ETNOGRAFIYA (etno… va … grafiya), etnologiya, xalqshunoslik \u2014 jahondagi barcha xalqlarning, etnik birlikning turli tiplari, ularning kelib chiqishi (etnogenezi), turmush tarzi, urf-odatlari, moddiy va ma’naviy taraqqiyot darajasidan qat’i nazar, teng holda o’zaro tafovuti yoki umumiyligi va o’xshashligini, ularning o’ziga xos xususiyatlarini o’rganuvchi maxsus fan sohasi. Etnografiya hozirgi etyaoslarning kelib chiqishi va shakllanishi, joylashishi va etnik tuzilishi, urf-odatlari, ma’naviy madaniyati va milliy xususiyatlarini tarixiy jarayon bilan bog’liq holda o’rganadi. Tarixiy Etnografiya yo’qolib ketgan xalq va elatlar, o’tmishdagi etnik jarayon, maishiy turmush va ma’naviy madaniyat xususiyatlarini tadqiq qiladi. Etnografik bilimlar qadim zamonlardan paydo bo’lgan bo’lsada, lekin mustaqil fan sifatida 19-asrning o’rtalarida shakllanib bo’ldi. Dastlab, bu atamani 16-asrning oxirida nemis yozuvchisi I.Zummer ishlatgan, keyin esa 18-asrning oxirlarida va 1808 yilda maxsus jurnallar shu nom bilan chiqa boshlagan. Etnografiya so’zi mashhur frantsuz tabiatshunosi va fizigi Jan Jak Amper taklifi bilan Parij antropologlari Kongressida alohida fan sifatida qabul qilingan (1839). Etnografiya dastlab faktik bilimlarni to’playdi, keyin ularni tahlil etish orqali mohiyatini tushunib olib, nazariy xulosalar chiqaradi. Etnografiya fani, boshqa fanlar singari o’ziga xos maxsus tadqiqot usullari va maxsus atamalarga ega. Uning uslubi muayyan dunyoqarash va nazariyalar (metodologiya) bilan bog’liq bo’lib, o’z tadqiqotlarini ayrim fan sohalari antropologiya, arxeologiya, lingvistika, sotsiologiya, san’atshunoslik bilan aloqador holda amalga oshiradi. Mazkur fanlarning o’zaro bog’liqligi tufayli keyingi yillarda qo’shaloq ilmiy sohalar ham yuzaga keldi, masalan, etnik antropologiya, paleoetnografiya, etnolingvistika va boshqalar hozirgi davrdagi etnik jarayonlarni teran va keng miqyosda tadqiq qilishda keyingi yillarda o’tkazilayotgan sosiologik tadqiqotlar yaxshi samara bermoqda. Natijada \u2014 etnosotsiologiya, etnopsixologiya kabi yangi ilmiy sohalar yuzaga kelishi muhim ahamiyatga ega. Bundan tashqari, tabiiygeografik sharoitga qarab yovvoyi o’simliklarni ekib o’stirish yoki yovvoyi hayvonlarni xonakilashtirish, urchitish kabi o’ziga xos turmush xususiyatlariga ega elatlarning xo’jalik xususiyatlarini anikdashda Etnografiya bilan hamkorlikda etnobotanika va etnozoologiya kabi yangi sohalar faoliyat ko’rsatmoqda. Xalqlarni o’rganishda Etnografiya fani nihoyatda keng va xilma-xil manbalardan va usullardan foydalanadi. Bir joyda uzoq yashab, kuzatish yo’li bilan o’tkazilgan tadqiqotlar eng samarali ekanligini mashhur etnograflar (L.Morgan, N.N.Mikluxomaklay, V.G. Bogoraz) alohida qayd qilganlar. Qisqa muddatda, ayrim mavsumlarda o’tkaziladigan tadqiqot ishlari ekspeditsiya usuli bo’lib, hozir keng tarqalgan va u mavsumiy usul deyiladi. Dala ishlarida, asosan, axborotchidan suhbat yo’li bilan yozma yoki magnitofon orqali ma’lumotlar to’plash, muayyan maishiy-madaniy turmush hodisalari, oila-nikoh munosabatlari