Polsha (Polska), Polsha Respu- blikasi (Rzeczpospolita Polska) \u2014 Mar- kaziy Evropadagi davlat. Mayd. 312,7 ming km2. Aholisi 38,6 mln. Kishi (2002). Poytaxti \u2014 Varshava sh. Ma’mu- riy jihatdan 16 voevoda (wojewodztwo) ra bo’linadi. Davlat tuzumi. P. \u2014 respublika. Amaldagi Konstitusiyasi 1997 y. 25 mayda qabul qilingan. Davlat boshlig’i \u2014 prezident (1995 y.dan Aleksander Kvasnevski), u P. fuqarolari tomoni- dan umumiy teng va to’g’ri saylov huquqi asosida yashirin ovoz berish yo’li b-n 5 y. muddatga saylanadi. Qonun chiqaruvchi hokimiyatni 2 palatali parlament (quyi palata \u2014 Seym va yuqori palata \u2014 Senat), ijrochi hokimiyatni prezident va vazir- lar Kengashi (hukumat) amalga oshiradi. Tabiati. P. Visla va Odra daryolari havzasida, shim.da Boltiq dengizi va Jan.da Karpat va Sudet tog’lari orali- g’ida joylashgan. Hududining 90% dan ko’prog’i tekislik va paettekislik, Jan.da tog’liklar bor. Dengiz bo’ylari past, qumloq. Qazilma boyliklari \u2014 toshko’mir, qo’ng’ir ko’mir, tabiiy gaz va neft, temir, mis, qo’rg’oshin, ol- tingugurt, rux; kaliymagniy tuz konlari bor. Iqlimi mo»tadil, okean iqlimi b-n kontinental iqlim o’rta-sida. Yanv.ning o’rtacha t-rasi \u2014g dan \u2014 6\u00b0 gacha, iyulni- ki 10-19\u00b0. Yillik yog’in 500-1800 mm. Yomg’ir va qordan suv oladigan Odra, Vis- la, bug, Notes va var-ta daryolarida kema katnaydi. P.da 9000 dan ortiq ko’l bor. Eng kattalari: Snyar-DVI (113,8 km2), Mamri (104 km2). P. hududining yarmidan ko’prog’i hay- daladigan erlar, 28% o’rmon. Aksariyat joylarda igna bargli, g’arbi va Jan. da keng bargli daraxtlar usadi. Mamlakat shim. va sharqida yaxlit o’rmon-zorlar (Belaya Veja pushchasining bir qismi va b.) saqlangan. Shim. va shim,-sharkda katta maydonlar vereekzor va torfli erlar b-n band. Tekisliklarda aksa- ri chimli-podzolli tuproqlar, Sharq va shim.-Sharqda botqoqli tuproqlar, tog’ oldi va tog’etaklarida qo’ng’ir o’rmon va qora tuproklar, tog’larda esa, tog’qo’ng’ir, Daryo vodiylarida allyuvial tuproqlar tarqalgan. O’rmonlarda bo’ri, silov- sin, tulki, bo’rsiq, ayiq; tuyoqlilardan to’ng’iz, Los, bug’u yashaydi. Kushlardan karqur, kaklik, tog’larda burgut uchraydi. Dengiz, ko’l va daryolarda baliq ko’p. P.da Tatra, Penin va b. milliy bog’lar bor. Aholisining 98,5% polyaklar; Ukra- inlar, beloruslar, slovaklar ham yashay- Di. Rasmiy til \u2014 polyak tili. Dindor- larning ko’pchiligi \u2014 katoliklar. Shahar aholisi -62,1%. Yirik shaharlari: Varshava, Lodz, Krakov, Vroslav, Po- znan, Gdansk va b. Tarixi. P. hududida paleolit davri- dayoq odamlar yashagan. Mil. AV. 1-ming yillik va mil. 1-ming yillikning 1yar- mida P. hududida slavyan kabilalarining shakllanish jarayoni sodir bo’ldi. 8-9- a.larda qabila knyazliklari vujudga kel- Di. 10-a.da Odra, Visla va bug daryolari oralig’ida yashovchi polyan (Polsha, polya- klar nomi shundan kelib chiqqan), Mazov- Shan, vislyan, pomoryan qabilalarining knyazliklari birlashtirildi va yagona P. davlati tashkil topdi. Biroq, 12-a.ga ke- lib P. davlati yana knyazliklarga bo’linib ketdi. 13-a. oxirida Knyaz Pshemisl II rah-barligida P. erlarini birlashti- rish uchun kurash boshlandi. 14-15-a. larda yagona P. davlati paydo bo’ldi, madaniyat rivojlandi, polyak tili shak- llandi. 15-a.ning 1yarmida Krakovdagi Yagaylo un-ti (1364 y.da asos solingan) polyak fani markaziga aylandi. 16-a.ning 2yarmidan P. davlati Ukra- in, Belorus va rus erlarini bosib ola boshladi. P. b-n Litvaning birlashu- VI natijasida Rech Pospolita paydo bo’ldi. 1609-12 y.larda P. Rossiyaga hujum qildi. Bir necha asr mobayni- da P. Evropadagi eng qudratli davlat- lardan biri bo’lib turdi. Ammo og’ir urushlar sababli mamlakat inqirozga uch- rab, uch marta (1772, 1793, 1795 y.larda) Prussiya, Avstriya, Rossiya o’rtasida bo’linib ketdi, P. davlati tugatildi, xalqi asoratga tushdi. 