“BOBURNOMA” \u2014 jahon adabiyoti va manbashunosligidagi muhim va noyob yodgorlik; o\u2019zbek adabiyotida dastlabki nasriy memuar va tarixiy-ilmiy asar. Muallifi Zahiriddin Muhammad Bobur. Eski o’zbek (Chig’atoy) tilida yozilgan (taxminan 1518\/19\u20141530). “Boburiya”, “Voqeoti Bobur”, “Voqeanoma”, “Tuzuki Boburiy”, “Tabaqoti Boburiy”, “Tavorixi Boburiy” kabi nomlar bilan ham ma’lum. Boburning o’zi esa “Vaqoe” va “Tarix” degan nomlarni ishlatgan. “Boburnoma”da 1494-1529 yillarda Markaziy Osiyo, Afg’oniston va Hindistonda sodir bo’lgan tarixiysiyosiy voqealar yilma-yil o’ta aniqlik bilan bayon qilingan bo’lib, ular muallif hayoti va siyosiy faoliyati bilan bevosita bog’likdir. “Boburnoma” o’zida bayon qilingan voqealar jarayoniga ko’ra 3 qismga: Boburning Movarounnahr (1494-1504), Afg’oniston (1504-24) va Hindiston (1524\u2014 30)dagi hukmdorlik davriga bo’linadi. Birinchi qismda Boburning otasi \u2014 temuriylarning Farg’ona ulusi hokimi Umarshayx Mirzo (1461-94) xususida hamda Boburning Farg’ona taxtiga o’ltirishi (1494 yil iyun), ammo Temuriylar davlatida avj olgan taxt uchun kurash oqibatida o’z ulusidan mahrum bo’lishi (15-asr 90-yillari), Samarqand uchun Shayboniyxonga qarshi olib borgan jangu jadallari (1497\u2014 1501)ning behuda ketishi, va nihoyat, toju taxtdan butunlay ajrab, Hisor tog’lari orqali taxminan 250 navkar bilan Afg’onistonga yuz tutishi (1504) haqidagi voqealar batafsil zikr qilingan. Ikkinchi qismda Boburning Kobulni zabt etgani, so’ng u yerda mustaqil davlat tuzgani (1508), Eron shohi Ismoil Safaviyning harbiy yordami bilan Samarqandni yana ishg’ol qilgani (1511), lekin Shayboniylar (Ubaydulla Sulton, Muhammad Temur Sulton va Jonibek Sulton)dan yengilib (1512), Kobulga qaytgani, keyin esa Hindistonni zabt etishga hozirlik ko’ra boshlagani xususidagi voqealar bayon etilgan. Uchinchi qism esa Boburning Dehli sultoni Ibrohim Lo’diyni mag’lub etib, Shimoliy Hindistonni bosib olgani (1526) va Boburiylar davlatini barpo qilgani haqidagi ma’lumotlardan iborat. “Boburnoma”da keltirilgan barcha ma’lumotlar, xususan Farg’ona, Toshkent, Samarqand, Hisor, Chag’oniyon va shimoliy Afg’onistonning 15-asr 80-90-yillari va 16-asr 1-choragidagi siyosiy ahvoliga doir xabarlar o’zining batafsilligi bilan shu xususdagi boshqa adabiyotlardan tubdan farq qiladi. Shuningdek, asar muallifning muayyan tarixiy voqea haqida hamda o’zaro dushmanlik qilgan Temuriylar \u2014 Umarshayx, Sulton Ahmad, Sulton Mahmud, Boysung’ur Mirzo, Sulton Husayn va boshqalarning xulq-atvori, tabiati xususida bildirgan fikr-mulohazalari bilan ham ahamiyatlidir. Asarda, ijtimoiy-tabiiy fanlar, tarix, falsafa, fiqh, din ta’limoti, tilshunoslik, jug’rofiya, tabiatshunoslik, ma’danshunoslik, dehqonchilik, bog’dorchilik va boshqalarga oid aniq va hanuzgacha o’z tarixiy va ilmiy ahamiyatini yo’qotmagan ma’lumotlar, ilmiy asoslangan xulosalar keltirilgan. Asarda bevosita Boburning o’zi lashkarboshi sifatida qatnashgan bir necha katta-kichik jang manzaralari mahorat bilan berilgan. O’sha davrdagi qo’shin tuzilishi, urush olib borish, jang usullari, qamal holatlari, qurolyarog’turlari, qurg’onbuzar qurilmalar bilan bir qatorda asarda ko’plab harbiy-ma’muriy istiloxlar (tuman, ulus, ko’kaltosh, eshikog’a, Axtachi, Tarxon, shig’ovul, sharbatchi (sharbatdor), Mubashshir, Tug’chi, miroxur, rikobdor, dorug’a, murchil, manjaniq, o’ron va boshqalar) ham uchraydi. Shuningdek, “Boburnoma”da Temuriylar qo’shinining tuzilishi, harbiy san’ati va boshqalar haqida ham noyob ma’lumotlar bor. Bundan tashqari, Movarounnahr, Afg’oniston, Xuroson