va marosimlari, xalq sayillari va o’yinlarini kuzatish, ularda bevosita ishtirok qilish va ularni jiddiy o’rganish (yozish, chizish, rasmga olish) kabi usullar qo’llaniladi. Ma’naviy madaniyatni tadqiq qilishda (ayniqsa, ayrim urf-odat va marosimlar, xalq o’yinlari, ibodat, milliy raqslar) zamonaviy texnika (foto, video va kinoapparaturalar) vositalaridan keng foydalaniladi. O’zbekistonda Etnografiya fani. O’zbekiston hududida istiqomat qilgan qabila va elatlar to’g’risidagi eng qadimiy etnografik ma’lumotlar ilk yozma manbalarda, yunon va Rim mualliflari Gekatey, Strabon, Gerodot, Arrian, Ptolemey va Ktesiy, sisiliyalik Diodor, Pompey Trog, Tasit asarlarida uchraydi. O’rta Osiyo xalqlarining qadimiy ajdodlari va ularning turmush tarzi, urf-odat va marosimlari to’g’risida qimmatli ma’lumotlarni zardushtiylik dinining muqaddas kitobi “Avesto”da ham ko’rish mumkin. Miloddan avvalgi 6-1-asrlardan Arab istilosigacha O’rta Osiyo xalqlariga tegishli ma’lumotlarni qadimiy Axomaniylar davriga oid qoya tosh bitiklarida, parfiyoniy, sug’diy, Xorazmiy, Baxtariy yozma yodgorliklarida, Xitoy sayohatnomalarida, sosoniylar Eronining o’rta forsiypahlaviy tildagi yodgorliklarida, arman tilidagi manbalarda, qadimiy turkiy yozma yodgorliklarda uchratamiz. Ilk o’rta asr (912-asrlar) mualliflari geograf va sayyohlar Ibn Xurdodbeh, al-Balxiy, Istaxriy, Ibn Havqal, Mas’udiy, yoqut Hamaviylar o’z sayohatnomalarida Sharq xalqlari Etnografiyasi bo’yicha qimmatli ma’lumotlar yozib qoldirganlar. Xalq og’zaki ijodi namunalari bo’lgan “Dada-Qo’rqut”, “Alpomish”, “Manas”, “Go’ro’g’li” dostonlari tarixiy va etnografik jihatdan nihoyatda muhim manbalardir. Muhammad Xorazmiyning “surat alAarz”, Abu Rayhon Beruniyning “Qonuni Mas’udiy”, “Amudaryo tarixi”; Mahmud Koshg’ariyning “Devonu lug’otit turk”, Narshaxiyning “Buxoro tarixi” asarlari O’rta Osiyo, shu jumladan, O’zbekiston shaharlari, ularning tarixi, tabiiy-geografik sharoiti, etnotoponimiyasi, ayrim shahar va qishloqlar aholisining lingvistik va etnik tarkibi, ijgimoiy-siyosiy hayoti, maishiy turmushi va madaniyatining ba’zi jihatlari, diniy e’tiqodlariga oid noyob ma’lumotlar mujassamlashganligi bilan muhim ilmiy ahamiyatga ega. Amir Temur va uning vorislari hukmronlik qilgan davrda yashagan saroy tarixchilari va solnomachilari, jumladan, Hofizi Abruning “Zubdat uttavorix” (“tarixlar qaymog’i”), Nizomiddin Shomiy, Abdurazzoq Samarqandiy, Husayn Kubraviy, Ali Kushchi va boshqalarning asarlarida shu davrga oid etnografik ma’lumotlarni uchratish mumkin. Shuningdek, ispan elchisi Ryui Gonzales de Klavixoning asarida, rus solnomalarida, mashhur sayyoh Marko Poloning sayohatnomasida ham muhim ma’lumotlar jamlangan. Boburning “Boburnoma” asarida Movarounnahr va qo’shni mamlakatlarda yashagan elatlarning etnik tarkibi va tarixi, urf-odati va marosimlari madaniyati va maishiy turmushi haqida, Gulbadanbegimshsht “Humoyunnoma” nomli tarixiy-biografik asarida Toshkent va Andijondan to Qashqar va Hind okeani bo’ylarigacha qanday shaharlar, viloyatlar borligi, ularning aholisi haqida