1807 y. Napoleon I qo’shinlari Prussiyani engib, Fran- tsiyaga tobe Varshava gersogligini tuzdi. 1814-15 y.larda Vena Kongressida P. yana bo’lindi. Varshava gersogligining katta qismi P. qirolligiga aylantiri- lib, Rossiyaga topshirildi. Prussiya Varshava gersogligining bir qismini oldi, Sileziya va dengiz bo’yini o’zida saklab qoldi. Avstriya (1867 y.dan Avstro-Vengriya)ga Gali- tsiya berildi. Krakov Respublikasi tu- zildi. Polyak xalqi ozodlik uchun ti- nimsiz kurashdi (1794 y. T. Kostyushko boshchiligidagi qo’zg’olon, shuningdek, 1830-31, 1846, 1848, 1863-64 ylardagi qo’zg’olonlar). 19-a. oxiri \u201420-a. boshla — rida P.da sanoat birmuncha rivojlandi, t.y. qurildi. Ozodlik xarakati yanada kuchaydi. 1-jahon urushida P.ga anchagi- na zarar etdi. Bosqinchi qo’shinlar olib chiqib ketilgach, P.ni bo’lish to’g’risidagi barcha bitimlar bekor qilindi va 1918 y. noyab.da Polsha Respublikasi musta- qilligi e’lon qilindi. 1920 y. apr.da Sovet-Polsha urushi boshlandi. 1921 y. shartnomasiga binoan, G’arbiy Ukra- ina b-n G’arbiy Belorussiya P.gao’tdi va 1939 y.da bu erlar yana SSSRga Kay-tarib olindi. 1939 y. 1 sent.da Germaniya P.ga hujum qilib, 2-jahon urushini boshla- Di. Polyak xalqi ozodlik uchun qattiq ku- rash olib bordi. 1945 y. mayda barcha po- Lyak erlari ozod qilindi. 1952 y.dan 1989 i.gacha mamlakat P. Xalq Respublikasi deb ataldi. 80-y.lar boshida mamlakatda chuqur ijtimoiy-iqtisodiy tanglik ro’y berdi. 1981 y.dek. da xdrbiy holat joriy etildi. 1989 y.da «birdamlik» kasaba uyushma birlashmasi vakillari hokimiyat te-pasiga chikdi va davlatning nomi P. Respublikasi deb atala boshladi. 1997 y. 25 mayda o’tkazilgan referendumda mamlakatning yangi Konstitusiyasi qabul qilindi. P. \u2014 1945 y.dan BMT a’zosi. 1991 y. dek.da O’zR suverenitetini tan olgan va 1992 y. martda diplomatiya mu- nosabatlari o’rnatgan. Milliy bayram- lari -3 may \u2014 1791 y.gi Konstitusiya kuni va 11 noyab. \u2014 Mustaqillik kuni (1918). Asosiy siyosiy partiyalari, birlash- malari va kasaba uyushmalari. Demokrat k partiya, 1939 y. asos solingan; kon- servativ xalq partiyasi, 1997 y. tuzil- gan; mustaqil P. konfederasiyasi par- tiyasi, 1979 y. tashkil etilgan; polyak dehqonlari partiyasi, 1990 y. asos solin- gan; polyak xristian demok-ratlari keli- shuvi partiyasi, 1999 y. tuzilgan; oraliq kuchlari bitishuvi partiyasi, 1990 y. tashkil etilgan; mehnat Ittifoqi par- tiyasi, 1992 y. asos solingan; P.ni ti- klash haraka-ti, 1995 y. tuzilgan; De- mokratik so’l kuchlar Ittifoqi, 1991 y. saylovoldi birlashmasi sifatida tash- kil etilgan; Ozodlik Ittifoqi tashki- loti, 1994 y.da tuzilgan. Umumpolsha kasaba uyushmalari bitishuvi, 1984 y. asos solingan; yakkahol dehqonlarning «Birdamlik» kasaba uyushmasi, 1981 y. tuzilgan; «birdamlik» kasaba uyushmasi, 1980 y. tashkil etilgan; «birdamlik-80» kasaba uyushmasi, 1990 y. «Birdamlik» kasaba uyushmasidan ajralib chiqqan va o’zini 1980-81 y.lardagi kasaba uyushma harakatining birdan-bir davomchisi deb hisoblaydi. Xo’jaligi. P. \u2014 industrial-agrar mamlakat. Yalpi ichki mahsulotda sano- atning ulushi 5,1%, qishloq va o’rmon xo’jaligining ulushi 26,6%, xizmat ko’rsatish sohasining ulushi 68,3%. Sanoati. P. toshko’mir, oltingu-gurt, tabiiy gaz, kumush qazib olishda, po’lat eritishda Evropada oldingi o’rinlardan birida turadi. Kumir mamlakat yoqilg’i- energetika balansining asosini tash- kil etadi. Toshko’mir Yuqori Sile- ziya, shuningdek, Valbshix va Lyublin havzalarida, qo’ng’ir ko’mir Bogatinda qazib chiqariladi. Elektr styalari, aso- san, kumir