va Hindiston o’tmishi va zamonaviy holati, xalqlari, qabilalari, ularning tili, madaniyati, kasb-hunari, urf-odatlari, rasm-rusumlari, an’anaviy tadbir-marosimlari, shuningdek o’sha davr jamiyatiga xos ijtimoiy tabaqalarga tegishli ma’lumotlar bayon etiladi. Ayniqsa Farg’ona, Andijon, Samarqand, Kobul, Hirot, Agra kabi yirik shaharviloyatlarning jug’rofiy-ma’muriy tuzilishi, madaniy hayoti, tumanlari, aholisi, qishloq xo\u2019jalik, daryo va suv havzalari, cho’l-adirlari, tog’-sahrolari, bog’u rog’lari, tabiati, iqlimi, hayvonot va o’simliklar dunyosi, tabiiy boyliklari haqida mufassal ma’lumotlar beriladi. Xususan 15-16- asrlarda Turkiston viloyatida yashagan qora qo’yluk (qo’yunluk) qabilasining hamda Movarounnahrdagi turk-mo’g’ul qabilalarining urf-odatlari, harbiy mahoratlari haqidagi ma’lumotlar, ayniqsa ilmiy jihatdan g’oyatda qimmatli bo’lib, ular o\u2019zbek, qozoq, qirg’iz va b. turkiyzabon xalqlar etnik tarixini o’rganuvchilar uchun muhim ahamiyatga egadir. “Boburnoma”da Farg’ona, Samarqand shaharlari va shu nomdagi viloyatlar, Ohangaron vodiysi, O’ratepa va uning atrofi, Mascho, Hisor, Chag’oniyon, Badaxshon, Kobul viloyati va boshqa joylar geografik jihatdan g’oyatda qiziqarli tavsif qilingan bo’lib, muallif o’zi yurgan yo’llar, o’zi bo’lgan shahar va qishloqlarni g’oyat darajada aniq tasvirlagan. “Boburnoma”da Alisher Navoiy, Abdurahmon Jomiy, Shayxim Suhayliy, Husayn Ali Tufayliy, Osafiy, Binoiy, Sayfiy Buxoriy, Ohiy, Muhammad Solih kabi o’nlab ijodkorlar, Xoja Abdullo Marvariy, Qul Muhammad Udiy, Shayx Noyiy, Yusuf Ali, Mullo Yorak, Shohquli G’ijjakiy, Husayn Udiy, Behzod, Shoh Muzaffar kabi ko’plab san’atkorlar tavsif etilib, ularning ijodiy faoliyatlariga xolis baho beriladi. Jumladan, Alisher Navoiy haqida shunday deyiladi: “Alisherbek naziri yo’q kishi edi. Turkiy til bila to she’r aytibturlar,\u2014 hech kim oncha ko’p va xo’b aytqon emas”. “Boburnoma” 15-asr o\u2019zbek badiiy nasrining yorqin namunasi sifatida sof badiiy lavhalar, jonli tasvirlar, an’anaviy lirik chekinishlarga boy. Nasriy matn ichida keltirilgan xalq maqolmatallari, iboralari, ibratli o’gitlar, she’riy parchalar uning badiiyligini yanada oshiradi, o’ziga xos joziba bag’ishlaydi. “Boburnoma” 16-asrdan boshlab hozirgacha dunyoning ko’p tillari \u2014 ingliz, golland, frantsuz, fors, nemis, italyan, rus, hind, urdu va boshqa tillariga bir necha martalab tarjima qilindi, sharhizohlar bilan nashr etildi. Angliya, Amerika, Frantsiya, Rossiya, Hindiston, Pokiston, Afg’oniston, Turkiya, Yaponiya kabi o’nlab mamlakat olimlarining ilmiy tadkiqotlarida “Boburnoma”ning insoniyat yaratgan o’lmas obidalar qatorida alohida o’rinda turishi ta’kidlanadi. “Boburnoma”ning jahonga mashhur bo’lishida, asosan ingliz sharqshunoslarining xizmati katta bo’ldi. Yevropadagina emas, balki jahonda birinchi to’liq nashrini (ingliz tilida) 1826 yilda J. Leyden va V. Erskin amalga oshirdi. F. Talbot esa mazkur nashr asosida 2 marta (1878, 1909) uning qisqartirilgan nashrlarini chop ettirdi. 1921 yilda ingliz sharqshunosi A. Beverij “Boburnoma”ni mustaqil suratda asl nusxadan qayta tarjima qildi. Birgina Angliyaning o’zida “Boburnoma” tarjimalari 9 marta nashr etildi. Keyingi yillarda “Boburnoma”ning prof. V. Takston tomonidan AQShda (Kembrij shahri, Garvard universiteti, 1993) hamda ikki jild hajmda, mukammal so’zlik, ko’rsatkich va sharhizohlar bilan Yaponiyada (Kioto, 1995-96) ilmiy tanqidiy matni nashr etildi. Ma’lumki, “Boburnoma” qo’lyozmalari matnida ba’zi yillar (1504-05, 1509-18, 1520-24) tafsiloti uchramaydi, 