Kema \u2014 yuk va yo’lovchilarni ta- shish, baliq ovlash, suv ostidan foydali qazilmalar (mas, neft) ni qazish, sport mashklari va musobaqalari o’tkazish hamda harbiy masalalarni, i. t. ish-lari va b.ni bajarish, sayyohlik uchun mo’ljallangan suvda suzuvchi inshoot. Qadimda suzib yuruvchi vosita sifatida xodalar va suvda suzadigan boshqa narsa- lardan foydalanishgan. Xodalarni bir-biriga bog’lab qurilgan solni dastlabki K. deb hisoblash mumkin. Qad. Misr, O’rta Osiyo, Xitoy, Koreya, Yaponiya, Hindiston va b. mamlakatlarda qayiq va K.lar yasal- gan. Misrda dastlab qamish va papirus- dan yasalgan sol ishlatilgan. Ossuriyada hayvon terisidan tayyorlangan qopga havo puflab suvdan suzib o’tishda foy- dalanishgan. Shim. mamlakatlarda qayin po’stlog’idan qurilgan, daraxt tanasini o’yib yasalgan yoki karkasga hayvon te- risi tortilgan (chelnok) qayiqlardan foydalanishgan. Misrda qadimdan ko’p eshkakli dengiz K.si rasm bo’ldi. Bora- bora kemasozlik takomillashib, K.ning o’lchamlari va yuk ko’taruvchanligi ortib bordi, unga eshkak va elkanlar o’rnatildi (mas, X. Kolumb “Santa Mariya” elkan- li K. \u2014 karavellada Amerikani ochgan, 1492). Rus mexanigi I. Kulibin 1772 y.da g’ildirak (charxpalak) li K.ni yarat- Di. Angliyada 1882 y. birinchi temir Pa- roxod (bug’kemasi) qurildi. 19-a. 40-y. larida vintli K. qo’llana boshladi. Bi- rinchi bug’turbinali K. (“Turbiniya”) Angliyada yaratildi (1894). Rossiyada du- nyoda birinchi bo’lib ichki yonuv dvigateli o’rnatilgan K. (“Vandal”) qurildi (1902). Keyinchalik elektr dvigatelli (1913, AQSh), gidromuftali (1925, Germaniya), 20-a. 50-y.larida suv osti qanotli K.lar paydo bo’ldi. K.larga gaz turbinalari, atom kuch qurilmalari o’rnatildi, atom turboelektroxodlar paydo bo’ldi. Hozir suv yo’llarida Pa-roxodlar, teploxodlar, elektroxodlar, atomoxodlar qatnaydi. O’zbekistonda qam qadimdan K.lardan foydalanilgan. Amudaryo va Orol den- gizida K.lar qatnagan. Ilgari, asosan, elkanli K.lar bo’lgan. 20-a. boshlari- da Amudaryo va Orol dengizida yuklar va yo’lovchilar tashilgan (mas, 1924 y. O’rta Osiyo suv yo’llarida 20 kema, 1500 qayiq qatnagan). 1923 y. O’rta Osiyo Pa- roxodchilik boshqarmasi tuzilgan (1956 y. u sobiq Ittifoq dengiz floti va- zirligi ixtiyoriga o’tkazildi). 1950 y. Termizda Daryo porti ochildi. Amuda- ryo sohillarida bir necha bandargohlar qurildi. 1980 y.ga kelib O’zbekistonda suv yo’llarining umumiy uz. 2800 km ga etdi. 1995 y. “Termiz Daryo porti”, “xo- razm Daryo floti”, “Qoraqalpog’iston Daryo floti” i. ch. birlashmalari tashkil qilindi. Daryo suvining kamayishi va Orol dengizining qurib borishi tufay- li suv yo’llari keskin qisqardi. Respu- blika Daryo flotida 150 ga yaqin teploxod bor, suv yo’llarining umumiy uz. 1000 km ga yaqin (2002). Xalq xo’jaligi yuklari, asosan, Termiz \u2014 Hayraton, Sharlavuq \u2014 To’rtko’l, Xo’jayli \u2014 To’rtko’l, Xo’jayli \u2014 Beruniy, Qoratov \u2014 Taxia- tosh yo’nalishlarida tashiladi. Vazifasiga ko’ra, K.lar transport, ovchilik, sanoat-xo’jalik, ma’muriy- xizmat, harbiy, i. t. ishlarini bajaruv- chi, kemalarga xizmat ko’rsatuvchi tur- larga bo’linadi. Transport K.sida yuk, yo’lovchilartashiladi; ovchilik K. sida kit va baliq ovlanadi; sanoat-xo’jalik K.sida suv ostidagi neft burg’ilanadi; xizmat ko’rsatuvchi K. shatakka oluvchi, brandvaxtlar, kabel kemasi, muzyorar- lar, doklar, suzib yuruvchi mayoq va b.ga bo’linadi. Suzib yurish hududi va usuli bo’yicha K.lar dengizda, ichki suvlar va ara- lash suvlarda suzib yuradigan turlarga; o’ziyurar (paroxodlar, teploxodlar, elek- troxodlar, atomoxodlar) va shatakka oli- nadigan (barja, lixter); harakatlanish usuliga ko’ra, suv osti qanotli, havo yostig’ida harakatlanadigan turlarga bo’linadi. K.ning asosii qismlari: korpus, qurilmalar (rul, yakor, qayiqni tushirish-ko’tarish va b.), yong’inga qarshi, maishiy, suv b-n ta’minlash, shamolla- tish, havoni mo”tadillash tizimlari, energetik qurilmalar, harakatlantirgich. K. navigasiya asboblari, aloqa vositala – ri b-n ham jihozlanadi. Dengizda suzish K.ning muhim ko’rsatkichi hisoblanadi. Foydalanish-texnik ko’rsatkichlari \u2014 harakat tezligi, suzish uzokligi, pux- taligi, suv sig’imi, yuk ko’taruvchanligi, yo’lovchilar soni va b. Harbiy K.lar maxsus harbiy topshiriqlarni bajarish uchun mo’ljallanadi va tegishli harbiy texni- ka b-n qurollantiriladi. Bularga avia- noseslar, kreyserlar, qavo mudofaasi K.lari, radiolokasiya va dozor K.lari, suv osti K.lari, qo’riqchi K.lar, Torpe- do katerlari, suvga minalar qo’yuvchi va suvni minasizlantiruvchi K.lar kiradi. Harbiy K.lar va ularga o’rnatiladigan jangovar qurollar yangi elektron texni- ka yordamida boshqariladi. K.ni yaratishda loyihalash naza- riyasi, qurilish mexanikasi, mashina va mexanizmlar nazariyasi, material- lar qarshiligi, nazariy mexanika, ke- malar yasash texnologiyasi, kemasozlik iqtisodiyoti kabi fan va sohalardan keng foydalaniladi. K. yasash istiqboli K.larni universallashtirish va ixti- soslashtirish, K.lar yasash texnologi- yasini takomillashtirish, K.larning tezligini, yo’lovchilar va yuklar tashish quvvatini oshirish, suv osti qanotli va havo yostiqli K.larni ko’proq qurish va b.ga yo’naltirilgan. Ayniqsa, sayyohlik K.larining qulayligini oshirishga kat- ta e’tibor berilmokda, chunki aviasiya va t. y. transportida falokatlarning ko’payganligi K. sayyohligi taraqqiyotiga yo’l ochib berdi.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"