Maktabxona \u2014 boshlang’ich ta’- lim maktabi. Dastlab 7-8-a.larda Arab mamlakatlarida paydo bo’lgan. 9-10-a. larda aholisi Islom diniga e’tiqod qiladigan yaqin va O’rta Sharq mamla- katlari, O’rta Osiyo, Volga bo’yi hamda boshqa joylarga tarqalgan. O’rta Osiyoda barcha shahar, qishloq, shuningdek, ko’chmanchi aholi yashovchi ovullarda mavjud bo’lgan. O’rta Osiyo- da o’g’il va qiz bolalar alohida-alohida M.larda o’qitilgan. O’g’il bolalar M. lari aksariyati masjidlar, madrasa- lar, qorixonalar qoshida yoki xususiy maktabdorlar xonadonlarida, qiz bola- lar mlari o’kituvchi ayollar uylarida yoki badavlat kishilarning M. yoshidagi qizlari uchun ularning uylarida tashkil etilgan. M.larda o’g’il bolalarni domla o’qitgan. Qizlarni o’qitgan ayollar otino- Yi yoki otinbibi (Toshkentda), bibixali- FA yoki bibiotin (Buxoroda), Eltibibi (Xivada) deb atalgan. Qoraqalpog’iston xududidagi M.larda o’g’il va qiz bola- lar birgalikda bir muallim tomonidan o’qitilavergan. M. binosi, odatda, bir xonadan iborat bo’lib, bolalar bo’ira yoki gilam ustida o’tirganlar. O’g’il bolalar M.larida masjid qavmi tomonidan ta- Klif etilgan masjid imomi yoki muazzi- ni, yoki madrasani tugatgan ziyoli kishi o’qituvchilik qilgan. M.da bolalar o’qish- yozishga o’rgatilgan, madrasalarga o’qishga kirish uchun zarur bilimlar berilgan. M.lar xarajati va domlalarning daromadi vaqf mulkidan tushgan daro- madlar hamda o’quvchilarning ota-ona- lari tomonidan o’qish uchun to’langan mablag’lar hisobidan bo’lgan. Shariat- ga ko’ra, ilm o’rganish uchun murojaat qilgan kishiga rad javobi berish og’ir gunoh hisoblangan, o’qishga kelgan har bir bolaning qaysi ijtimoiy toi-FA- dan bo’lishi va o’qish uchun qancha haq to’lashidan qat’i nazar, o’qituvchilar zimmasiga ularni har qanday e’tirozsiz o’qitish vazifasi Yuklangan. Etim-esir- lar bepul o’qitilgan. Bolalar o’qish uchun maktabga 5-6, ba’zan 6\u2014 8 yoshdan beril- gan hamda o’quv kursi 5-8 y. davom et- gan. Yoz rylari va Ramazon oyida ta’tilga chiqilgan. M.da o’qitishning davomiy- ligi domlaning mahorati, o’quvchining zehni hamda oiladagi muhitga bog’liq bo’lgan. Ma-shg’ulotlar juma va bayram kunlaridan tashqari, har kuni quyosh chiqishidan asr namozigacha davom et- gan. Tushlik uchun tanaffus qilingan. Masjidlar qoshidagi M.larda 10-20 ta, shaharlardagi maktabdor domlalar M.larida 50-60 tagacha o’g’il bolalar o’qitilgan. Qizlar M.larida o’quvchilar soni o’g’il bolalar M.lariga nisbatan chorak va undan ortiqni tashkil etgan. M.da darslar jadvali, qat’iy das-tur va muayyan o’quv kursi bo’lmagan. O’qitish sinfdars tizimida olib borilmagan, balki bir domladan saboq oluvchilar- ning hammasi bir xonada o’qigan. Shunga muvofiq, darsxonaning to’rida Navoiy, Fuzuliy, Bedil, Mashrab, Hofiz Shero- ziy, So’fi Olloyor asarlari, «Chor kitob» kabilarni o’quvchilar, o’rtasida Qur’on, «Haftiyak» (forscha \u2014 «Qur’oni ka- Rimning ettidan biri»)ni o’quvchilar va poygakda «abjadxonlar» (bo’g’inlab o’quvchi va «abjad»ga ko’ra, hisob hamda ko’paytirishni o’rganuvchilar), «taxta- xonlar» (Arab alifbosi harflari yozil- gan maxsus taxtacha \u2014 «lavh»dagi har- flarni yodlab o’rganayotgan o’quvchilar) o’tirganlar. Bu holat o’quvchilarni o’qishga yilning aniq belgilangan pay- tida emas, balki yil davomida qabul qilinaverishiga imkon bergan. M.larda o’qish individual olib borilgan, ya’ni o’qituvchi har bir o’quvchi b-n alohida- alohida shug’ullangan. U bolalarni bittabittadan yoniga chaqirib, avvalgi darsda berilgan vazi-fani so’ragan, uni o’zlashtirishiga qarab yangi saboq bergan yoki avvalgi darsni takrorlashni buyur- gan. O’g’il bolalar M.larida domlalar darslarni o’zlashtirmaydigan va M. in- tizomiga rioya etmaydigan bolalarga nisbatan tan jazosini qo’llash huquqiga ega bo’lgan. M.ga o’qishga kelgan o’quvchiga, avvalo, «Kalimai shahodat» duosi yodlatilgan. Xarflarning nomini o’kitishdan harf osti va ustiga qo’yiladigan diakritik belgilar \u2014 «harakat»lar yordamida bo’g’in tuzishni o’rgatishga o’tilgan. Keyingi o’quv bosqichi «abjadxonlik» deb atalib, bunda o’quvchilar bo’g’inlarni qo’shishga, «Abjad»ga ko’ra, hisob va ko’paytirishga o’rgatilgan. M.da kitobxonlik «Haftiyak» kitobini o’zlashtirish b-n boshlangan. «Haftiyak»dan ke-yin boshqa kitoblarga qo’shimcha tarzda haftasiga 2-3 marta