyorlangan eng dastlabki P. tsellu- loid bo’lib, u 1872 y.da AQSh da ishlab chiqarila boshlagan. 1906-10 y.larda Rossiya va Germaniyada tajriba sanoa-ti- da 1-reaktoplastlar \u2014 fenol-formal- degid smolalar asosida olinadigan ma- teriallar i.ch. yo’lga qo’yildi. 30-y.larda sobiq SSSR, AQSh, Germaniya va b. sano- ati rivojlangan mamlakatlarda termo- plastlar, polivinilxlorid, polimetil- metakrilat, poliamid, polistirollar i.ch.i tashkil etildi. Lekin P. sanoati 2-jaxrn urushidan keyingi-na rivoj- landi, 20-a. 50-y.larida ko’pchilik mam- lakatlarda polietilen P. ko’plab ishlab chiqarila boshladi. O’zbekistonda 10 ga yaqin korxona P.ni qayta ishlaydi. Shulardan Toshkent plastmassa z-Di, Ohangaron qurilish buyumlari z-Di, Jizzax plastmassa i.ch. z-Di ixtisoslashgan korxonalardir. Qurilishda P. pollarga qoplashda va b. pardoz ishlarida, binolarni germe- tiklash, gidro – va termoizo-lyasiyalash, quvurlar, sanitariya-texnika uskunalari i.ch.da, yopmalar, Dera-za, eshik, sayyohlar uychasi, yozlik pavilonlar tayyorlashda kullaniladi. Mashinasozlik material- lari ichida P. etakchi o’rinni egallaydi. P. mahsulotlar tannarxini arzonlash- ti-radi, mashinalarning muhim tex- nik iqtisodiy parametrlari, massasi kamayadi, puxtaligi, ishonchliligi va h.k. oshadi. P.dan tishli g’ildiraklar, podshipniklar, roliklar, stanok yo’nal- tirgichlari, quvurlar, boltlar, gaykalar va b. ishlab chiqariladi. P.ning avia- tsiyasozlikda keng qo’llanilishiga sabab ularning engilligi va texnik xossala- rini o’zgartirish imkoniya-tiga egali- gidir. Raketa va kosmik kemalar i.ch.da ham P. muhim ahamiyat kasb etdi. Reakto- plastlardan foydalanib reaktiv dviga- tellar, samolyotlarning kuch agregatlari, raketa korpuslari, g’ildiraklar, shassi ustunlari, Verto-lyotlarning parrakla- ri, issiqlik saqlash elementlari, osma yonilg’i baklari tayyorlanadi. Termo- plastlar oyna elementlari, antenna Su- yurmalari va h.k. ishlab chiqarishda kul- laniladi. P. kemasozlikda kemalarning korpu- si va korpusli konstruktsiyalar (asosan, shishaplastlar), kema mexa-nizmlarining detallarini tayyorlashda, kema xonalari- ni pardozlash, ularni issiq, tovush va gidroizolyasiyalashda ishlatiladi. Avtomobil sozl i kda P.dan avtomo- bil kabinalari, kuzovlari va ularning yirik gabaritli qismlari, dvigatel, transmissiya shassi detallari tayyorla- nadi. Qishloq xo’jaligida P. sug’orish inshootlari qurishda, tuproqni mul’- chlasht, urug’larni dorilash va q.x. mahsulotlarini saqlashda ishlatiladi. Tibbiyot sanoatida P.dan ko’plab as- boblar, maxsus idishlar ishlab chikari- ladi. Jarroxlikda plastmassadan tayyor- langan yurak klapanlari, qo’l-oyoq protez- lari, ortopedik qo’yilmalar, ko’z soqqasi va b. ishlatiladi. Ad.: Ismoilov I. I., Djalilov A. T., Askarov M. A., Ximicheski aktivnie po- limeri i oligomeri, T., 1993; Asqarov M. A., Ismoilov I. I., Polimerlar ki- myosi va fizikasi, T., 2003. Isroil Ismoilov.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Plastmassalar, plastik mas- Salar, plastiklar \u2014 tabiiy yoki sinte- tik yuqori molekulali birikmalar aso- sida olinadigan materiallar. Issiqdik yoki bosim ta’sirida qoliplanadi va qoliplangan shaklini mus-tahkam sa- klaydi. P.dan yasalgan … Read More<\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":99837,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[226],"tags":[],"class_list":["post-118117","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-p-harfi","entry"],"translation":{"provider":"WPGlobus","version":"3.0.2","language":"kr","enabled_languages":["uz","kr","ru"],"languages":{"uz":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"kr":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"ru":{"title":false,"content":false,"excerpt":false}}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/118117","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=118117"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/118117\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":118126,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/118117\/revisions\/118126"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/media\/99837"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=118117"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=118117"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=118117"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}