Makedoniya (Makedonija), Ma- kedoniya Respublikasi (Republika Makedonija) \u2014 Jan. Evropada, Bolqon ya.o.ning Markaziy qismida joylashgan davlat. Mayd. 25713 km2. Aholisi 2,046 mln. kishi (2001). Poytaxti \u2014 Skope sh. Ma’muriy jihatdan 30 tuman (rayon)ga bo’linadi. Davlat tuzumi. M. \u2014 respublika. Amaldagi Konstitusiyasi 1991 y. 17 noyab. da qabul qilingan, 1992 y. 6 yanv. da tu- zatishlar kiritilgan. Davlat boshligi \u2014 prezident (1999 y.dan Boris Traykov- skiy), umumiy teng va to’g’ri yashirin ovoz berish yo’li b-n fukarolar tomonidan 5 y. mudsatga saylanadi. Qonun chiqaruvchi oliy organi \u2014 Majlis (bir palatali parlament). Ijroiya hokimiyat \u2014 rais va vazirlardan iborat hukumat. Tabiati. M. hududining ko’p qismini o’rtacha balandlikdagi (2764 m gacha) tog’lar egallaydi. Ular oralig’ida dara- lar va dare vodiylari bor. Tez-tez zil- zila bo’lib turadi. Iqlimi \u2014 mo»tadil- kontinental, Jan.da O’rta dengizga xos iqlim. O’rtacha t-ra yanv.da 5\u00b0 \u2014 7\u00b0, iyulda 24\u00b0-26\u00b0. O’rtacha yillik yog’in 500 mm. Asosiy daryolari \u2014 Vardar va Strumi- tsa, katta ko’llari \u2014 Oxrid, Prespa. Tog’ yon bag’irlarida \u2014 aralash o’rmon (aso- san, dub va Buk) hamda butazorlar, 2000 m dan balandda \u2014 tog’yaylovlari, foy- Dali qazilmalardan xromit, marganes, qalayrux, mis va temir rudalar, surma, uran, magnezit konlari bor. Aholisining 66,5% makedonlar; al- banlar (22,9%), turklar (4%). lo’lilar (2,3%), serblar (2%), musulmon-sla- vyanlar (2,1%) ham yashaydi. Rasmiy til \u2014 makedon tili. Dindorlarning ko’pchiligi \u2014 pravoslav xristianlar; sunniy mu- sulmonlar ham bor. Aholisining 54% shaharlarda yashaydi. Yirik shaharlari: Skope, Bitola, Prilep, Kumanovo, Ox- Rid. Tarixi. M. Respublikasi 1918 y.da Serbiya tarkibidagi Serb, xorvat va slo- venlar qirolligi (1929 y.dan \u2014 \u2014 var- dar M.si hududida tashkil topgan (q. Ma- kedoniya, tarixiy viloyat). Yugoslaviya qirollitida yuqori mav- qega ega bo’lgan serb hukmron doiralari milliy zulm siyosatini o’tkazib, «Make- Doniya» nomini rasmiy iboradan chiqarib tashladilar, ijtimoiy-iqtisodiy va si- yosiy asoratga, buyuk serb zulmiga, jumla- dan, majburan serblashtirish siyosatiga qarshilik harakati vujudga keldi. Ilg’or ijtimoiy kuchlar faollik ko’rsata bosh- ladi. 1941 y. apr.da Vardar M.sining ko’p qismini Bolgariya, qolgan erlarini ita- liya bosib oldi. Bosqinchilarga qarshi xalq qurolli kurashga otlandi. 1945 y.da M. ozod etiddi va Yugoslaviya Federativ Xalq Respublikasi tarkibidagi 6 Respu- blikaning biriga aylandi. 1991 y. 25 yanv.da M. suvereniteta haqida Deklara- tsiya qabul etildi va o’sha yili 17 noyab. da M. suveren, mustaqil, demokratik re- spublika deb e’lon qilindi. M. \u2014 1993 y.dan BMT a’zosi. O’zR b-n diplomatiya munosabatini 1994 y. 31 dek.da o’rnatdi. Milliy bayrami \u2014 2 avg. \u2014 Respublika kuni. Siyosiy partiyalari, kasaba uyushma- lari. Umummakedoniya inqilobiy tashki- loti \u2014 M. milliy birligi demokratik partiyasi, 1990 y.da tuzilgan; demokra- tik alternativa partiyasi, 1998 y.da tashkil etilgan; Liberaldemokratik partiya, 1997 y.da tuzilgan; M. demokra- tik