konlari atrofida qurilgan. Issiklik elektr styalarida yiliga o’rtacha 135,3 mlrd. kVtsoat elektr ener- giya hosil qilinadi. Mis, qo’rg’oshin-rux rudalari, ozroq mikdorda neft ham qazib olinadi. Mamlakat ehtiyojlari uchun zarur neftning 90% dan ko’prog’i chet ellar- dan sotib olinadi. Neftni qayta ish- lash sanoatining asosiy markazlari \u2014 Plosk va Gdansk. Chetdan keltiri- ladigan temir ruda va mahalliy koks asosida ishlovchi metallurgiya z-dlari (shu jumladan, Krakovdagi metallurgiya k-ti va mashhur «Katovise» k-ti) yuqori Sileziya aglomerasiyasida joylashgan. Rangli metallurgiya sanoati tarkibida mis (Gloguv, Legnisa), qo’rg’oshin, rux (Katovise, Bukovno, Myastechko-Slyonske) va alyuminiy (konin) z-dlari bor. Sa- noatning asosiy tarmoqlari bo’lmish mashinasozlik va metall ishlash sanoati xilma-xil mah-sulot ishlab chiqaradi. Kemasozlik (Gdansk, Gdinya, Shchesin), samo-lyotsozlik (Varshava, Melen, Svid- Vin), vagon va lokomotivsozlik (Svid- Nisa, Zelena Gura, Vroslav, Poznan, Xshanuv), avtomobilsozlik (Varshava, Staraxovise, Elch, Lyublin, Nisa), traktorsozlik (Varshava) rivojlangan. Shaxta va metallurgiya z-dlari uchun tex- nologiya asbob-uskunalari, quyuv, kimyo, oziq-ovqat, yog’ochsozlik, bino-korlik ma- teriallari korxonalari uchun komplekt asbob-uskunalar, shuningdek, stanoklar, kema dvigatellari, elektr motorlar, ko’tarma-trans-port vositalari, ro’zg’or mashinalari va apparatlar, elektron asboblar va b. ham ishlab chiqariladi. Kimyo sanoatida oltingugurt kislotasi, mineral o’g’it, soda, xlor, plastmassa, sintetik tola, kauchuk i.ch. korxonalari bor. Asosiy markazlari \u2014 Tarnuv, OS- ventsim, Plosk, Bidgoshch. Farmasevtika, fotokimyo, parfyumeriya (Varshava, Lodz, Krakov), rezina, tsement, shisha, chinni- fayans, yog’ochsozlik, tsellyuloza-qogoz, ko’n-poyabzal, tikuvchilik sanoati mav- jud. To’qimachilik (ip, zig’ir, jun gazla- ma, trikotaj), oziq-ovqat (qand-shakar, spirt-araq, go’sht, yog’, baliq, tamaki) sano- at tarmoklari rivojlangan. O’rmonlarda yog’och tayyorlanadi. Kishloq xo’jaligi. Mamlakat maydo- nining 61% q.x.ga yarokli erlar. May- da xususiy dehqonchilik xo’jaliklari ustun. Davlat xo’jaliklari, shir-katlar va q.x. to’garaklari ham bor. Eng muhim q.x. ekinlari: javdar, bug’doy, arpa, suli, kartoshka, qand lavlagi va b. Sabza- vot, tamaki, em-xashak, re-zavor mevalar ham etishtiriladi. Chorvachilik salmog’i katta. Koramol, cho’chqa, qo’y, ot, parranda boqiladi. Transport ning asosini temir yo’llar tashkil etadi. T.y. uzunligi \u2014 24 ming km, avtomobil yo’llari uz. 372,5 ming km. Dare kemachiligi rivojlangan. Aso- siy dengiz portlari \u2014 Gdansk, Gdinya, Shchesin. Dengiz savdo flotining ton- Naji \u2014 4,5 mln. tonna dedveyt. Asosiy xalqaro aeroporti \u2014 Okentse (Varshava yaqinida). Tashqi iqtisodiy aloqala-r i . P. chet ellarga mashinalar, sanoat asbob- uskunalari, kemalar, kimyo sanoati mahsulotlari, keng iste’mol mollari, kumir, koks, mis, rux, kora metallar prokati va b. chiqaradi. Chetdan xom ashyo, yoqilg’i, don, q.x. mahsulotlari va b. ola- Di. Evropa Ittifoqi mamlakatlari, Ros- siya, AQSh b-n savdo qiladi. Tibbiy xizmati. Davlatga qarashli kasalxonalar b-n bir qatorda xususiy shifoxonalar xam aholiga tibbiy xizmat ko’rsatadi. Vrachlar 10 tibbiyot akademiya- sida tayyorlanadi. Kurortlar orasida eng mashhurlari: Krinisa, Polyanisa-Zdruy, Sopot, Kolobjeg, Zakopane. Maorifi, madaniyma’rifiy va il- miy muassasalari. Maorifi 15 yoshgacha bo’lgan bolalar uchun majburiy, barcha pog’onalari davlat ta’minotida. Hunar- texnika maktabi boshlang’ich (1\u2014 3-sin- Flar) va muntazam (4-10-sinflar) ta’- limni o’z ichiga oladi. Ixtisoslashgan liseylar ham bor. Xususiy