Metafizika (Yun. meta ta physika \u2014 fizikadan so’ng) \u2014 borliqning sez- gilardan yuqori turuvchi prisiplari va umumiy asoslari to’g’risidagi fan. Fi- zikada tadqiqotchi bevosita hissiy ob’- ektlar ustida izlanish olib borsa, M.da esa tadqiqotchi sezgilar vositasida an- glab olish mumkin bo’lmagan ob’ektlarni tadqiq etadi. M.ning tadqiqot mavzuiga kiruvchi sifat, maz-Mun, mohiyat, hodisa va b. ob’ektlar to’g’risida fikr yurit- ganda ularni bevosita ko’rib bo’lmaydi, ular boshqa narsa va hodisalarning o’zaro aloqadorliklari jarayonida na- moyon bo’ladi. Shu jihatdan tarixan M. atamasi, ko’pincha, falsafa atamasining sinonimi sifatida ishlatilgan. M. atamasining paydo bo’lishi ari- stotelttt “Metafizika” nomli asari b-n bog’liqligi haqidagi fikr fal- Safiy adabiyotlarda keng tarqalgan. Ammo M. atamasini Platon asarlarida mustaqil bilish metodi sifatida uchra- tish mumkin. Aristotelning “birinchi falsafa”ga oid tabiiy-ilmiy masala- larni qamrab olgan ma’ruza va asarla- rini Andronik Rodosskiy to’plab, uni “Metafizika” deb nomladi.U 14 kitob- dan iborat to’plamdir. Aristotel tuz- gan fanlar tasnifida o’zining ahamiyati, qadrqimmati jihatdan birinchi o’rinni borliq haqidagi fan egallaydi. Aristo- tel uni “birinchi falsafa” yoki teolo- giya (Xudo haqidagi ta’limot) deb ataydi. Bu falsafa “ikkinchi falsafa” (ya’ni fizika)dan shu b-n farq qiladiki, fizi- kada bevosita sezgilar orqali seziladi- gan aniq ob’ektlar tadqiq qilinsa, “bi- rinchi falsafa”da borliqning materiya va shaklning aniq bog’lanishiga bog’liq bo’lmagan jihati, asl ildizi tadqiq qilinadi. Aristotel fikricha, M. in- sonning sub’ektivligi b-n ham, inson faoliyati b-n ham bog’lanmagan bo’lib, u fanlarning ichida eng qimmatlisi, in- son hayotining vositasi, quvonchining manbaidir. Antik davr M.sini M.ning asl na- munasi deyish mumkin. Davrlar utishi b-n M.ga munosabat o’zgardi. O’rta asr- larda M.ga yuksak akdiy bilimni e’- tirof etgan holda borliqni akdiy bi- lishning oliy shakli deb qaralgan. Sxo- lastika namoyandalari esa M.ga Xudoni bilishga imkon beruvchi bilim sifatida qarashgan. O’rta asrlarda haqiqatan ham M. falsafiy tushunchalarning rivoj- lanishiga, falsafa fanining takomil- lashuviga sababchi bo’ldi. Shu davrlarda olimlar erkinlik va zaruriyat, tasodif va qonuniyat tushunchalarining mazmu- niga aniklik kiritishdi. M. olamning yaxlit manzarasini yaratishga turtki ber- Di. M. har qanday ta’limning, xususan, Didakti-kyning mag’zini tashkil etuvchi metod bo’lib xizmat qildi, falsafaning tushunchalarini boyitdi. Yangi davrga kelib, M. tabiatshunoslikning bag’riga singib ketdi. Bu fanlardagi bilish (gnoseolo- gik) muammolarni tadqiq etishdan borliqning mohiyatini tadqiq etuvchi ontologik muammolarni tahlil etishga- cha M. asosiy falsafiy yo’l-yo’riq bo’lib xizmat qiladi. Ammo u bir tomondan, o’rta asrlardagi diniy sxolastika na- moyandalarining deistik, panteistik tanqidlariga, ikkinchi tomondan, ke- yingi davrlarda skeptisizm, sensualizm, mexanisizm vakillarining shafqatsiz tanqidiga uchraydi. Nemis mumtoz fal- safasi vakillari ham M.ni tadqiqot ob’ekti va predmetiga ega bo’lmagan fan sifatida, dogmatizmda ayblashdi. Gegel M.ni dialektikata qarama-qarshi tu- ruvchi metod deb ta’rifladi. Marksizm klassiklari esa M.ni