Kislorod Yer sayyorasi atmosferasida tarqalganligi bo\u02bbyicha ikkinchi kimyoviy element (azotdan so\u02bbng) hisoblanadi. U barcha tirik organizmlar uchun g\u02bboyat muhim va zaruriy element hisoblanadi. Kislorod boshqa elementlar bilan murakkab birikmalar hosil qiladi va turli moddalar tarkibida asosiy o\u02bbrin tutuvchi hisoblanadi. Kislorod \u2014 Mendeleyev davriy jadvalining 16-guruhiga tegishli bo\u02bblib, lotincha Oxygen so\u02bbzidan O ramziy ifodasi bilan belgilangan. Atom raqami \u2014 8. Har bir atomida sakkiztadan proton mavjud bo\u02bbladi. Shuningdek, kislorod yadrosida sakkiztadan neytron bo\u02bbladi.<\/p>\n\n\n\n
Kislorod yer po\u02bbstlog\u02bbining ham 47,4% ga yaqin qismini tashkil qiladi. Butun olamda esa kislorod vodorod va geliydan keyingi uchinchi eng ko\u02bbp tarqalgan kimyoviy element hisoblanadi. Ikki atomli holatdagi kislorod (O\u2082), yer atmosferasining deyarli 21% qismini tashkil qiladi. <\/p>\n\n\n\n
Atmosferaga kislorod, asosan, o\u02bbsimlik va mikroorganizmlarda kechuvchi fotosintez jarayoni natijasida kelib tushadi. Fotosintez jarayonida suv (H\u2082O) va karbonat angidrid (CO\u2082) gazlarining glyukoza (C\u2086H\u2081\u2082O\u2086)ga aylantirilishidagi ikkilamchi mahsulot sifatida qaraladi. Kislorodning ikki xil allotropik shakli mavjud: ikki atomli kislorod \u2014 O\u2082 va Ozon \u2014 O\u2083. Bu har ikkala allotropik ko\u02bbrinishdagi kislorod atmosferada mavjud bo\u02bblib, asosan, ikki atomli kislorod miqdoriy jihatdan ko\u02bbproqdir. Shuningdek, O\u2082 Ozonga (O\u2083) nisbatan barqarorroq bo\u02bbladi. Kislorod Yer atmosferasining barcha qatlamlarida mavjud va u, asosan, yuqori balandliklarda to\u02bbplanadi. Ozon esa ikki atomli kisloroddan ham qolishmaydigan yana bir muhim vazifani bajaradi. U Yer shardagi tirik organizmlar, shu jumladan, inson hayoti uchun o\u02bbta xatarli bo\u02bblgan kosmik ultrabinafsha nurlanishlarini qaytaruvchi o\u02bbziga xos qalqondir. Bundan tashqari Ozon yer sirtiga yaqin atmosfera qatlamlarida ham kam miqdorda mavjud bo\u02bblib, u asosan, chaqmoq chaqnashi va yerdagi elektr qurilmalarining ishlashi natijasida paydo bo\u02bbladi. Yer sirtidagi ozon zararlantiruvchi hisoblanadi.<\/p>\n\n\n\n
Atmosferaning yuqori qismlaridagi ozon qatlamining himoya xususiyatining ahamiyati nihoyatda ulkan. Biroq ozon qatlamini yemiruvchi kimyoviy moddalar mavjud bo\u02bblib, atmosferaga tushgach, bu moddalar kuchli ta\u02bcsir ostida ozon molekulasini ikki atomli kislorod holatiga qaytarib qo\u02bbyishadi. Natijada ozon tuynugi paydo bo\u02bblib, yer atmosferasiga zararli nurlanishlar bevosita va hech bir to\u02bbsiqsiz tusha boshlaydi. Ozonni yemiruvchi moddalarning asosiysi \u2014 xloroftorouglerodlar (XFU) bo\u02bblib, ular XX asr fan-texnika inqilobi natijasida keng ko\u02bblamda va ko\u02bbp miqdorda ishlab chiqarilgan muzlatgich va aerozollarni to\u02bbldirish uchun ishlatilgan. Birinchi ozon tuynugi 1985-yilda Antarktida osmonida aniqlangandi, keyinroq esa biroz kichik o\u02bblchamli ozon tuynugi Arktika ustida ham aniqlandi. Hozirda olimlar nima sababdan bunday tuynuklar aynan qutblar osmonida paydo bo\u02bblganini aniqlash ustida bosh qotirishmoqda. Endilikda XFU ni qo\u02bbllash bir necha marotaba qisqartirilgan. Lekin hosil bo\u02bblgan ozon tuynuklarini \u02bc\u02bcyamash\u02bc\u02bc bir necha o\u02bbn yilliklarni oladi\u2026<\/p>\n\n\n\n