maktablar tarmog’i kengaymoqda. P. da 130 oliy o’quv yurti faoliyat ko’rsatadi. Evropa- dagi eng qad. un-tlardan biri Krakov un-ti (1364), shuningdek, Varshava un-ti (1816), politexnika in-tlari, oliy q.x., iqtisodiyot, ped. maktablari, tibbiyot va rassomchilik akademiyalari shu jumlaga kiradi. Mamlakatdagi ilmiy faoliyatni Polsha FA b-n birga fan vazirligi muvofiklashtirib boradi. I.t.lar fan- lar akademiyasining ilmiy-tadqiqot in-tlarida, oliy o’quv yurtlarida, ido- raviy ilmiy muassasalarda olib bori- ladi. P.da Banax nomidagi xalq-aro mat. markazi (Varshavada) va Xalq-aro’ kuchli magnit maydonlari va past t-ralarlab. (Vroslavda) ishlaydi. Yi-rik kutubxona- lari: Krakov un-ti ku-tubxonasi (1364), Varshavadagi milliy kutubxona (1928), Varshava un-ti ku-tubxonasi (1817), Po- znan un-ti ku-tubxonasi (1902), shuning- dek, P. fanlar akademiyasining Varshava, Gdansk, Krakovdagi kutubxonalari. Eng yirik muzeylari: Varshavadagi milliy muzey (1863), Krakovdagi milliy muzey (1879), Poznandagi milliy muzey (1857), Varshavadagi F. Shopen va A. Miskevich muzeylari. Matbuoti, radioeshittirishi va tele- ko’rsatuvi. P. poytaxti va voevodalarida ko’pgina gaz. va jur.lar nashr etiladi. Eng muhimlari: «gazeta viborcha» («say- lovchilar gazetasi», kundalik mu-staqil gaz., 1989 y.dan), «tribuna» («minbar», kundalik gaz., 1948 y. «Tribuna lyudu» nomi b-n asos solingan, 1990 y.dan xoz. nomda chiqadi), «gazeta Krakovska» («kra- kov gazetasi», kundalik gaz., 1949 y.dan), «Gazeta Lyubuska» («Lyubuska gazetasi», kundalik gaz., 1952 y.dan) «gazeta samo- jondova» («o’zini o’zi boshqarish», kun- dalik gaz., 1990 y.dan), «Gromadarolnik polski» («polyak deqqoni minbari», haftasiga 3 marta chikadigan gaz., 1947 y.dan), «Ednost» («birlik» haftanoma, 1989 y.dan), «Jiche Varshavi» («Varshava hayoti», kundalik gaz., 1944 y.dan), «Rech Pospolita» («Respublika», kundalik gaz., 1981 y.dan), «Jiche gospo-darche» («Iqtisodiy hayot», haftalik iqtisodiy jur., 1945 y.dan), «Nova respublika» («Yangi respublika», oylikjur., 1987 y.dan). P. matbuot agentligi, davlat Maxkamasi, 1918 y. tuzilgan; P. axborot agentligi, aktsiyadorlik korxonasi, 1991 y. tashkil etilgan. P. radio va televide- Nie qo’mitasi davlat Mahkamasi bo’lib, 1944 y. tuzilgan, ra-dioeshittirish va teleko’rsatuvlarga rahbarlik qiladi. Teleko’rsatuvlar 1952 y.dan olib bori- ladi. Adabiyoti. P. adabiyoti 10-a.dalotin tilida vujudga keldi. 16-a.gacha unda Di- niy ruhdagi kitoblar, shuningdek, yil- noma va voqeiy hikoyalar ustun bo’lgan. Polyak tilidagi ilk asarlar ham diniy mazmunda edi («Bibi Maryam» qo’shig’i, 13-a.). 15-a.da dunyoviy ruhdagi asarlar yaratila boshladi («yalqov dehqonlar hajvi»). 15-a. oxiri \u2014 16-a. boshlari- da Uyg’onish davri boshlandi. M. Rey, Ya. Koxanovskiy, Sh. Shimono-VICh, S Klyono- VICh asarlari adolat va vatanparvarlik g’oyalarini tarannum etdi. 16-17-a.larda hajviy Doston va qissalar, nasihatomuz ko’shiq va dramalar, qisqa hazil she’rlar («frashka»lar) mashhur bo’ldi. Ma’ri- fatparvarlik davri (18-a. o’rtalari)da milliy mustaqillik uchun kurash, ilg’or ijtimoiy-falsafiy g’oyalar tarqaldi, adabiy-badiiy jur.lar nashr etila boshladi. 19-a. boshlarida A. Miske- VICh milliy-ozodlik kurashi ta’sirida inqilobiy romantizmga asos soldi, de- mokratik P. haqidagi orzularini Kuyla- Di. 1863 y.dan keyin adabiyotda realism yuzaga keldi (A. Asnik, M. Konop-‘ nis- Kaya, E. Ojeshko, B. Prus ijodiyoti). 19-a. oxiri \u201420-a. boshlarida realizm b-n bir katorda modernistik okimlar hukmron bo’ldi (L. Staff, S. Jeromskiy). 