rivojlanishga qarama-qarshi, antidialektik metod deb tanqid qilishdi. M. tushunchasi O’rta Osiyo mutafak- kirlarining ta’limotida ham o’z ifoda- sini topgan. Ibn Sino ta’rifiga ko’ra, M. borliq to’g’risidagi ta’limotdir. Uning fikricha, M. borliqning 4 turini o’rganadi: 1) jismoniy (moddiy) likka ega bo’lmagan ob’ektlar \u2014 ilo-hiy mav- judotlar va Allohni; 2) ilo-hiyligi kamroq bo’lgan, materiyaga qandaydir aloqasi bor ob’ektlar (osmon jismlari, ularni harakatga keltiruvchi kuchlar)ni; 3) ob’ektlarning moddiylik b-n birla- shishini, ba’zi hollarda esa ulardan er- kin holda mavjud (substantsiya, xususiyat, zaruriyat, im-koniyat) bo’lishini; 4) mod- diy ob’ektlar va tushunchalar materiya b-n doimo bog’liklikda bo’lgan jism ta- biatiga ega ekanligini. Hoz. zamonda M. xilma-xil talqin etilishiga qaramasdan, M.ni inson borlig’ining eng umumiy asoslarini o’rganuvchi falsafiy ta’limot deyish mumkin. Shunday qilib, M. voqelikka yondashish, uni o’rganish uslubi, metodi- dir. Voqelikni faqat to’xtovsiz o’zgarish, rivojlanish jarayonida tadqiq etib bo’lmaydi. Shu sababli voqelikning mu- ayyan qirrasi, tomoni, holati, jihatini voqelikdan ajratib o’rganishda, uni mavhumlashtirish, umumlashtirish, IDE- allashtirishda M.ning tadqiqot metodi fanda kerak bo’ladi. Hoz. zamon falsa- fasida ham M.ga ikkiyoqlama munosabat mavjud. M.ni rasionalizm nuqtai na- zaridan yoklovchilar ham, uni mavhum ontologizmni ifodalovchi quruq falsa- fabozlik deb qarovchilar ham topiladi. Umuman olganda, M. olamga yondashish- ning bir falsafiy usulidir. Uni biryo- klama inkor etish ham, mutlaklashtirish ham to’g’ri emas. M. bilish metodi, vo- qelikni anglashda metodologik mo’ljal bo’lishi mumkin. Bu metoddan boshqa metodlar b-n umumiy birlikda foydala- nish maqsadga muvofikdir. Baxtiyor To’raev, Mahbuba Abdumaeva.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Metafizika (Yun. meta ta physika \u2014 fizikadan so’ng) \u2014 borliqning sez- gilardan yuqori turuvchi prisiplari va umumiy asoslari to’g’risidagi fan. Fi- zikada tadqiqotchi bevosita hissiy ob’- ektlar ustida izlanish olib … Read More<\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":99837,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[217],"tags":[],"class_list":["post-120062","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-m-harfi","entry"],"translation":{"provider":"WPGlobus","version":"3.0.2","language":"kr","enabled_languages":["uz","kr","ru"],"languages":{"uz":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"kr":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"ru":{"title":false,"content":false,"excerpt":false}}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/120062","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=120062"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/120062\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":120085,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/120062\/revisions\/120085"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/media\/99837"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=120062"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=120062"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=120062"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}