Gegel (Hegel) Georg Vilgelm Fridrix (1770. 27. 8, Shtutgart \u2014 1831. 14. 11, Berlin) \u2014 yirik nemis fayla- Sufi, nemis mumtoz falsafasining eng mashhur vakili. 1788-93 y. larda Tyu- Bingen in-tida taxsil olgan. Bu erda falsafa va ilohiyotni o’rgangan. Bernda (1793-96), Frankfurtmaynda (1797\u2014 1800) zodagon oilalarda o’qituvchi, iena (1801-07), Geydel-Berg (1815-18) un-tlarida prof., Nyurnberg gimnaziya- sida (1807-16) direktor, ayni paytda, “Bamberg gazetasi” da muharrir, Berlin un-ti prof. (1818-28), rektori (1829-30). G. o’z ta’limotini butun G’arb falsafa- si rivojining yakuni, deb hisoblagan bo’lsada, aslida, uni yangi davr Ev- ropa falsafasi taraqqiyotining so’nggi, yuqori bosqichi deyish mumkin. G. falsafiy ta’limotida barcha tabi- iy va ijtimoiy hodisa hamda jarayon- larning tubida “olamiy ruh”, “olamiy aql”, “mutlaq ruh”, “mutlaq g’oya”, deb atalmish mavhum ruhiy ibtido borli- gini asoslashga harakat qilgan. Mazkur ruhiy ibtido shuning uchun ham olamiy, mutlaqki, uning mavjudligi hech qanday boshqa narsaga bog’liq bo’lmay, u tabi- at va jamiyat vujudga kelgunicha mavjud bo’lgan. Bu ma’noda, “olamiy”, “mutlaq” ruh tushunchasi “ilohiy ong” tushuncha- siga hamohang va mutanosibdir. Fayla- sufning e’tirof etishicha, falsafaning mazmuni, uning ehtiyoj va manfaatlari dinning ehtiyoj hamda manfaatlari b-n tamomila mushtarak, umumiydir; dinga xos narsa abadiy haqiqat, Xudo va uni anglashdir; falsafa dinni qay darajada kashf qilsa, o’zini shu darajada namoyon etadi va aksincha, u qay darajada o’zini namoyon etsa, dinni shu darajada kashf qiladi; din va falsafa o’zaro mutano- sibdir. G. ning fikricha, agar Xudo din- da e’tiqod shaklida tasavvur qilinsa, u falsafada mantiqiy yo’l b-n bilinadi. G.ning ta’kidlashicha, Xudo barcha narsa- larda mavjud bo’lib, u faqat sof tafak- kurdagina, o’zining mohiyatiga mutano- sib shaklda, mukammal namoyon bo’ladi. G. falsafasida yakun topgan mutlaq bilim Xudoning inson timsolidagi “o’zini o’zi bilishdan” boshqa narsa emas. G. ta’limotida rivojlanish “triada” \u2014 3 bosqichlilik (tezis, antitezis va sintez) shaklida yuz beradi. Shunga mu- vofiq, mazkur falsafaning Markaziy tushunchasi \u2014 “mutlaq ruh” dialektik rivojlanish jarayonida 3 bosqichni bo- sib o’tadi: 1. “Mutlaq ruh” ning tabiat yaratilganiga qadar bo’lgan sof tafakkur bosqichi. 2. “Mutlaqruh” ning tabiatga aylanishi. 3. “Mutlaq ruh” ning tabiati- ing inkori sifatida yana o’ziga qaytishi. G. ta’limotiga binoan olam ruhiy ta- biatga ega, uning rivoji shu sababdan ham yuz beradiki, sof ilohiy tafakkur – ning ichki mazmuni, muayyan bosqichda, unga hech ham mutanosib bo’lmagan jis- miy borliq \u2014 tabiat shakliga o’tadi va shu bois, uning uchun mudhish holat \u2014 ziddiyat vujudga keladi. Harakat \u2014 dialektik rivojlanishning muhim tamoyili bo’lib, u ayni ziddiyatning mahsulidir. Xuddi tabiatiing o’zida ruhning undan, ya’ni o’zining “o’zgacha borlig’i \u2014 begonalashuvidan” yana “o’ziga qaytishi” boshlanadi. O’z hayotining ilk