1va 2-jahon urushlari o’rtasidagi davr ada- bietida ijtimoiy ziddiyatlar tanqidiy yoritildi. Urushdan ke-yingi adabiy asarlarda okkupasiya yillarida yashirin kurash olib borgan vatanparvarlarning qiyofasi har tomonlama ochib berildi. Ammo sosiali-stik realizm degan soxta adabiy qoliplar zo’rlab tiqishtirilishi oqibatida polyak adabietida xalq hayoti va qahramonlarning ishlari, xulq atvori bir yoklama yoritilishiga olib bordi. Polyak yozuvchilarining ayrim asarla- ri, jumladan, A. Miskevich, Yu. Tuvim she’rlari, V. Vasilevskaya romanlari uz- bek tilida nashr etilgan. Me’morligi. Mil. AV. 4-3-a.lar- ga oid Biskupin jamoa manzilgoxla- rida yogochdan yasalgan inshootlar P. qududidagi eng qad. yodgorliklardir. Xristi-anlik qabul etilgach (966), diniy tosh me’morligi rivojlandi (Krakov- ning Vavel tepaligidagi Bibi Maryam ka-pellarotondasi, 10-a.ning 2yarmi). 11 -a. ning 2yarmidan roman uslubida haykallar b-n bezatilgan mahobatli bi- nolar qurildi (Krakov va tumadagi AV- liyo Anjey kostyollari, 1090, 1141-61 y.lar; Vroslavdagi Mariya Magdalina kostyoli, 12-a. vab.). 13-15-a.larda go- tika tarqaldi, shaharlar qad ko’tardi, ularning markazlarida me’moriy maj- mualar (bozor maydonlari) vujudga kel- Di, yangi turdagi imoratlar (minorali ratushalar, movut ras-talari), mudofaa istehkomlari va sh. k. paydo bo’ldi. Ular orasida Torundagi ratusha (13-17-a. lar) va avliyo Yan kostyoli, Vroslavdagi ratusha (13-a. 2yarmi \u201416-a. boshlari) va Ioann Krestitel kostyoli (13-18-a.lar), Gdanskdagi «Artus hovlisi» (14-a.) va b.larni ko’rsatish mumkin. Uyg’onish davrida ravoklar b-n o’ralgan hovlili saroylarning yangi turi yaratil-Di (kra- kovning Vavel tepaligidagi, Baranuv, Miruvdagi qasr saroylar). 16-a. oxiri- dan 18-a. 1yarmigachaP. me’morligida ba- Rokko US-lubi ustun bo’ldi (Krakovdagi Petr va Pavel kostyoli, Varshavadagi VI- lyanuv qirol chorbog’i va b.). Xalq yog’och me’morligi rivojlandi. 18-a. 2yarmidan klassisizm urf bo’ldi; shaharlarda mahobatli jamoat binolari va majmualari barpo etildi (Varshava- dagi Belveder saroyi, 1818-22, me’- mor ya. Kubiskiy; Lazenka saroylar maj- muasi, 1784-95, me’mor D. Merlini, Ya. Kamzetser va b.; Katta teatr, 1820-32, me’mor A. Korassi, X. P. Aygner). 19- a. 2yarmidan eklektizm, keyinroq kon- struktivizm ustunlik qildi, 2-jahon urushi yillarida (1939-45) fashistlar P.ning shahar va qishloqlarini vayron etib, ko’pgina me’moriy yodgorliklarini g’orat qil-dilar. Urushdan keyin ular- ni qayta tiklash va yangilarini barpo etish sohasida ko’p ish qilindi. «Kra- koviya» mehmonxonasi, Varshavadagi «o’n yillik» stadioni, «Supersam» savdo Mar-kazi, uy-joy dahalari, Poznandagi «Univermag», «Merkuriy» mehmonxo- nasi shu jumlaga kiradi. Tasviriy san’ati. P. hududidagi aholi neolit davridayoq naqshinkor so- Pol idishlar yasagan. Jez va temir dav- rlarida sopol va jez idishlar, parranda va xayvon rasmi tushirilgan ikki g’il- dirakli aravalar ishlangan. 11 \u2014 13-a. larda roman uslubi hukmron bo’ldi (Gneznodagi Bibi Mariya kostyolining bronza eshiklari, taxm. 1170 y., Stshel- nodagi kostyolning o’ymakor ravokdari, 12-a., Tumadagi kostyol naqshlari, taxm. 1161 y., «Emmeran ko-deksi» miniatyura- lari, 1099 y. va b.). 13-a. oxiridan 15-a. boshlarigacha san’atda gotika urf bo’ldi (Krakovdagi Vavel soborida V. Yagel- lo daxmasi, 1421 y., «Gnezno Bibliyasi» miniatyuralari, 1414 y.). 15-a. oxiri \u2014 16-a.da polyak Uyg’onish davri san’ati shakllana boshladi, 16-a. oxiridan 18-a. o’rtalarigacha barokko yoyildi. 18-a. 2yarmi \u2014 19-a. boshlari P. san’ati ma’rifat- parvarlik ruhi b-n sug’orilgan edi. Gar- chi ayrim mo’yqalam ustalari (M. Bachcha- relli) saroybop rasmlarni klassisizm uslubida yaratsalar ham, ko’pchilik ras- somlar hayotni haqqoniy tasvirlashga (B. Bellotto, J. P. Norblin, A. Orlovskiy), polyak xalqining milliy ozodlik kura- shini ifodalashga (A. Grotger) intil- dilar. A. Kotsis, V. Gerson asarlarida tanqidiy realizm nishonalari seziladi. 