1508 va 1520 yil voqealari bayoni tugal emas. Mana shu uzilish bo’lgan o’rinlarni ingliz sharqshunoslari boshqa tarixiy manbalar asosida ma’lum darajada tiklaganlar. “Boburnoma” forschaga (1586), undan parchalar Vitsen tomonidan golland tiliga (1705), A. Keyzer tomonidan qisqartirilgan holda nemis tiliga (1828), Pave de Kurteyl tomonidan to’la holda frantsuz tiliga (1871) tarjima qilingan. “Boburnoma”ni tarjima qilish va tadqiq etishda, shuningdek Afg’oniston (Abdulxay Habibiy), Pokiston (Rashid Axtar Nadviy, Shoh Olam Mavliyot), Hindiston (Mirzo Nasriddin Haydar, Muhibbul Hasan Rizviy), Turkiya (R . R. Arat va N. I. Bayur) kabi mamlakatlar olimlarining xizmati ham katta. Rus sharqshunoslari (N. I. Pantusov, S. I. Polyakov, V. Vyatkin) ham “Boburnoma”dan parchalarni tarjima qilganlar. N. I. Ilminskiy “Boburnoma”ni Qozonda nashr ettirdi (1857). “Boburnoma”ni hamda Boburning she’riy merosini o’rganishda o’zbekistonlik olimlar ham salmoqli hissa qo’shdilar. Professor Fitrat tomonidan tuzilgan “O’zbek adabiyoti namunalari” xrestomatiyasida “Boburnoma”dan parchalar, Boburning 31 g’azali, 2 masnaviy va 28 ruboiysi berilgan. M. Sale “Boburnoma”ni rus tiliga to’la tarjima qilib, 3 marta (1958, 1982, 1993) nashr ettirdi (S. Azimjonovaning kirish so’zi va tahriri ostida). P. Shamsiev va S. Mirzayevlar tomonidan “Boburnoma”ning ikki jildli (1948) va bir jildli (1960) nashri chop etildi. 1956-66 yillarda Boburning uch jildli tanlangan asarlari chop etilib, unga Boburning she’riy devoni (1jild) va “Boburnoma” (2\u20143jildlar) kirgan. Bobur va uning ilmiy merosini o’rganishga S. Azimjonova katta ulush qo’shgan. “Boburnoma”ning M. Sale tomonidan qilingan tarjimalari uning batafsil so’z boshisi va tahriri ostida nashr etilgan. Ad.: Azi mjonova S, Gosudarstvo Babura v Kabule i v Indii, M., 1977; Uzbek adabiyoti tarixi, 3j., T., 1978; Axmedov B., Istoriko geograficheskaya literatura Sredney Azii XVI\u2014XVIII vv. (Pismennie pamyatniki), T., 1985; Boburnoma, T., 1960; Le Livre de Babur, Parij, 1985; Baburname, T., 1993. Abdurashid Abdug’afurov.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
“BOBURNOMA” \u2014 jahon adabiyoti va manbashunosligidagi muhim va noyob yodgorlik; o\u2019zbek adabiyotida dastlabki nasriy memuar va tarixiy-ilmiy asar. Muallifi Zahiriddin Muhammad Bobur. Eski o’zbek (Chig’atoy) tilida yozilgan (taxminan 1518\/19\u20141530). “Boburiya”, … Read More<\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":15012,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[114],"tags":[],"class_list":["post-17661","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-b-harfi","entry"],"translation":{"provider":"WPGlobus","version":"3.0.2","language":"kr","enabled_languages":["uz","kr","ru"],"languages":{"uz":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"kr":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"ru":{"title":false,"content":false,"excerpt":false}}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/17661","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=17661"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/17661\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":17662,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/17661\/revisions\/17662"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/media\/15012"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=17661"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=17661"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=17661"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}