Qur’onning qolgan qismi o’qitilgan. Qur’onning «Allamnashrax» surasi yodlanishi b-n o’quvchi «savodxon» hisoblangan. Savodi chiqqach, bolalar Di- akritik belgilarsiz nasta’liq yozuvida fors tilida yozilgan «Chor kitob», So’fi Olloyorning «sabot ul-ojizin», Fari- diddin Attorning «mantiq uttayr», Hofiz Sheroziy, Fuzuliy, Bedil, Navo- iy, Mashrab kabi mutafakkirlarning de- vonlarini o’qib saboq olganlar. O’g’il bo- lalar M.laridan farqli ravishda, qizlar M.larida mumtoz shoirlar ijodini o’rganishga ko’proq e’tibor qaratilgan. Shuningdek, ularda qizlar tarbiyasining o’ziga xos jihatlari, chunonchi, uy-ro’zg’or tutish, pazandalik, pokizalik, sharqona odob-axloq kabilarga o’rgatuvchi Aliy Nazimoning «ta’limi Banot», Olimat ul-Banotning «Muosharat odobi», Fax- ridtsin ibn Rizouddinning «tarbiyali xotun» kabi darsliklari ham o’qitilgan. M.larda bolalar o’qishni to’liq o’zlashtirib olgandan keyingina yozish- ga o’tganlar. Ba’zan «So’fi Ollo-yor», «Xo’ja Hofiz» kitoblarini o’qiy ola- digan bo’lgandan keyingina «xatga tush- gan». Yozuvga o’rgatish bir necha bosqichda olib borilgan. Dastlab alo-hida harflar yozilgan (mufradot bosqichi), keyin harflarni qo’shib yozishga (murak- Kabot bosqichi), so’ngra ikki misrali bayt, qit’a, ruboiylarni ko’chirib yozish (muqattaot mashqlari) ga o’tilgan. Va, nihoyat, duoyi salom hamda ish yuzasidan qog’ozlar yozilgan. Domlalar bolalar- ning yozuvini takomillashtirish uchun ularga «taxta yozish», ayrim shoirlar- ning kitoblaridan parchalar ko’chirib yozish mashqlarini ham bajartirganlar. Yozuvga o’rgatishda o’qituvchilar «ba- doiul insho», «Munshaot», «dastur ul-quzot», Saidsalohiddinxo’ja ibn Oloviddinxo’janing «Mufradot», Sher- Muhammad Avazbek o’g’li Munisning «Savodi ta’limiy» kabi darslik va ko’llanmalaridan ham foydalanganlar. M.da imtihonlar bo’lmagan; M.ni bi- tirganligi haqida hujjat ham berilma- gan. M.lar Toshkent, Samarqand, Buxoro, Qo’qon, Xiva, Andijon, Marg’ilon kabi shaharlarda ko’p bo’lgan. 19-a. oxiri -20- a.ning boshlarida o’lkada ijtimoiy- iqtisodiy taraqqiyotning o’sishi, sa- vodxonlikka nisbatan talabning ortib borishi natijasida M.lar isloh etilib, yangi usul maktablari paydo bo’la boshla- gan. Ad.: Abdullaev Y., Eski maktabda xatsavod o’rgatish (1867-1917), T., 1961; Rasulov B. M., O’zbekistondagi Musul- mon maktab va madrasalari tarixidan (XIX asr oxiri \u2014 XX asrning 20-yil- lari), Andi-jon, 1996; Solijonova g. F., Turkistonda o’qitishma’rifatchilik o’choqlari, ularning ijtimoiy ahamiyati (XIX asr oxiri XX asr boshlari), T., 1997. Gulnora Solijonova.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Maktabxona \u2014 boshlang’ich ta’- lim maktabi. Dastlab 7-8-a.larda Arab mamlakatlarida paydo bo’lgan. 9-10-a. larda aholisi Islom diniga e’tiqod qiladigan yaqin va O’rta Sharq mamla- katlari, O’rta Osiyo, Volga bo’yi hamda … Read More<\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":99837,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[217],"tags":[],"class_list":["post-117000","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-m-harfi","entry"],"translation":{"provider":"WPGlobus","version":"3.0.2","language":"ru","enabled_languages":["uz","kr","ru"],"languages":{"uz":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"kr":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"ru":{"title":false,"content":false,"excerpt":false}}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/milliycha.uz\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/117000","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/milliycha.uz\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/milliycha.uz\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=117000"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/117000\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":117027,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/117000\/revisions\/117027"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/media\/99837"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/milliycha.uz\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=117000"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=117000"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=117000"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}