19-a.da A. va M. Gerimskiylar ijodida bu yo’nalish yuqori pog’onaga ko’tarildi. 19-a. oxiri \u2014 20-a. boshlarida L. VI- chulkovskiy, ya. Stanislavskiy, Yu. Falat asarlari impressionizm, S. Vispyan- skiy, ya. Malchevskiy asarlari Simvo- lizm ru-hida yaratildi. 1918 y.dan keyin polyak san’ati ziddiyatli rivojlandi. Ayrim rassomlar G’arbiy Evropa mada- niyati yutuqlariga ergashsa, boshqalari zamo-naviy milliy uslubni yaratishga in-tildi. Tanik^i polyak haykaltaroshi K. Dunikovskiy o’z faoliyatini shu davr- da boshladi. 2-jahon urushidan key- in tasviriy san’atda rassomlardan V. Veys, F. Kovarskiy, X. Kraevskaya va yu. Kraevskiy, haykaltarosh S. Gorno-Po- plavskiy, grafiklardan T. Kulise-VICh, T. Trepkovskiy va b. mashhur bo’ldi. Mahobatli haykaltaroshlik rivoj top- Di. Amaliy bezak san’atining har xil turlari qadimdan keng tarqalgan, badi- iy hunarmandchilik avj olgan. Musiqasida boshqa slavyan xalqlari musiqa madaniyati b-n umumiylik ko’p. 20-a.gacha saqlangan xalq cholg’u asboblari shaqildoq, buben, hushtaklar jo’rligida marosim qo’shiqlar (asosan, bir ovozli), raqslar ijro etilgan. Skripka, mazanka kabi torli, ligav- ka, bazun kabi puflab chalinadigan so- zlar keng tarqalgan. 9-10-a.dan Kato- lisizm tarqalishi b-n birga grigo-Rian xoralk keng o’rin tutadi. 11 \u2014 12-a.larda cherkov ashulachilik maktablari ochilib, ularning talaba- lari cherkov musiqasini turli joy- lardagi xalqmusiqasi b-n boyitdilar. 12-a.dan dunyoviy professional musiqa (jumladan, risarlar qo’shiqchiligi) ri- voj topdi, saroy kapellalari tashkil etildi. 16-a.dan un-tlarda musiqa naza- riyasi o’rgatila boshladi. 16-17-a.larda etishib chiqqan kompozitorlar milliy kuylarni G’arbiy Evropa raqs va musiqa janrlari b-n uyg’unlashti-ruvchi asar- lar yarata boshladi. 1765 y. Varshavada ochilgan «Xalq teatri»da milliy opera- lar sahnalashtirildi. K. Kurpinskiy, M. Kamenskiy, M. Oginskiy, Yu. El- sner va b. milliy musiqa rivojiga katta hissa qo’shdilar. 19-a.da bukj kompozi- torlar F. Shopen, S. Monyushko, virtuoz- skripkachi aka-uka Venyavskiylar polyak musiqasini jahon musikasi darajasiga ko’tarishdi. 1901 y.da Varshava milliy filarmo-niyasi ochiddi. 20-a. musiqa madaniyatiga K. Shimanovskiy, V. Lyu- toslavskiy, K. Pendereskiy kabi kom- pozitorlar katta hissa qo’shdilar. P.da 21 simfonik orkestr, 10 opera teatri, 9 operetta teatri, 9 balet truppasi, 7 oliy mu-siqa maktabi,4 xoreografiya bi- lim yurti bor. 1927 y.dan xalqaro Shopen nomidagi pianinochilar ganlovi, 1935 y.dan Venyavskiy nomidagi skripkachilar tanlovi hamda zamonaviy musiqa Festi- Vali va b. o’tkaziladi. Teatri. Xristianlikdan avvalgi davr xalq marosimlari va o’yinlarida teatr san’ati nishonalari bo’lgan. 13\u2014 16-a. larda turg’un va sayyor xalq tomo-SHAXONA- lari qurilgan, diniy dramalar rivoj- langan. 13-a.ning 2yarmida ko’rsa-tilgan teatr tomoshalarining ayrim stsenariy- lari saqpangan. 1633 y. Var-shavadagi qirol saroyida birinchi do-imiy teatr ishga tushdi. 18-a. oxirida ilg’or mil- liy teatr san’ati uchun ku-rashga rej., artist, dramaturg V. Bu-guslavskiy bosh- chilik qildi. 19-a. 60-y.lari oxiridan Krakov teatri mamlakatnin g etakch i teatri ga aylandi .1913 y. Varshavada «Polyak teatri» tashkil topdi. 20-30- y.larda L. Shiller Varshava, Lvov va b. shaharlardagi teatrlarda ishlab, mahobatli, nazmiy va siyosiy teatrlar- ni uyg’unlashtirishga harakat qildi. 