Ozonlashtirishda suvda ozon gazi o\u02bbtkaziladi. Ozon orqali qayta ishlangan suvdagi bakteriyalar va mikroorganizmlar yo\u02bbq bo\u02bblib ketadi. Bu jarayonda ozon kuchli oksidlovchi sifatida mikroorganizmlar va bakteriyalarni o\u02bbldiradi. Ozonlashtirish suvni tozalashning juda samarali usulidir. Uning xlorli tozalashga nisbatan afzal xususiyatlari bisyor. Masalan, ozonlashtirilgan usulda tozalashda xlorli tozalashdan farqli ravishda suvning ta\u02bcm xususiyatlari o\u02bbzgarmaydi. Bundan tashqari, ozon trigalometanlar xlor va boshqa organik moddalarning molekulalari o\u02bbrtasida hosil bo\u02bbluvchi birikmalarning paydo bo\u02bblishini oldini oladi. Ba\u02bczi olimlarning fikricha trigalometanlar onkologik xastaliklar keltirib chiqarishi mumkin ekan\u2026<\/p>\n\n\n\n
Kislorodning tashqi qobig\u02bbida 6 elektron mavjud. U yuqori elektronegativlik xususiyatiga ega bo\u02bblib, shu tufayli unga ko\u02bbplab erkin elektronlar tortiladi. Kislorodning tashqi qavatini to\u02bbldirish uchun ikkita elektron zarur. O\u02bbzining kichik o\u02bblchamlari tufayli kislorod atomi ikkilanma aloqalarni oson o\u02bbrnatadi. Me\u02bcyoriy sharoitda kislorod atomi boshqa bir kislorod atomi bilan oson birikadi va ikki atomli gaz hosil qiladi. Kislorod deyarli barcha boshqa elementlar bilan oson reaksiyaga kirishadi. Boshqa elementlar kislorod bilan reaksiyaga kirishish natijasida oksidlanadi. Eng keng tarqalgan oksidlanish reaksiyalaridan biri temir va kislorod o\u02bbrtasidagi oksidlanish reaksiyasidir. Bunda temir oksidi \u2014 kundalik turmushda biz zang deb ataydigan modda hosil bo\u02bbladi. Xuddi temirdek deyarli boshqa barcha metallar ham kislorod bilan reaksiyaga kirishib, metall oksidlarini hosil qiladi.<\/p>\n\n\n\n
Kislorodli birikmalar hosil bo\u02bblishida kislorod manfiy oksidlanish darajasini namoyon qiladi. Uning ikki tashqi elektron qavati to\u02bbldirilganda ion kislorodi O\u2082- hosil bo\u02bbladi. Kislorod, shuningdek, peroksidlar ham hosil qiladi. Peroksid (yoki periks) O\u2082\u2082- ioni tutadi.<\/p>\n\n\n\n
Quyoshdan keluvchi yuqori energetik ultrabinafsha nurlanishlari atmosferaning yuqori qatlamlarida kislorod (O\u2082) dan ozon (O\u2083) hosil qilish uchun yetarli energiyani ta\u02bcminlay oladi. Shundan so\u02bbng ozon yanada kuchliroq nurlanishlarni akslantirib, ularning yer sirtiga o\u02bbtishiga yo\u02bbl qo\u02bbymaydigan himoya xususiyatiga ega bo\u02bblib oladi. Kislorod ko\u02bbplab elementlar bilan reaksiyaga kirishishi mumkin, lekin suv bilan ta\u02bcsirlashmaydi. Suvda kislorod juda cheklangan miqdordagina erishi mumkin. Baliqlar va boshqa suv jonivorlari kislorodni diffuziya yo\u02bbli bilan qabul qiladi. Odatda, kislorod galogenlar bilan reaksiyaga kirishmaydi va me\u02bcyoriy sharoitlarda kislotalar va asoslar bilan ta\u02bcsirlashmaydi.<\/p>\n\n\n\n
Kislorod juda ko\u02bbplab muhim birikmalar hosil qiladi. Ulardan eng asosiysi vodorod oksidi, ya\u02bcni suvdir. Suvning kimyoviy formulasini bilmaydigan odam deyarli yo\u02bbq bo\u02bblsa kerak \u2014 H\u2082O. Suv molekulalari juda mustahkam bo\u02bblib, uni kislorod va vodorodga parchalash juda murakkab. Bu borada eng yaxshi usullardan biri \u2014 elektroliz (suvdan elektr toki o\u02bbtkazish) hisoblanadi. Elektroliz jarayonida suv molekulasi H\u2082O\u2192H\u2082 + O vodorod va kislorodga parchalanadi. Kislorod, shuningdek, uglerod bilan ham mustahkam birikmalar hosil qiladi. Bu birikma karbonat angidrid yoki uglerod ikki oksid deyiladi va u CO\u2082 formulasi bilan ifodalanadi. CO\u2082 gazi intensiv oksidlanish (yonish) jarayonida yoki parchalanish reaksiyalarida hosil bo\u02bbladi. Bu gaz ham yuqori barqarorlikka ega bo\u02bblib, uning asosiy parchalanish jarayonlari o\u02bbsimliklardagi fotosintez orqali amalga oshadi. Kislorod har xil elementlar bilan reaksiyaga kirishib, ionlar hosil qiladi. Kislorod tutuvchi umumiy ionlarga xloratlar (ClO\u2083-), perxloratlar (ClO\u2084-), xromatlar (CrO\u2084\u2082-), dixromatlar (Cr\u2082O\u2087\u2082-), permanganatlar (MnO\u2084-), va nitratlar (NO\u2083-) ni