KEMBRIY SISTEMASI (DAV- Ri), kembriy (Cambria \u2014 Uelsning lot. nomi) \u2014 erning geologik tarixi- dagi paleozoy eratemasining birinchi davri. Stratigrafik shkalada paleozoy eratemasining ordovik va yuqori Pro- terozoyning vend sistemasi oralig’ida joylashgan bo’lib, fanerozoy eonotema- sining quyi paleozoy eratemasiga man- sub. Radiologik xronometriya ma’lumot- lariga ko’ra, kembriyning quyi chegarasi 570 mln. yil, yuqorisi 510 (490) mln. yil qilib belgilangan. K.s. 1835 y.da ingliz geologi A.Sejvik tomonidan Buyuk Britaniya- dagi Uels tog’larida devon davrigacha bo’lgan yotqiziqlarni o’rganish vaqtida ajratilgan. Uning A.Sejvik tomonidan aniklangan dastlabki hajmi hoz. zamon tushunchasiga to’g’ri kelmaydi. Keyinroq A.Sejvik K.s.dan Monto-kembriy kom- pleksining metamorfik jinslarini ajratgan va kembriyning quyi chegara- siga aniqlik kiritgan. Lekin sistema- ning yuqori chegarasi o’zicha qolaverdi. A. Sejvik yo’l qo’ygan xatoning asosiy sa- babi \u2014 u paleontologik metodga ishonch- sizlik b-n qaradi. K.s. hajmi 1879 y. ingliz Geolo- gi Charlz Lepvors tomonidan ani- klandi va hoz. zamon tushunchasiga yaqinlashtirildi. U fauna majmuala- rining farqiga asoslanib devongacha bo’lgan yotqiziqlarni 3 mustaqil siste- ma \u2014 kembriy, ordovik (birinchi marta) va silurga ajratdi, bunday bo’linishga ba’zi o’zgarish va qo’shimchalar qilinib, hozirgacha foydalanib kelinmoqda. 1888 y. amerikalik geolog Ch.Uolkott kembriy faunasining ketma-ketligiga asoslanib, K.s.ni 3 qism (bo’lim)ga: quyi kembriy, o’rta kembriy va yuqori kembriyga ajra- tishni taklif qildi. K.s. 20-a.ning 50-y. larigacha yaruslarga ajratilmagan. 1956 y.da Sibir platformasini o’rganish asosida quyi bo’lim aldan va Lena yarus- lariga, o’rtasi \u2014 amgin va may yaruslari- ga ajratildi. Yuqori bo’limi 1982 y.da Kozog’iston kesmasi bo’yicha yaruslarga ajratildi. O’sha yili quyi kembriy yarusi shkalasiga ba’zi o’zgartishlar ki- ritildi (kembriyning umumiy Strati- grafik shkalasiga q.). Bu yaruslar 1989 va 1992 y.lardagi xalqaro shkalaga ki- ritilgan. Yaruslarga ajratishda organic qoldiqlar turli guruhlarining evolyu- tsion rivojlanish bosqichlari, ya’ni shu guruhlardagi eng ko’zga tashlanuvchi mor- fologik o’zgarishlar asos qilib olingan, ularning chegaralari esa bu bosqichlar orasidagi chegaralarga mos keladi. Har bir yarus uchun trilobitlar, arxeosi- atlar, braxiopodalar, mollyuskalar va b.ning mutanosib majmualari xos. K.s.da tokembriy skeletsiz biotalar yo’qolib, skeletli organizmlar paydo bo’ldi. Bu holni muhitdagi kimyoviy o’zgarishlar, shuningdek, kosmik omillarning muta- gen ta’siri deb hisoblaydilar. Quyi kembriy yotqiziqlari orasida dengiz transgressiyasi natijasida dengiz yotqiziqlari keng tarqalgan, o’rta kem- briydan yuqori kembriy boshlarigacha ko’p joylarda regressiya sodir bo’lgan. Yuqori kembriyda ilk bor lagunaga xos qizil rangli jinslar topilgan. Asosiy tektonik strukturalar rifey oxirlari- dan boshlab shakllangan. O’simlik dunyo- si ko’k-yashil va qizil suvo’tlar va ibti- Doiy yuksak o’simliklardan iborat edi. Kembriyda paleozoyda ma’lum bo’lgan organizmlar guruhining barchasi vujud- ga kelgan. Paleookeanlarning kembriy suvlarida arxeosiatlar, trilobitlar, bulutlar (gubki), qulfsiz braxiopoda- lar, xiolitlar, gastropodalar, steno- tekoidlar, ignatanlilar, chuvalchanglar, konodontlar, qisqichbaqasimonlar, tsianobakteriyalar, turli suvo’tlar va h.k. yashagan. Ularning ko’pchiligi se- kin-asta rivojlanib, tuzilishlari murakkablasha borib, butun fanerozoy davomida mavjud bo’lgan. Kembriyda organik dunyoning nihoyatda turli-tu- man bo’lishiga yirik dengiz havzalarida yashash muhitining qulayligi imkon yaratdi. Dengizlarning iliq suvida orga- nizmlarning biologik strukturasining o’zgarishiga, yangi formalarining paydo bo’lishiga ijobiy ta’sir etuvchi turli kimyoviy elementlarning yuqori kontsen- trasiyasi mavjud bo’lgan. K.s. foydali kazilmalari orasida Qozog’istondagi fosforit koni, Sharqiy Sibir va Xi- toydagi boksit, Rossiyaning Kuznesk Olatovidagi marganes, Sibirdagi tosh tuzi va neft konlari muhim o’rin tuta- Di. Bu davr yotqiziqlari de-yarli hamma qit’alarda aniqlangan. O’rta Osiyoda K.s. yotqiziklari shim. Tyanshan, Chatqol, Qoratog’, Norin, Pomir tog’larida bor. O’zbekistonda Piskom, Olay, Turkiston tizmalarida, Markaziy Qizilqumning Nurota va Tomdi tog’larida ham ani- klangan. Bu joylarda kembriy atdaban- Oqsoy yaruslarida ma’lum bo’lib, tarki- bida ko’plab arxeosiatlar, trilobitlar, xiolitlar, qulfsiz braxiopodalar, ohak-toshli suvo’tlar bo’lgan dengiz ko’mir-kremniyli-slanesli, ohaktosh- sla-nesli va karbonatli yotqiziqlarda na-moyon bo’lgan. K.s.ning ko’mir- kremniy-ohaktosh-slanesli yotqiziqlari ruda hosil bo’luvchi gidroter-mal tipli oltin-kumush-polisulfid rudali for- masiyalariga mansubdir. Ko’mir-kremniy slaneslarning yuqori radioaktivligi va qumli ohaktosh Lin-zalarida ko’p mik- dorda fosfor borli-gi to’g’risida ma’- lumotlar bor.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
KEMBRIY SISTEMASI (DAV- Ri), kembriy (Cambria \u2014 Uelsning lot. nomi) \u2014 erning geologik tarixi- dagi paleozoy eratemasining birinchi davri. Stratigrafik shkalada paleozoy eratemasining ordovik va yuqori Pro- terozoyning vend sistemasi … Read More<\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":99837,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[201],"tags":[],"class_list":["post-122806","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-k-harfi","entry"],"translation":{"provider":"WPGlobus","version":"3.0.2","language":"kr","enabled_languages":["uz","kr","ru"],"languages":{"uz":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"kr":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"ru":{"title":false,"content":false,"excerpt":false}}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/122806","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=122806"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/122806\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":122814,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/122806\/revisions\/122814"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/media\/99837"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=122806"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=122806"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=122806"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}