2-jahon urushidan so’ng teatr hayoti ti- klandi, yangi teatrlar barpo etildi. P.da 60 teatr bor. Varshava teatr hayotining Markazidir («Xalq teatri», «polyak teatri», «za- monaviy», «umumiy» teatrlari), kra-. kov, Lodz, Lyublin va b. shaharlardagi teatrlarda jaqon mumtoz dramaturgiyasi va mahalliy mualliflarning asarlari sahnalashtirilgan. P.da tsirk san’ati rivojlangan. Kinosi. Alohida badiiy filmlar 1908 y.da chiqarila boshlagan. Dastlab- ki filmlardan biri \u2014 «Antek var- shavaga ilk bor qadam ranjida qildi» hazil filmida mashhur hajvchi artist A. Fertner bosh rolni o’ynagan. 1909\u2014 10 y.larda kinofirmalar tashkil etil- Di. Ularning eng nufuzlisi «Sfinks» kompaniyasi muntazam filmlar chiqara boshladi. 1914 y. 14 film suratga olin- Di. 1910-18 y.larda milliy adabiyot asarlari: «gunoh tarixi» (rej. A. Ben- darchik), «Qiyomat qoyim» (rej. S. Knake- Zavadzkiy), «Meir Ezo-fovich» (rej. Yu. Ostoya-Sulniskiy) ekranlashtirildi. «Start» kino uyushmasi (1930) va «kino- mualliflar ko-operativi» (1937) kino san’ati rivo-jida muhim rol o’ynadi. 2-jahon urushidan keyin «film Pol- skiy» davlat studiyasi tashkil etildi. «Avlod», «kul va olmos» (rej. A. Vay- da). «Xayrlashuv» (rej. V. Xae) fil- mlarida urush oqibatlari tasvirlandi. «Yo’lovchi ayol» (rej. A. Munk), «Jang- dan keyingi man-Zara» (rej. A. Vayda), «sehrli stolchalar» (rej. Ya. Maevskiy), «Er hidi» (rej. D. Yovanovich) filmla- ri polyak ki-nematografiyasida salmokli o’rin oldi. Hujjatli va multiplikasiya kinosi sohasida ham ko’pgina qiziqarli asarlar yaratildi. Varshava, Lodz, VROS- lavda kinostudiyalar, Krakovda mult- filmlar studiyasi bor. Lodzdagi Oliy teatr, kino va televidenie maktabining rej.lik, aktyorlik, operatorlik, televi- Denie f-tlari, ayrim oliy o’quv yurtla- rining maxsus bo’limlari kino xodimla- ri tayyorlaydi. O’zbekiston \u2014 P. munosabatlari. Ikki xalq o’rtasidagi aloqalar ko’p yillik tarixga ega. Xususan, 1863-64 y.larda chor Rossiyasiga karshi qo’zg’olon ko’targan polyaklar O’rta Osiyoga sur-gun qilingan edi. Ular Toshkent, Samarqand, Buxoro, Termiz, Qo’qon va b. shaharlarda yashab, mehnat qildilar. 1895 y. Toshkent- da polyak bolalari uchun maktab va ku- tubxona ochildi, yana 2 yildan keyin po- lyaklar jamoatchilik madaniyat markazi tashkil topdi, polyaklar kosteli faoliyat boshladm. Ikkinchi jahon urushi davrida Polshani nemis-fashist qo’shinlaridan ozod qilish uchun bo’lgan janglar- da o’zbek generali S. Rahimov Dantsig (Gdansk) yaqinida halok bo’ldi. Shu urush oqibatida va ommaviy qatag’onlar sabab- li polyaklarning mintaqamizga ikkinchi ko’chishi sodir bo’ldi. O’tgan yillarda polyak va uzbek xalklari vakillari inoq yashab keldilar, quvonchli va qay-g’uli kunlarda elkadosh bo’ldilar. O’zbekiston mustaqillikka erishgach, polyaklarning «Svetlisa Polska» mada-niyat marka- zi jamoatchilik uyushmasi maqomini oldi, O’zbekistondagi 3 mingga yaqin polyak aholisiga o’z milliy an’analari va madaniyatini rivojlantirish, ikki mamlakatning milliy va davlat bayram- larini ni-shonlash imkoni yaratildi. O’zbekistondagi polyaklar diasporasi, «O’zbekiston \u2014 Polsha» assosiasiyasi huzuridagi «Poloniya» sektsiyasi, «svet- Lisa Polska»ning Samarqand, Farg’ona, Buxoro va Toshkent sho»balari faoli- yat yuritayotir. Turli tarixiy sanalar, polshalik mashhur madaniyat va san’- at arboblariga bag’ishlangan uchrashuv, kechalar, kontsertlar uyushtirilayotir. Buyuk kompozitor Frederik Shopenga bag’ishlab Toshkentda o’tkazilgan forte- Piano musiqa festivali, A. Miskevich va V. Reymont kabi mashhur yozuvchi va shoir- larning xotira kechalari o’tkazildi. O’zR b-n P. o’rtasida savdo-iqtisodiy aloqalar esa, O’zbekiston mustaqillikka erishishi bnoq yo’lga qo’yildi. 