partiyasi; albanlar demokratik par- tiyasi; M. sosialdemokratik Ittifoqi, 1943 y.da M kommunistlar Ittifoqi nomi b-n tuzilgan va 1991 y. 20 apr.dan hoz. nomi b-n yuritiladi; M. sosialistik partiyasi, 1990 y.da asos so- lingan. M. kasaba uyushmalari konfede- rasiyasi. Xo’jaligi. M. \u2014 industrial-agrar mamlakat. Yalpi ichki mahsulotda sano- atning ulushi 55,6%, q.x.ning ulushi 16,8%. Qora va rangli metallurgiya, ma- shinasozlik, kimyo-farmasevtika sano- ati, konchilik rivojlangan. Polimer, ayrim turdagi stanoklar, sa-noat asbob- uskunalari, q.x. mashinalari, avtode- tallar, sovitkichlar ishlab chiqariladi. Binokorlik ashyolari, o’tga chidamli materiallar, shisha, chinni i. ch. yo’lga qo’yilgan. To’qimachilik, o.ziq-ovqat, yog’ochsozlik, ko’n-poyabzal, tamaki sanoa- ti, vinochilik rivoj topgan. Yiliga 5,8 mlrd. kVtsoat elektr energiyasi hosil qilinadi. Hunarmandchilik rivojlanib borayotir. Q. x.da dehqonchilik ustun. Tama- ki, paxta, Sezam, uzum, sabzavot va me- valar, oziq-ovqat ekinlaridan bug’doy, makkajo’xori, sholi ekiladi. Qo’ychilik va qisman, qoramolchilik, parrandachi- lik, balikchilik b-n shug’ullaniladi. O’rmonlarda yog’och tayyorlanadi. Sayyohlik yaxshi yo’lga qo’yilgan. T. y. uzunligi \u2014 0,7 min g km, AV- tomobil yo’llari uz. \u2014 10,6 ming km. Chetga kiyim-kechak, gazmol, mashina va asbob-uskuna, doridarmon, mebel, q.x. mahsulotlari sotadi. Pul birligi \u2014 de- nar. Maorifi, ilmiy va madaniy-ma’ri- fiy muassasalari. M.da 7-15 yoshdagi bolalar uchun 8 y.lik asosiy maktab do- irasida majburiy boshlang’ich ta’lim joriy etilgan. Shu maktab negizida o’rta umumiy ta’lim maktabi \u2014 gimna- ziya va kasb-hunar maktabi tashkil etil- gan. Yirik oliy o’quv yurtlari: Skopeda un-t (1949 y.da tashkil qilingan, uning huzurida iqtisodiy i.t. in-ti bor) va ped. akademiyasi. M. fan va san’at aka- demiyasi, milliy tarix in-ti, folklor, geol., veterinariya in-tlari, Oxrid sh.da gidrobiol. in-ti, Strumisa sh.da pax- ta in-ti, 20 ga yaqin ilmiy jamiyat mav- jud. Skopeda xalq kutubxonasi, un-t kutubxonasi, tarixiy arxiv, arxeologiya (1924), tarix (1926) muzeylari, rasmlar galereyasi (1948), etn. muzeyi (1949), Ox- ridda tarix va raem muzeylari bor. Matbuoti, radioeshittirishi, tele- kursatuvi. M.da bir qancha gaz. va jur. lar nashr etiladi.Eng yiriklari: «Nova Makedoniya» ( «yangi Makedoniya», make- don tilida chiqadigan kun- dalik gaz., 1944 y.dan), «birlik» ( turk tilida chiqadigan gaz., 1994 y.dan), «Vecher» ( «oqshom», kundalik gaz.,1963 y.dan), «Pule» (haftalik gaz.,1991 y.dan), «Trudbenik» («mehnatkash», haftalik gaz.), «Flyaka evellazerimit» ( alban tilidagi gaz.,1945 y.dan). MAK- faks \u2014 M. axborot agentligi 1993 y.da tashkil etilgan. M. radiosi 1944 y.dan, teleko’rsatuvi 1964 y.dan ishlay boshla- gan. Adabiyoti. Makedon adabiyotining vujudga kelishi va davrlarga bo’linishi muammolari mamlakat olimlarining il- miy ishlarida har xil bayon etilgan. K. Misirkov (1874-1926)ning ilmiy fao- liyati bu sohada muhim ahamiyatga ega. U makedon adabiy tilining hoz. fonetik va morfologik tuzilishiga yakin namu- nasini yaratdi. Shoir K. Ra-Tsin (1908\u2014 43) zamonaviy makedon she’riyatining asoschisi xisoblanadi. K. Nedelkovski (1912-41), M. Bogoevski (1919-42) va b. vatanparvarlik ruhida asarlar yara- tishdi. 