misol qilib keltirish mumkin. Bu ionlardan ko\u02bbpchiligi, shuningdek, kuchli oksidlovchilar ham bo\u02bblib hisoblanadi. Ko\u02bbplab metallar ham kislorod bilan birikib, oksidlar hosil qiladi. Masalan, yuqorida aytganimizdek, temir oksidi \u2014 zang bunga misol bo\u02bbla oladi. Metallar sirtida paydo bo\u02bbluvchi boshqa oksidlanishlar korroziya deb ataladi. Bu reaksiyalar havoda o\u02bbz-o\u02bbzidan yuz beradi. Lekin ular metallardagi oksidlanish-qaytarilish reaksiyalari tufayli tezlashishi mumkin. Kislorod, shuningdek, uglerod birikmalari bilan ham ta\u02bcsirlashib, turli xil kimyoviy organik moddalar keltirib chiqaradi. Ularga aldegidlar (R\u2013COY), spirtanlar (R\u2013OH) va karbon kislotalar (R\u2013COOH) kiradi. Bu formulalardagi R organik guruhni ifodalaydi. Ushbu organik birikmalarning aksariyati yuqori kimyoviy faollikka ega bo\u02bblib, buning sababi kislorodning vodorod ionlarini osongina berib yuborishidir.<\/p>\n\n\n\n
Laboratoriyalarda kislorod har qanday kislorodli birikmalarni parchalash yo\u02bbli bilan olinishi mumkin. Bu jarayon faqat oz miqdordagi kislorod olish uchun qulay. Birikmalarni har xil haroratlarda parchalanadi. Past haroratlarda parchalanadigan birikmalardan foydalanish yuqori haroratlarda parchalanadigan birikmalarga nisbatan osonroq hisoblanadi. Shuningdek, suvni elektroliz qilish orqali ham kislorod olinadi. Elektrolizni laboratoriyada kichik miqyosda yoki zavodlarda katta miqyosda amalga oshirish mumkin. Lekin katta miqyosdagi elektroliz uchun ko\u02bbp miqdorda elektr quvvati sarflanadi va shu tufayli bu usul iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq hisoblanmaydi. Kislorod olishning nisbatan samarali usuli bir suyuq havoni kriogen (muzlatish orqali) haydashdir. Bu usul yordamida o\u02bbta toza havo olish mumkin. Bu havo sovitiladi va uning tarkibidagi barcha suv bug\u02bblari va CO\u2082 gazi yo\u02bbqotiladi. Keyin havo bir necha bosqichda siqiladi va sovitiladi. <\/p>\n\n\n\n
Bu bosqichlardan keyin havo suyultirilgan holatga kelib qoladi. Suyuq havoda har xil gazlarni ajratib olish mumkin. Bunda suyuq kislorod, suyuq azot va argon hosil bo\u02bbladi.\u00a0
<\/p>\n\n\n\n
Manba: https:\/\/sinaps.uz\/maqola\/21500\/<\/a><\/p>\n\n\n\n <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Kislorod Yer sayyorasi atmosferasida tarqalganligi bo\u02bbyicha ikkinchi kimyoviy element (azotdan so\u02bbng) hisoblanadi. U barcha tirik organizmlar uchun g\u02bboyat muhim va zaruriy element hisoblanadi. Kislorod boshqa elementlar bilan murakkab birikmalar hosil … Read More<\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":152644,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[21],"tags":[],"class_list":["post-153399","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-bilasizmi","entry"],"translation":{"provider":"WPGlobus","version":"3.0.2","language":"kr","enabled_languages":["uz","kr","ru"],"languages":{"uz":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"kr":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"ru":{"title":false,"content":false,"excerpt":false}}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/153399","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=153399"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/153399\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":153401,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/153399\/revisions\/153401"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/media\/152644"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=153399"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=153399"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=153399"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}