1992 y. Varshavada ikki mamlakat o’rta-sida «Iqtisodiy hamkorlik va savdosotiq to’g’risida» shartnoma tuzildi. O’zR Pre- zidenti I. Karimovning 1995 va 2003 y.larda Polshaga va P. prezidenti A. Kvasnevskining 2002 y. Uzbekistonga tashriflari o’zaro munosabatlarni yangi pog’onaga ko’tardi, turli sohalarda yangi shartnomalar imzolan-Di, o’zbek-polyak hukumatlararo komissiyasi ishlay bosh- ladi. 2001 y. iyun oyida Poznan sav- do yarmarkasida O’zbekistondan nufuzli delegasiya ishtirok etishi va unda mam- lakatimizning iqtisodiy salohiyati taqtsimoti o’tkazilishi o’zaro munosa- batlar rivo-jida muhim bosqich bo’ldi. O’zR Prezidenti I. Karimovning 2003 y. 10-12 iyul kunlari P.ga qilgan rasmiy tashrifi ayniqsa samarali bo’ldi. Tash- rif yakunida ikkita kredit bitimi, boj- xona ishida hamkorlik va o’zaro yordam, xalqaro avtomobil qatnovi to’g’risida bitimlar imzolandi. O’zbekiston mudo- FAA vazirligi b-n P. milliy mu-dofaa vazirligi o’rtasida harbiy-tex-nikaviy xamkorlik to’grisida deklarasiya, jaxrn iqtisodiyoti va diplomatiya un-ti b-n P. xalkaro munosabatlar in-ti o’rtasida qamkorlik memorandumi, «O’zbekturizm» milliy kompaniyasi b-n P. sayyoxlik kom- Pa-niyasi o’rtasida hamkorlik haqida bi- Tim, O’zR tashqi iqtisodiy faoliyat mil- liy banki b-n P.ning «bank gosudarstva kraevego» o’rtasida hamkorlik to’g’risida bitim imzolandi. Tashrif davomida o’zaro tovar aylanmasini yanada oshirish kerakligi ta’kidlandi. Jumladan, 2001 y. bu ko’rsatkich 31,4 mln. AQSh dolla- rini tashkil etdi. O’zR P.ga ip gazlama, kalava ip, paxta tolasi, ro’zg’or paxtasi, noorganik kimyo mahsulotlari, qayta ish- langan sabzavot, meva mahsulotlari, moy- li urug’lar yuboradi, turli xizmatlar ko’rsa-tadi. P. tomoni esa kand-shakar, mexanika asbob-uskunalari, elektr an- jomlari, plastmassa buyumlar, sariyog’ va o’simlik yog’i, qora metallar, poligra- fiya mahsulotlari, mebel, dori-darmon jo’natadi. «O’zolmosoltin» uyushmasi b-n P.ning «Bumar» tashki savdo kompa- niyasi o’rtasida hamkorlik rivojlanib borayotir. O’zR da P. 2 firmasining va- kolatxonasi ochilgan, polyak investor- lari ishtirokidagi 16 korxona faoliyat yuritmoqda.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Polsha (Polska), Polsha Respu- blikasi (Rzeczpospolita Polska) \u2014 Mar- kaziy Evropadagi davlat. Mayd. 312,7 ming km2. Aholisi 38,6 mln. Kishi (2002). Poytaxti \u2014 Varshava sh. Ma’mu- riy jihatdan 16 voevoda … Read More<\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":99837,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[226],"tags":[],"class_list":["post-118089","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-p-harfi","entry"],"translation":{"provider":"WPGlobus","version":"3.0.2","language":"ru","enabled_languages":["uz","kr","ru"],"languages":{"uz":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"kr":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"ru":{"title":false,"content":false,"excerpt":false}}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/milliycha.uz\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/118089","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/milliycha.uz\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/milliycha.uz\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=118089"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/118089\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":118094,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/118089\/revisions\/118094"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/media\/99837"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/milliycha.uz\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=118089"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=118089"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=118089"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}