Geodeziya (Geo… va Yun. Daio \u2014 bo’laman) \u2014 erning shakli va o’lchamlarini aniqlash, er yuzasini plan va xaritalarda tasvirlash hamda muhandislik inshootlarini qurishdagi qidiruv ishlari, ularni loyihalash, qurish va ulardan foydalanishda baja- riladigan o’lchash ishlari haqidagi fan. G. oliy geodeziya, geodeziya yoki topo- grafiya, muhandislik geodeziyasi, xa- ritagrafiya va fototopografiya kabi mustaqil fanlarga bo’linadi. Er shakli va o’lchamlarini aniqlash, mamlakat xa- ritalarini tuzish uchun kerakli bosh Geo- dezik asosni barpo etish, uni zamonaviy talablarga javob beradigan darajada saqdab turish, katta maydonlarda olib boriladigan geodezik o’lchash ishlariii tashkil etish, ularni bajarish b-n oliy G. shug’ullanadi. Er yuzasining ayrim bo’laklarini plan, xarita va profillar- da tasvirlashda bajariladigan geodezik o’lchash ishlari b-n muhandislik geodezi- yasi, er yuzasining katta bo’lagini tas- virlash usullari b-n xaritagrafiya, joy- ning plan va xaritalarini fotosurat- lardan foydalangan holda tuzish usul- larini fototopografiya fani o’rganadi. Qadimda er o’lchash va xo’jalik ishlari uchun plan hamda xaritalar tuzishda g.dan foydalanishgan. Mil. AV. 7-a.da Bobil va Ossuriyada loydan ishlangan taxtachalar- ga geografik xaritalar tuzishgan. Mil. AV. 6-4-a.larda erning sharsimon ekan- ligini aytishgan. Mil. AV. 3-a.da Misr- da unumdor erlarni bo’lish va o’lchash b-n shug’ullanganlar. Keyinchalik joylar- ni o’lchash va er o’lchamlarini aniqlash, tarx tuzish, muhandislik inshootlari- ni qurishda g. o’lchashlar bajarilgan. Misrlik olim Eratosfen to’g’ri geome- trik printsiplar asosida birinchi marta Er sharining radiusini aniqlagan. Shu davrlarda Aristotel ishlarida “g.\u00bb astronomiya, xaritagrafiya va geogr. b-n bog’liq bo’lgan bilimlar tarmog’i sifa- tida namoyon bo’la boshladi. Mil. AV. 2-a. da astronom va matematiklar joyning geografik kengligi va uzunligi hamda xaritalardagi meridianlar va parallel- lar to’g’risida tushunchalar kiritishgan. Yunoniston va Misr olimlari erning shakli va o’lchamlarini aniqlaganlar. G. fani Arabiston, Xitoy, Hindiston va O’rta Osiyoda ham taraqqiy etgan. 9-a. boshlarida Abu Abdullo Muhammad ibn Muso Xorazmiy, keyinchalik Abu Rayhon Beruniy erning o’lchamlarini aniqlaganlar. Abu Rayhon Beruniyning geodeziyaga oid asari “turar joylar orasidagi masofani tekshirish uchun joylarning chegaralarini aniq-lash” \u2014 “Geodeziya” ilk asar bo’lib unda xari- tagrafiyaga doyr ko’p masalalar echilgan va g.ning fan sifatida shakllanishiga ana shu kitobi asos bo’lgan. O’sha davrda xalifa Ma’munning topshirig’iga bi- noan birinchi marta almavsil (Mosul) sh. yaqinida gradus o’lchamlari bajari- lib, er sharining radiusi aniq o’lchab topilgan. Hoz. zamon g. va geodezik ish- larning rivojlanishi 17-a.da qarash trubasining va triangulyasiya usulining ixtiro kilinishidan boshlangan. Bur- chak o’lchash asbobi \u2014 teodolitnint pay- do bo’lishi hamda uning qarash trubasi b-n birlashtirilishi triangulyasiyada burchak o’lchashlarning aniqpigini oshi- radi. Er sirtidagi nuqta balandligini aniqlaydigan barometr ixtiro qilindi, topografik xaritalar tuzishni sodda- lashtiruvchi topografik suratga olish- ning grafik usullari ishlab chiqildi. 18-a. o’rtalarida frantsuz olimi A. Klero Er shaklining asosiy nazariyasini ishlab chiqdi va er sferoidida geografik ken- glikka bog’liq hodda og’irlik kuchining o’zgarish qonunini asoslab berdi. Tor- tishish qonunining yaratilishi va geode- zik ekspedisiyalarning o’tkazilganligi G. Er shakli va uni o’rganish usullari haqidagi mustaqil fan sifatida na- moyon bo’ldi. So’nggi yillarda kosmik G. rivojlangan fanlar qatoridan o’rin oldi, chunki rivojlangan mamlakatlar- da geodezik o’lchash ishlarining asosiy qismi er sun’iy yo’ldoshi texnologiya- si asosida bajarilmoqda. Ayni vaqtda O’zbekistonning davlat geodezik tarmog’i yangi texnologiya \u2014 er sun’iy yo’ldoshi texnologiyasi asosida qayta barpo etilmoqda. O’zbekistonda G.ga doyr i.t. ishlari O’zbekiston FA Astronomiya in- stitutida, O’zMU, Toshkent texnika un- tida, Toshkent va Samarkand arxitektura- qurilish in-tlari va Toshkent q. x.ni irrigasiyalash va mexanizasiyalash in- tida olib boriladi (yana q. Astronomiya). Asosiy geodezik ishlarni Vazirlar Mahkamasi huzuridagi g. xaritagrafiya va kadastr bosh boshqarmasi bajaradi. Ld.. Qo’ziboev T., Geodeziya, 1975; Nazirov A., Geodeziya, T., 1978; Norxo’jaev K. N., Injenerlik geodeziyasi, T., 1984; Nishon- Boev N., Amaliy geodeziya. Me’-morchilik obidalarini ta’mirlashga oid geodezik ishlar, T., 1992; Nishonboev N., Amaliy geodeziya. Maqbul usullarda echiladigan geodezik ishlar, 1992;Do’stmuhamedov M. Yu., Muhandislik geodeziyasi, T., 1998. Nosir Nishonboev.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Geodeziya (Geo… va Yun. Daio \u2014 bo’laman) \u2014 erning shakli va o’lchamlarini aniqlash, er yuzasini plan va xaritalarda tasvirlash hamda muhandislik inshootlarini qurishdagi qidiruv ishlari, ularni loyihalash, qurish va ulardan … Read More<\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":99837,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[210],"tags":[],"class_list":["post-130513","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-g-harfi-2","entry"],"translation":{"provider":"WPGlobus","version":"3.0.0","language":"kr","enabled_languages":["uz","kr","ru"],"languages":{"uz":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"kr":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"ru":{"title":false,"content":false,"excerpt":false}}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/130513","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=130513"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/130513\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":130528,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/130513\/revisions\/130528"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/media\/99837"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=130513"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=130513"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=130513"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}