{"id":83188,"date":"2023-06-02T11:52:46","date_gmt":"2023-06-02T08:52:46","guid":{"rendered":"https:\/\/milliycha.uz\/?p=83188"},"modified":"2023-06-02T11:52:50","modified_gmt":"2023-06-02T08:52:50","slug":"xvii-xviii-asrlar-markaziy-osiyoda-ijtimoiy-iqtisodiy-hayotdagi-tushkunlik","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/xvii-xviii-asrlar-markaziy-osiyoda-ijtimoiy-iqtisodiy-hayotdagi-tushkunlik\/","title":{"rendered":"XVII-XVIII asrlar Markaziy Osiyoda ijtimoiy-iqtisodiy hayotdagi tushkunlik"},"content":{"rendered":"\n

Qarshiyev Islom Egamqulovich,<\/strong>
JDPU o\u2018qituvchisi<\/strong><\/p>\n\n\n\n

XIV-XV asrlarda – temuriylar davrida yuz bergan rivojlanishdan so\u2018ng, XVI-XVII asrlarga kelib Turkistonning mavjud xo\u2018jaligida, siyosiy va madaniy hayotida tushkunlik kuchaya boradi. O\u2018zaro urushlar, qo\u2018shni davlatlar tomonidan qilingan istilochilik va bosqinchilik harakatlari xo\u2018jalikni izdan chiqaradi, shahar va qishloqlarni xarob etadi, dehkonlar va hunarmand kosiblar ahvolini tobora og\u2018irlashtiradi. XV asr oxirlarida Hindistonga dengiz yo\u2018li ochilishi Movarounnahrning savdo yo\u2018li sifatidagi ahamiyatini kamaytiradi.<\/p>\n\n\n\n

        XVI asr boshlarida Farg\u2018ona Dashti qipchoqdan bostirib kelgan Shayboniy qo\u2018liga o\u2018tadi. O\u2018zaro kurashlar va Eron bilan bo\u2018lgan urushdan keyin shayboniylar hukmronligi ham tugaydi. O\u2018lka bir necha muddat Buxoro xonlari ixtiyorida bo\u2018ladi. So\u2018ngra vodiy yerlari mayda o\u2018zbek zodagonlari o\u2018rtasida bo\u2018linib ketadi.<\/p>\n\n\n\n

    Yalangto\u2018shbiy butun G\u2018urjiston viloyati, Abdurahmon otalik, Qunduz, O\u2018rozbiy (Termiz, Rahim parvonachi Qarshi kabilarni boshqarganlar. Imomqulixonning bunday siyosatini shu bi\u00aclan tushuntirish mumkinki, bir tomondan, bu bilan Imomqulixon yirik amirlarni o\u2018z hokimiyatiga bog\u2018lab manfaatdor qilib qo\u2018ygan, ikkinchi tomondan esa o\u2018g\u2018li Rustam sultonning halokatidan (1612) so\u2018ng ashtarxoniylar sulolasining hukmron bosh oilasidan faqat ikki kishi-Imomqulixonning o\u2018zi va ukasi Nazr Muhammad qolgandilar. Imomqulixonning boshqa o\u2018g\u2018illari yo ukalari yo\u2018q edi. Ashtarxoniylarning boshqa oilalari, chunonchi, Imomqulixonning amakivachchalari ko\u2018pchilikni tashkil qilmay, ularning mulk boshqaruvida faollashuvidan ko\u2018p ham manfaatdor bo\u2018linmagan chog\u2018i. Zero, aks holda sulola ichida oliy taxt uchun da\u2019vogarlar soni ko\u2018payib ketishi hech gap emasdi.<\/p>\n\n\n\n

     Nazr Muhammadxonning farzanddari serob bo\u2018lgan. Odatga ko\u2018ra, mulk takqsimotida eng oliy hukmdorning farzandlari-shahzodalar katta imtiyozga ega bo\u2018lganlar. Chunki ular merosxo\u2018r sifatida o\u2018z ulushlariga ega bo\u2018lishlari kerak edi, hatto balog\u2018atga yetmagan bo\u2018lsalar ham. Boshqa tomondan, oliy hukmdor mamlakat boshqaruvida o\u2018z farzandlariga suyanishga harakat qilgan. Shunday qilib Nazr Muhammadxon olti o\u2018g\u2018li, bir nabirasi, ikki jiyaniga mamlakatning asosiy viloyatlarini taqsimlab beradi. Chunonchi, Abdulaziz sultonga Samar\u00acqand, Xisrav sultonga-Badaxshon bilan Qunduz, Baxrom sultonga-Toshkent, Subhonkuli sultonga-Balx, Qutluq Muhammad sultonga-Hisor, Abdurahmon sultonga-Shibirg\u2018on va Andxud, nabirasi Qosim sul-tonga-Huzor, jiyanlari Muhammadyor sultonga-Shahrisabz, So\u2018fi sultonga-Toliqon tegadi . Agar mazkur shahzodalarning Imomqulixon oliy hukmdorligi yillarida otalari Nazr Muhammadxon mulki-Balx viloyati doirasidagina faoliyat ko\u2018rsatganliklari hisobga olinsa, Nazr Muhammadxonning Buxoroga o\u2018tishi mamlakat mulklar (viloyatlar) boshqaruvidagi o\u2018zgarishlar nechog\u2018lik keskin bo\u2018lganini ko\u2018rsatadi. Buni Nazr Muhammadxonning taxtga chiqishidan norozi bo\u2018lgan guruhlar oldindan bilganlar, albatta.<\/p>\n\n\n\n