ma’lumotlar keltirilgan. O’rta asrlar ilmiy merosi bo’lgan Hofiz tanish al-Buxoriyning “Abdullanoma” (“Sharafnomai shohiy”), Ma’sud ibn Ko’histoniyning “tarixi Abulxayrxoniy”, Kamoliddin Binoiyning “Shayboniynoma”, Fazlulloh Ro’zbehonning “Mehmonnomai Buxoro”, Abulg’oziy Bahodirxonning “Shajarayi turk” kabi asarlarida qimmatli tarixiy-etnografik ma’lumotlar bor. 16-17-asrlarda Buxoro, Xiva va Qo’qon xonliklarining vujudga kelishi va Rossiya davlati bilan muntazam savdo va diplomatik munosabatlar o’rnatilishi natijasida rus elchilarining o’zbek xonliklariga qilgan safarlari jarayonida to’plagan materiallarida ham etnografik ma’lumotlar mavjud bo’lib, ular ma’lum ilmiy qimmatga egadir. Turkiston o’lkasini jadal etnografik o’rganish o’lkani mustamlaka qilish maqsadi bilan bog’liq bo’lib, o’zbek xalqi Etnografiyasiga oid ilmiy ahamiyatga ega materiallar to’plash davri 19-asrdan boshlandi. Markaziy Osiyo xalqlari, shu jumladan, o’zbeklarni etnografik jihatdan o’rganish yo’lida 1872 yil Moskvada ochilgan politexnika ko’rgazmasi munosabati bilan tayyorlangan “Turkiston albomi”, shuningdek, rus geografiya jamiyatining Turkiston bo’limi, tibbiyot, antropologiya va etnografiya havaskorlari jamiyatining Turkiston bo’limi, Turkiston arxeologiya havaskorlari to’garagi, Turkiston qishloq xo’jalik jamiyati, Xomutov to’garagi, O’rta Osiyo olimlari jamiyati, rus texnika jamiyatining Turkiston bo’limi, Sharqshunoslik jamiyatining Toshkent bo’limining roli katta bo’ldi. 19-asr oxiri \u2014 20-asr boshlarida etnografik bilimlarning rivoji o’lkada faoliyat ko’rsatgan rus sharqshunos, tarixchi, etnograf olimlari, sayyohlari va davlat arboblari V.V.Radlov, V.V.Bartold, M.S.Andreev, A.A.Divaev, .L.Vyatkin, N.P.Ostroumov, N.S.Likoshin, N.G.Malliskiy, er-xotin Nalivkinlar, I.I.Umnyakov, A.A. Semyonov, E.Polivanovlar nomi bilan bog’liqdir. Ular amalga oshirgan ishlar mustamlakachilikka xizmat qilgan bo’lsada, to’plangan katta etnografik materiallar 19-asr oxiri \u2014 20-asr boshlaridagi Turkiston hayot tarzini tavsiflashda muhim ilmiy ahamiyatga ega. 1918 yilda Turkiston xalq universitetiyaa o’zbeklar Etnografiyasi bo’yicha maxsus kurs kiritilib, bu mavzu bo’yicha ma’ruzalar o’qitila boshlandi. 1920-30 yillar O’zbekistonda Etnografiya ilmining vujudga kelish, tashkiliy va tarkibiy shakllanish davri bo’ldi. 1930-y.lar oxirida mahalliy aholi orasidan etishib chiqqan mutaxassislar G.Alimov, M.Bikjanova, A.Boltaev, Ya.G’ulomov, Sh.Inog’omov, T.Mirtyosov, M.Saidjonov, X.Husanboev, K.Yusupov va boshqalar O’zbekistonda muzey ishini yo’lga qo’yish va rivojlantirishga, muzeylarda etnografik kollektsiyalarni ko’rgazmaga qo’yishga tayyorlash bo’yicha muhim ishlarni amalga oshirishdi. 