bosqichlarida hali tabiat qo’ynida bo’lgan inson ongning vujudga kelishi (fenomenologiya) natijasida o’z mavjud- ligining ibtidoiy holatidan asta-se- kin uzilib, ko’tarila, yuksala boshlaydi va u ruhiy mavjudot (“sub’ektiv ruh”) sifatida, o’zining bunday mohiyatini tegishli (anglovchi va xoxlovchi) xusu- siyati va uning mazmuniga mos tarzda payqamas, o’zlashtirmas ekan, ibtidosi qanday bo’lsa, shundayligicha qolaveradi. “Ob’ektiv ruh” ning ko’rinishlari ij- timoiy hayot shakllari \u2014 huquq, axloq, urf-odat va davlat ham xuddi shunday ta- drijiylik jarayonlarini bosib o’tadi. Bu erda ham boshka joylardagidek, uchinchi bosqich uzidan avvalgi ikkita- sining omixtasi (sintezi) hisoblanadi. Ijtimoiy hayotda huquqiy mazmun b-n axloqiy e’tiqodning mushtarakli- gi hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. Mazkur mushtaraklik davlat timso- lida o’zining oliy ifodasini topadi. Xudo sub’ektivlik b-n ob’ektivlik- ning (biluvchi va biluvchiga bog’liq bo’lmagan mohiyatning) birligidir. Sub- stantsiya (mohiyat) va biluvchi (sub’ekt) ning mutlaq ayniyligini mushohada qilish, tasavvur etish va bilish, ya’ni “mutlaq ruh” ning uchta shakli “ob’ek- TIV ruh” ning tegishli ko’rinishlariga tayanadi. Mazkur mushtaraklik san’atda “mushohada” qilinadi, dinda esa “tasav- vur” etiladi, faqat mutlaq ilm \u2014 fal- safada u bilinadi, ya’ni ayni shu erda pirovard maqsadga \u2014 inson cheklan- gan mohiyatining cheksizlikka daxldor bo’lishligiga erishiladi. Ilohiy aql b-n ana shu mushtaraklik g. falsafasi- ning sir-sinoati, asl ma’nosini tash- kil etadi. G. ning falsafiy ta’limoti davlat va tarixii tushunish sohalariga katta ta’sir kursatdi. U umumiy jahon tarixiga “olamiy ruh” ning o’zini o’zi anglash jarayoni va shu b-n birga “ozod- likni anglashdagi taraqqiyot” sifatida qaraydi. Biroq ozodlik shundan ibo- ratki, inson o’zining “mutlaq g’oya” b-n mohiyatan birligini biladi va o’zini ob’ektiv ruh hosilalari hamda uning xohish-irodasi (davlat va huquq) b-n ten- glashtiradi. Bu hosilalar pirovard na- tijada “mutlaq ruh” tomonidan vujudga keltirilgandir. Ozod fuqaro o’zining umumozodlik b-n jiddiy o’xshashligini anglaydi, qonun tashqi buyruqqa o’xshab ko’rinishini uning o’zi biladi. G. falsafasida tabiat va tafakkurning, ayni paytda jamiyat dialektik rivoj- lanishining poydor tamoyillari \u2014 ziddiyat, sifat va mikdor o’zgarishlari, inkorni inkor konunlari ifodalangan. G. ta’limoti tizimining turli sohalarida Sharq, jumladan O’rta Osiyo xalqlari tarixi, falsafasi, diniy, ba- diiy va umuman ma’naviy dunyosi masa- lalari tegishli tarzda talqin topgan. Asosiy asarlari: “Ruh fenomenologiya- si” (1807), “mantiq fani” (1812\u2014 16), “Falsafa fanlari entsiklopediyasi” (1817), “huquq falsafasi” (1821), “din falsafasi buyicha lektsiyalar”(1832), “Falsafa tarixi buyicha lektsiyalar” (1833-36), “estetika bo’yicha lektsiya- lar” (1835-38), “Tarix falsafasi buy- icha lektsiyalar” (1837). Abdulhafiz Ja- lolov.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"