Gen (Yun. genos \u2014 urug’, kelib chiqish) \u2014 irsiyatning elementar bir- ligi va moddiy asosi. G. organizm bel- gi va xususiyatlarini nasldan naslga o’tkazish funktsiyasini bajaradi. G. tu- shunchasini genetikaga daniyalik olim V. Iogansen (1909) kiritgan. G. DNK (ba’zi viruslarda RNK) molekulasi- ning bir qismi bo’lib, tirik hujayra oqsillaridan birining tuzilishini belgilab beradi va shu oqsillar orqali ayrim belgi yoki xossalarning rivoj- lanishini ta’minlaydi. Organizmning turga xos va individual xususiyatlari to’g’risidagi jami genetik axborot, ya’ni G.lar yigindisi \u2014 genotipa” bo’ladi. Barcha organizmlar, jumladan bakteriya va viruslarning irsiyati g.dagi nukle- otidlarning DNKda joylashishi tarti- biga va ularning soniga bog’liq. Yuksak rivojlangan organizmlarda g. maxsus nukleoproteid tuzilmalar \u2014 xromo- somalar tarkibiga kiradi. G.ning aso- siy funktsiyasi ferment va b. oqsillar sintezini hujayra RNKsi ishtirokida belgilab berishdir. Uning bu funktsi- yasi kimyoviy tuzilishiga boglik. G.ning tuzilishi o’zgarganda hujayralardagi muayyan biokimyoviy jarayonlar buziladi, natijada mavjud jarayonlar yoki belgi- lar kuchayadi, susayadi yoki yo’qolib keta- Di. Mas, inson ko’zining qora yoki moviy, atirgulning qizil yoki oq rangi, paxta tolasining uzun yoki qisqa bulishi, q.x. hayvonlarining mahsuldorligi va ekin- larning hosildorligi, shuningdek tirik mavjudotlarda boshqa turli morfolo- gik, fiziologik, biokimyoviy belgi va alomatlarning yuzaga kelishi hamda te- gishli xususiyatlarga ega bo’lishi maxsus G.larning ta’siriga bog’liq. Organizmda belgilar ko’p, ularning rivojlanishini ta’min etuvchi g.lar soni yanada ko’p, chun- ki aksariyat belgilarning rivojlanishi- ni ko’p g.lar ta’min etadi. Mas, insonda 10000 ga yaqin g. mavjud. G. mutasiyalar natijasida o’zgarishi mumkin. Bir juft nukleotidning boshqa bir juft nukle- otid b-n almashinishi, nukleotidlar- ning kamayishi, ikki baravar ortishi yoki o’rin almashinishi ana shunday uzga- rishga sabab bo’ladi. Mutasiya tufayli organizmlarda fenotipik tafovutlarni keltirib chiqaradigan g., ya’ni allellar paydo buladi, ular o’zining biror ta’- siri jihatidan boshqasiga qaraganda ustun turishi (dominant allel), bi- ror ta’sirotni yuzaga chiqarmaydigan bo’lishi (resessiv allel) mumkin. Ta- biiy sharoitda, inson ishtirokisiz, atrof muhit omillari ta’sirida orga- nizmlarda irsiy o’zgaruvchanlik, ya’ni spontan mutasiya kelib chiqadi. Bunday irsiy o’zgaruvchanlik organizmlar EVO- lyusiyasi jarayoni uchun manba bo’ladi. Sun’iy sharoitda radiasiya nurlari va kimyoviy moddalar ta’sir ettirish usu- li b-n irsiy o’zgaruvchanlikni tezroq va ko’plab olish mumkin. Mutagenezning bu xilini eksperimental yoki induktsion mutagenez deb ataladi. Uning kashf eti- lishi genetikaning muhim yutug’i bo’lib, selektsiyada katta amaliy ahamiyat kasb etadi. Organizm va hujayraning ir- siy xossalari tegishli g.larga bog’liq. Ular orasidagi munosabatlar juda mu- rakkab bo’lib, bir belgining paydo bu- lishiga bir necha g. ta’sir ko’rsatishi (polimeriya) yoki ko’pgina belgilar- ning paydo bo’lishi bitta g.ga bog’liq bo’lishi ham mumkin (yana q. Genetik kod, irsiyatning xromosoma nazariyasi). Ad.: Inge-Vechtomov S. G., Genetika s OS- novami selektsii, M., 1989; To’raqulov yo. H., Molekulyar biologiya, T., 1994. Jo’ra Musaev.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Gen (Yun. genos \u2014 urug’, kelib chiqish) \u2014 irsiyatning elementar bir- ligi va moddiy asosi. G. organizm bel- gi va xususiyatlarini nasldan naslga o’tkazish funktsiyasini bajaradi. G. tu- shunchasini genetikaga … Read More<\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":99837,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[210],"tags":[],"class_list":["post-130488","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-g-harfi-2","entry"],"translation":{"provider":"WPGlobus","version":"3.0.0","language":"kr","enabled_languages":["uz","kr","ru"],"languages":{"uz":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"kr":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"ru":{"title":false,"content":false,"excerpt":false}}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/130488","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=130488"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/130488\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":130510,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/130488\/revisions\/130510"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/media\/99837"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=130488"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=130488"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=130488"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}