ESKI O’ZBEK YOZUVI \u2014 Arab grafikasi asosida shakllangan va 11-asrdan 20-asrning boshlarigacha qo’llangan o’zbek yozuvi; Arab alifbosidagi 28 ta harfga Arab tilida bo’lmagan, lekin eroniy va turkiy tillarga xos bo’lgan tovushlarni ifodalash uchun yana 4 ta harf qo’shish bilan shakllantirilgan. Ushbu harflar Arab alifbosidagi tayyor harflarga qo’shimcha nuqta yoki chiziq orttirish yo’li bilan hosil qilingan va ularning har biri alifbo qatorida o’ziga asos bo’lgan harfdan keyin joylashtirilgan; ularning nomlanishi ham asos harflarning nomlanishiga moslashtirilgan. Eski o’zbek yozuvida Arab yozuvining, Arab alifbosidagi barcha harflarning yozilish xususiyatlari, ularning qanchasi nechta shaklga ega bo’lishi, o’zidan keyingi harfga qo’shilib yoki qo’shilmay yozilishi holatlari va boshqalar Arab yozuvidagidek aynan qabul qilingan. Alifboda harflar soni 32 taga yetgan bo’lsada, ularning asosiy shakllari 18 tani tashkil etadi, xolos; ko’p harflar bir-biridan ustiga yoki ostiga qo’yiladigan nuqtalar bilangina farqlanadi. Eski o’zbek yozuvida sof O’zbekcha (turkiy) so’zlardagi deyarli barcha unli va undosh tovushlar alohida harflar orqali ifodalanadi. Biroq o’zbek tilidagi Arab va fors tilidan o’zlashgan so’zlarda undosh tovushlar va o, u, i cho’ziq unlilarigina yoziladi; qisqa unlilar talaffuz etilsada, ular alohida harfga ega bo’lmaydi. Yozuvda aks etmaydigan qisqa unlilarni va boshqalar fonetik holatlarni ko’rsatish uchun esa harakatlar deb ataladigan va tegishli undoshlar ustiga yoki ostiga qo’yiladigan 10 dan ortiq yordamchi belgilar: fatha, kasra, zamma (forscha nomlari: zabar, zer, pesh), tanvin, madd, tashdid, Hamza va boshqalar mavjud. Eski o\u2019zbek yozuvida I (alif) harfbelgisi asosan o, a tovushlarini, Arabcha so’zlar boshida esa, qaysi harakat qo’yilishiga qarab, u, i, e tovushlarini ham bildirgan; (vov) harfbelgisi v undoshini, shuningdek, O’zbekcha so’zlar o’rtasida u, o’unlilarini bildirgan; (yoy) harf belgisi y undoshini hamda so’z o’rtasida i, e unlilarini bildirgan; harf birikmasi O’zbekcha so’zlar boshidagi u, o’tovushlarini, harf birikmasi esa O’zbekcha so’zlar boshidagi i, e unlilarini ifodalash uchun joriy ztilgan. Arab tilida portlovchi bo’g’iz tovushini ifodalovchi s (Ayn) harfbelgisi Eski o\u2019zbek yozuvida Arabcha so’zlarni yozishda an’ana sifatida alifbo qatoridan o’rin olgan: u alohida tovush tarzida emas, balki o’zidan keyin turadigan yoki o’qiladigan cho’ziq va qisqa unlilar bilan qo’shib talaffuz qilinaveradi. Eski o\u2019zbek yozuvi 1920-21 yillarda bir qancha o’zbek ziyolilari, jumladan, Fitrat boshchiligidagi “Chig’atoy gurungi” a’zolari tomonidan jiddiy isloh qilindi. Bunda o’zbek adabiy tilida mavjud bo’lgan 6 ta unli tovush uchun maxsus harflar joriy qilindi, faqat Arabcha so’zlardagina uchraydigan, o’zbek tili uchun yot bo’lgan harflarini alifbodan chiqarish, harfining qo’llanishini chegaralash haqida qaror qabul qilindi. 1921 yil yanvarda bo’lib o’tgan Tilimlo qurultoyining materiallari ana shu islohga amal qilib nashr etilgan dastlabki kitob bo’ldi. Shuni aytish kerakki, mazkur islohgacha Eski o\u2019zbek yozuvida imlo, ya’ni so’zlarning to’g’ri yozilishida, diakritik va punktuasion belgilarning ishlatilishida izchillik, barqarorlik bo’lmagan. Isloh natijasida yuqoridagidek kamchilik va nuqsonlar ma’lum darajada bartaraf bo’ldi. O’zbek yozuvi 1929 yilda lotin grafikasi, 1940 yilda rus grafikasi asosida shakllantirilgach, Eski o\u2019zbek yozuvini o’qish o’rganish nihoyatda sustlashdi, hatto bunga qarshiliklar ham bo’ldi; uni biluvchilar doirasi ancha toraydi. O’zbekiston mustaqillikka erishgach, bu yozuvni o’rganishga keng imkoniyatlar berildi, uni o’rganish bo’yicha maxsus kurslar tashkil etildi. O’zbekiston Respublikasining “Lotin yozuviga asoslangan o’zbek alifbosini joriy etish to’g’risida”gi qonunida ham Arab alifbosini, ya’ni Eski o\u2019zbek yozuvini o’rganish va undan foydalanish uchun zarur sharoitlar saqlab qolinishi alohida qayd etilgan. Ll.Shermuhamedov T.,Abdullaev F., Xalilov L., O’qish kitobi, 2nashri, T., 1973; (to’ldirilgan va qayta ishlangan 3-nashri \u2014 1994); Jumaniyozov R., Eski o’zbek yozuvi, T., 1989. Abduvahob Madvshiev, Ergash Umarov.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
ESKI O’ZBEK YOZUVI \u2014 Arab grafikasi asosida shakllangan va 11-asrdan 20-asrning boshlarigacha qo’llangan o’zbek yozuvi; Arab alifbosidagi 28 ta harfga Arab tilida bo’lmagan, lekin eroniy va turkiy tillarga xos bo’lgan … Read More<\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":16402,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[189],"tags":[],"class_list":["post-29357","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-e-harfi","entry"],"translation":{"provider":"WPGlobus","version":"3.0.0","language":"kr","enabled_languages":["uz","kr","ru"],"languages":{"uz":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"kr":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"ru":{"title":false,"content":false,"excerpt":false}}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/29357","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=29357"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/29357\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":29359,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/29357\/revisions\/29359"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/media\/16402"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=29357"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=29357"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=29357"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}