2-jahon urushidan keyingi davr yozuvchilari ozodlik kurashi voqealarini asosiy mavzu qilib oldilar. 60-80-y. larda roman va qissa janrlari rivoj- landi (S. Yanev-ski, D. Solev, S. Drakul, Y. Leov, G. Abajiev, J. Chingo va b.). Dramaturgiyada V. Iloski, K. Chashule, T. Arsov-skilar ijod qildi. M.da turk va b. xalqlar adabiyoti ham mavjud. Me’morligi va tasviriy san’a- ti. M. hududida mil. AV. 4-6-a.lardan shaharlar (Stobi, Skupi, Gerakleya) xa- robalari saqlangan. Ular orasida doira- Simon manzilgohlar, tosh va guvaladan qurilgan uylar, tarashlanmagan xarsang- dan tiklangan istehkomlar, qad. yunon- cha qabrlarni eslatuvchi oltin niqobli sag’analar, odam va hayvonlarning oltin va jez haykallari bor. O’rta asrlarda M. me’morligi Vizantiya ta’sirida ri- vojlangan: Skope devorlari (6-a.), shoh Samuil qasri (11 -a. boshlari), Strumi- tsa qo’rg’oni (11-a.), Oxriddagi ayo Sofiya ibodatxonasi bazilika tipida qurilgan. 12\u2014 14-a.lardagi diniy inshootlarda bir yoki besh xochsimon gumbazli ibo- datxonalar toifasi qaror topdi. Tur- klar hukmronligi davrida masjidlar, minoralar, mezanasimon turar joylar qurildi. 18-19-a.lardan monastir majmualari va turar joy namunalari saqlanib qolgan. 19-a. oxiri va 20-a. 30-y. larigacha hoz. M. hududidagi shaharlarda evropacha eklektizm ruhidagi qorishiq me’morlik uslubida binolar rejasiz, tartibsiz qurilgan. Keyingi yillarda shaharlar bosh reja asosida qayta ku- rila boshlandi, yig’ma temir-betondan yirik sanoat inshootlari barpo etildi. 1963 y.gi Skope zilzilasidan keyin shahar markazini yapon me’mori K. Ton-Ge loyihasi asosida tiklashga kirishil- Di. Keyingi yillarda barpo etilgan eng katta inshootlar \u2014 Skopedagi kasaba uyushmalari uyi (me’mor S. Brezovski), Tarix muzeyi (me’mor g. Konstantinov- ski), M. xalq teatri (me’mor M. Krato- noshich), Prilepdagi shahid jangchilar yodgorlik majmuasi, Petrovtsedagi Aero- port bi-nosi va b. M.da amaliy bezak san’ati, o’ymakorlik va b. rivojlangan. Oxrid- dagi 11-a.ga oid ayo Sofiya ibodatxonasi, Nerezidagi 12-a.ga mansub avliyo pante- Leymon cherkovi devorlariga ishlangan rasmlar M. hududidagi eng qad. Tasviriy san’at yodgorliklaridir. 13-14-a.larda Evtixis va Mixail kabi rassomlar er- kin syujet asosida nozik tabiat manza- ralarini chizdilar. 18-a. 2-yarmi va 20-a. 1-yarmida makedon rassomlari Frchkoski- lar oilasi, J. Zografski va D. Andonov umumevropa rangtasviri ruhida ijod qilib, vatanpar-varlik kompozisiyalari, portretlar, peyzajlar yaratdilar, xalq turmushini aks ettirdilar. Zamonaviy makedon tasviriy san’atida rassomlik, haykaltaroshlik, grafika, amaliy bezak san’atining har xil turlari rivojlan- gan. Musiqasi. Xalq musiqasi xilma-xil va o’ziga xos bo’lib, asosan, 2 ovozli qo’shiq va cholg’u kuylaridan iborat. Musiqa as- boblari orasida tapan, darbuka, doyra kabi urib chalinadigan, shu-pelka, zurla, kaval kabi puflab chalinadigan, gusle, kara kabi torli, kamonli va chertib chali- nadigan turli sozlar bor. Doyra bo’lib qo’shiq aytish va raqsga tushish keng tarqalgan. 