Buxoro xonligi taxtiga o\u2018tirgan ashtarxoniylar sulolasining so\u2018nggi vakili Abulfayzxon bo\u2018ldi. Manbalarning bergan ma\u2019lumotlariga qaraganda, u irodasiz va uquvsiz xon bo\u2018lgan. Bundan foydalangan mang\u2018it qabilasidan chiqqan Muhammad  Hakimbiy Buxoroda otaliq mansabini qo\u2018lga kiritadi, barcha otaliqlarning boshlig\u2018i va hukmron hokim bo\u2018lib oladi. Muhammad Hakim\u00acbiy yurgizgan siyosatdan o\u2018zbek ayonlari norozi bo\u2018ladilar, natijada xonning obro\u2018-e\u2019tibori tushib ketadi. Pirovardida Abulfayzxondan norozi bo\u2018lgan o\u2018zbek amirlari uni o\u2018ldirish payiga tushadilar va Xiva xoni Sherg\u2018ozixonni  Buxoro taxtiga qo\u2018ymoqchi bo\u2018ladilar. Bi\u00acroq, fitna fosh bo\u2018lib uning tashkilotchilari qatl qilinadilar. Sherg\u2018ozixon bu bilan ham tinchimaydi. Uning qutqusi bilan Shaxrisabz hokimi Ibrohimbiy Muhammad Hakimbiydan hokimiyatni tortib olish maq\u00acsadila 1722 yilda o\u2018z kuyovi (ba\u2019zi rivoyatlarga qaraganda, Sherg\u2018ozining amakivachchasi) xivalik Shaxzoda Rajabni Samarqandda xon qilib ko\u2018targan. Ibrohimbiy esa uning huzurida \u00abamirlar amiri\u00bb (amirulumaro) bo\u2018lib olgan.<\/p>\n\n\n\n

    Shunday qilib, biz ashtarxoniylar hukmronligi davridagi davlatimizning ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy ahvolini ko\u2018rib chiqdik. Bir so\u2018z bilan aytganda, qanchalik katta iqtisodiy, madaniy, ma\u2019naviy sharoit va imkoniyatlarga ega bo\u2018linmasin, markaziy hokimiyatning zaiflashishi, mahallliychilik, siyosiy boshboshdoqlik mamlakat va davlatning boshqa barcha  qudratlarini kesib yuboradi.<\/p>\n\n\n\n

Nazr Muhammad zamonida boshlangan siyosiy berqarorlik taxminan yuz yil o\u2018tib sulola inqirozi va davlatning uchga bo\u2018linishi bilan\u00a0 tugadi. Shuningdek, davlat boshqaruvi tizimida shayboniylar davrida boshlangan\u00a0 siyosiy tanazzul jarayoni kuchayib, ashtarxoniylar zamonida devonlar tizimi deyarli barbod bo\u2018ldi, butun hokimiyat mahalliy kuchlar qo\u2018lida\u00a0 mujassamlashdi. Shuning uchun ham viloyatlarning\u00a0 boshboshdoqlik kayfiyati bu vaqtda nihoyatda kuchaygan bundan davlatchilik asoslari zaiflashdi.<\/p>\n\n\n\n

Foydalanilgan adabiyotlar ruyxati:<\/strong><\/p>\n\n\n\n

 1.Azamat Ziyo. O\u2018zbek davlatchiligi tarixi. \u2013T.: Sharq, 2000. \u2013B. 262.<\/p>\n\n\n\n

 2.Silsilot as-salotin, 204ab, 209b-varaqlar.<\/p>\n\n\n\n

 3. Azamat Ziyo. O\u2018zbek davlatchiligi tarixi. \u2013T.: Sharq, 2000. \u2013B. 2634.     4. R.Shamsutdinov, Sh.Karimov, O\u2018.Ubaydullayev. Vatan tarixi. \u2013T.: \u201cSharq\u201d nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi Bosh tahririyati, 2003. \u2013B. 70-71.<\/p>\n\n\n\n

5. Azamat Ziyo. O\u2018zbek davlatchiligi tarixi. \u2013T.: Sharq, 2000. \u2013B. 277.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Qarshiyev Islom Egamqulovich,JDPU o\u2018qituvchisi XIV-XV asrlarda – temuriylar davrida yuz bergan rivojlanishdan so\u2018ng, XVI-XVII asrlarga kelib Turkistonning mavjud xo\u2018jaligida, siyosiy va madaniy hayotida tushkunlik kuchaya boradi. O\u2018zaro urushlar, qo\u2018shni davlatlar … Read More<\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":56191,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[448],"tags":[],"class_list":["post-83188","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-fan-talimga-oid-maqolalar","entry"],"translation":{"provider":"WPGlobus","version":"3.0.0","language":"kr","enabled_languages":["uz","kr","ru"],"languages":{"uz":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"kr":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"ru":{"title":false,"content":false,"excerpt":false}}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/83188","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=83188"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/83188\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":83189,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/83188\/revisions\/83189"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/media\/56191"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=83188"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=83188"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/kr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=83188"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}