1943 yil 4 noyabrda O’zbekiston Fanlar Akademiyasi til, adabiyot va tarix instituti asosida Tarix va arxeologiya instituti tashkil etilib, uning tarkibida 6 bo’lim, shu jumladan, akademik M.Andreev rahbarligidagi Etnografiya bo’limi ham bor edi. Bo’lim respublikada etnografik tadqiqotlarning yetakchi markazi bo’lib qoldi. Xorazm arxeologiya-etnografiya ekspeditsiyasining tashkil etilishi va faoliyat olib borishi (rahbarlari S. Tolstov, T.Jdanko) O’zbekistonda Etnografiya fanining rivojlanishida muhim bosqich bo’ldi. Xorazm ekspeditsiyasi mobaynida qoraqalpoqlar Etnografiyasining maxsus o’rganilganligi, Qoraqalpog’istonda etnografik fikrlarning shakllanishi uchun asos bo’ldi. 1960-80 yillarda o’zbek hamda qoraqalpoq xalqlarining etnogenezi va etnik tarixi bo’yicha faol tadqiqotlar olib borildi (V.P.Alekseyev, A.A.Asqarov, O.Suxareva, T.K.Xojayov va boshqalar). O’zbeklar etnik tarixini o’rganish bevosita akademik K.Shoniyozov nomi bilan bog’liq. O’zbekiston xalqlari folklori, O’zbekiston dekorativ va amaliy san’atining turli sohalari, xalq musiqasi, teatri, raqs san’ati, kiyimlari, an’anaviy xalq taomlari, kishilarning ma’naviy va moddiy hayotini o’rganish etnografik manbalardan biri sifatida etnograflarning diqqat markazida bo’ddi. 1960, ayniqsa, 1980-yillar O’zbekiston Etnografiya fani uchun avvalgi tarixshunoslik davriga nisbatan g’oyat sermahsul, ayni vaqtda, ziddiyatli kechdi. Bu ziddiyatlar Etnografiyaning dolzarb masalalarini belgilash va ishlab chiqishda, siyosiy sharoitga og’ishmay va so’zsiz amal qilishda; monografik va umumlashtiruvchi tadqiqotlarda ularning tahliliytanqidiy nuqtai nazardan o’rganib chiqilmaganligida; katta ko’lamdagi ilmiy tekshirish ishlarining etnos xo’jalik amaliyoti va madaniy hayoti vazifalariga mos kelmaganida namoyon bo’ldi. O’zbekiston mustaqillikka erishishi bilan Respublikamizda Etnografiya fani yangi sifat bosqichiga o’tdi. O’zbekiston Etnografiya fanining ilmiy tekshirish uslublari, nazariy asoslari, rivojlanish ustuvorliklari va istiqbollarini aniqlovchi tadqiqotlar vujudga keldi. Mustaqillik yillarida o’zbek xalqi an’anaviy madaniyatini o’rganishda “yevropasentrizm” nuqtai nazaridan yondoshishga, qator ijtimoiy institut va hodisalarga “o’tmish sarqiti” deb qarashga chek qo’yildi. O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “O’zbekiston Fanlar Akademiyasi Tarix instituti faoliyatini takomillashtirish” haqidagi qarori (1998 yil 27 iyul) tarix fani va uning qismi Etnografiyaning vazifalarini mazmunmohiyat jihatdan tubdan o’zgartirdi. O’zbek xalqining etnogenezi, etnik tarix muammolarini, o’zbek etnomadaniy jarayonlarini yangicha mushohada qilish, xolisona yoritish imkoni paydo bo’lib, ushbu mavzu etnografik tadqiqotlarning yetakchi yo’nalishlaridan biriga aylandi. Bu yo’nalishni tadqiq etishda akademik K.Shoniyozovning asarlari (“Qarluq davlati va qarluqlar”, 1999; “O’zbek xalqining shakllanish jarayoni”, 2001) muhim hissa bo’lib qo’shiladi. 1990-yillarda K. Shoniyozovning ilmiy rahbarligi ostida tarixiy Etnografiya muammolarini (A.Ashirov, U.Abdullayev), O’zbekiston aholisining maishiy turmush an’analarini (S. Soatova, M.O’roqov, V.Haqliev, S.Sharipov) tadqiq qiluvchi olimlar guruhi shakllandi. Etnografiya Farg’ona (Sh.Abdullaev, S.Gubaeva), Buxoro (A.Jumaev, M.Qurbonova), Surxondaryo, Qashqadaryo viloyatlari (S.Tursunov, A.Qayumov, O.Bo’riev, Q.Nasriddinov) hamda Qoraqalpog’iston Respublikasining (T.Esbergenova, R. Kamolov, N.Tleubergenov) mintaqaviy o’ziga xosliklarining turli jihatlarini yorituvchi tarixiy-etnografik va etnografik-sotsiologik maxsus tadqiqotlari vujudga keldi. Z.Orifxonova, G.Zunnunova, M.Qamaritdinova kabi olimlarning mahallaning o’tmishi va bugunini, hozirda o’z-o’zini boshqarish organi sifatida amaliyotdagi ahamiyatini o’rganishga bag’ishlangan etnografik ekspeditsiyalari, etnosotsiologik tadqiqotlari natijalari asosida maxsus asarlar nashr etildi. Oliy o’quv yurtlari uchun Etnografiya fanidan maxsus darslik (I.Jabborov “O’zbek xalqi etnografiyasi”, T., 1994), o’qitish uslubi qo’llanmalari (O.Bo’riev, B.Ishoqov), etnologiya atamalari lug’ati (O.Bo’riev) chop etildi. O’zbekistonda Etnografiya fanining shakllanishi, rivoji dinamikasi, tarixshunosligi muammolari maxsus tadqiqot mavzusi bo’ldi (A.Doniyorov va D.Hoshimova). Bugungi kunda mamlakatimiz ilmiy muassasalarida Etnografiya fanining dolzarb muammolari tadqiq qilinmoqda. 2000\u2014 2001 yillarda Termiz va Qarshida etnografik tadqiqotlar markazi tashkil etildi. O’zbekiston Fanlar Akademiyasi Tarix instituti etnologiya bo’limi bu tadqiqotlar yo’nalishini belgilash va muvofiqlashtirish vazifasini bajarib kelmoqda. Ad.: Jabborov I., O’zbekxalqi etnografiyasi, T., 1994; Shoniyozov K., O’zbekxalqining shakllanish jarayoni, T., 2001; Doniyorov A. X., O’zbekiston etnografiyasi tarixidan ayrim lavhalar, T., 2003; Doniyorov A.X., Mustaqil O’zbekiston etnografiyasi tarixshunosligining ayrim masalalari, T., 2003; O’zbekiston etnologiyasi: yangicha qarashlar va yondashuvlar, T., 2004. Alisher Doniyorov.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
ETNOGRAFIYA (etno… va … grafiya), etnologiya, xalqshunoslik \u2014 jahondagi barcha xalqlarning, etnik birlikning turli tiplari, ularning kelib chiqishi (etnogenezi), turmush tarzi, urf-odatlari, moddiy va ma’naviy taraqqiyot darajasidan qat’i nazar, teng … Read More<\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":16402,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[189],"tags":[],"class_list":["post-26505","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-e-harfi","entry"],"translation":{"provider":"WPGlobus","version":"3.0.2","language":"kr","enabled_languages":["uz","kr","ru"],"languages":{"uz":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"kr":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"ru":{"title":false,"content":false,"excerpt":false}}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/26505","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=26505"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/26505\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":26506,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/26505\/revisions\/26506"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/media\/16402"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=26505"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=26505"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=26505"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}