19-a. oxiri va 20-a. boshlari- da M.da musiqa madaniyati rivojlandi, madaniy-ma’rifiy jamiyatlar vujudga keldi. 1895 y. Skopeda duxovoy orkestr, 1907 y. «Vardar» qo’shiqchilar jamiyati tashkil topdi. 1928 y. S. Arsich birin- chi musika maktabini ochdi. S. Gaydov, J. Firfov kabi iste’dodli kompozitorlar etishib chiqdi. 2-jahon urushi davrida- gi xalq ozodlik kurashida qo’lga qurol olib qatnashgan makedon kompozitorla- ri vatanparvarlik ruhidagi ommaviy ko’shiqlar ham yaratishdi. 60\u2014 80-y.lar- da g. Prokopev, K. Makedonski, T. Zo- grafski, T. Proshev kabi kom-pozitorlar opera va balet janrlarida barakali ijod qiddilar. Skopeda Filarmoniya (1944), M xalq teatrida opera truppa- si (1947), folklor in-ti (1950), radio xori (1945), o’rta musiqa maktabi, Oliy ped. in-tida musiqa kafedrasi mavjud. M.ning O’zbekistondagi madaniyat kun- lari doirasida tosh-kentda 20-a. kom- pozitorlari asarlaridan kontsertlar o’tkazilgan. Teatri. 1901 y.da «tashvish va tasal- li» deb atalgan targ’ibot-vatanparvarlik teatr truppasi tashkil etildi, 1913 y.da Skopeda birinchi doimiy serb Xalq teatri ochildi. 20-30-y.larda ishchi va talabalarning havaskorlik teatr ja- moalari vujudga keldi. 1945 y.da SKO- pedagi Xalq teatri M. xalq teatri deb atala boshladi. Teatr tarkibida drama va balet truppalari bor. M. sahnalarida mahalliy dramaturglar, jahon klassika- si va xorijiy mualliflarning asarlari qo’yiladi.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Makedoniya (Makedonija), Ma- kedoniya Respublikasi (Republika Makedonija) \u2014 Jan. Evropada, Bolqon ya.o.ning Markaziy qismida joylashgan davlat. Mayd. 25713 km2. Aholisi 2,046 mln. kishi (2001). Poytaxti \u2014 Skope sh. Ma’muriy jihatdan … Read More<\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":99837,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[217],"tags":[],"class_list":["post-117001","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-m-harfi","entry"],"translation":{"provider":"WPGlobus","version":"3.0.2","language":"ru","enabled_languages":["uz","kr","ru"],"languages":{"uz":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"kr":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"ru":{"title":false,"content":false,"excerpt":false}}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/milliycha.uz\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/117001","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/milliycha.uz\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/milliycha.uz\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=117001"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/117001\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":117028,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/117001\/revisions\/117028"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/media\/99837"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/milliycha.uz\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=117001"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=117001"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=117001"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}