Kristallar (Yun. krystallos \u2014 muz, tog’billuri) \u2014 atomlari, ionlari va mo- lekulalari ma’lum tartibda joylashib, fazoviy kristall panjarani tashqil etgan qattiq jismlar. K., ko’pincha, suyuq fazalar \u2014 eritmalardan hosil bo’ladi va o’sadi, ba’zan esa gaz holatini yoki qattiq jism holatini tashqil etadigan fazaviy o’zgarishlar natijasidagiva hosil bo’ladi. Bir turdagi kristall Pan- Jaraga ega yirik K. \u2014 monokristallar, mayda-mayda kristallchalardan tashqil topgan. K. \u2014 polikristallar, umuman kristall panjara tashqil etmagan qattiq jismlar \u2014 a m o r f jismlar deb yuriti- ladi. Bo’lardan tashqari suyuq K. maxsus guruhni tashkil etadi. K. tabiatda har xil kattalikda uchray- Di. Eng yirik tabiiy K. (tog’billuri \u2014 kvars xili) bir necha yuz kilogrammni, sun’iy etishtirilgan ish-Qoriy galloid K.i bir necha o’n kilogrammni, eng yirik tayoqcha shaklida etishtirilgan kremniy K.ning diametri 200 mm ni, eng yupqa bir butun monokristall qatlam shakli- dagi K.ning qalinligi 10 nm ni tashqil etadi. K., odatda, simmetrik, to’g’ri shak- lli, tomonlari sillik, qirralari to’g’ri bo’ladi. Rentgenostruktura tahlili paydo bo’lgunga qadar. K. burchaklari- ni o’lchash yordamida o’zaro taqqoslanib, ularning kimyoviy tarkibi aniqlangan. K.ni simmetrik jism sifatida o’rganish maqsadida ular 32 simmetriya sinfi- ga bo’lingan. Har bir sinf simmetriya elementlarining ma’lum bir majmui b-n xarakterlanadi. 32 sinf ulardagi xarakterli simmetriya elementlari- ning mavjudligiga qarab 7 singoniyaga guruhlanadi: triklin, monoklin, romb, tetragonal, geksagonal, trigonal va kub. K. ayrim tomonlarining o’sish tez- ligidagi farqlar ularni kamdan-kam uchraydigan turli-tuman shakllar (PLA- stinkasimon, ignasimon, tolasimon, butoqsimon, dendrit, qorsimon) ga olib kelishi mumkin. Bu xususiyatlardan Ger- maniyning dendrit lentasini, turli yarimo’tkazgichlarning yupqa plyonka (par- da) sini o’stirish texnikasida foydala- niladi. Agar eritmada bir yo’la bir necha kristallanish markazlari hosil bo’lsa, u holda o’sib borayotgan K. bir-biri b-n uchrashib, noto’g’ri donachalar shaklini oladi. K. ning tashqi ko’rinishi, u yoki bu sinfga va singoniyaga mansubligi ular- ning kristall panjarasi b-n belgilana- Di. Kimyoviy bog’lanishga qarab K. ning atom strukturasi 4 ta \u2014 ion (getero- polyar), kovalent, molekulyar va metal bog’lanishli K. guruhiga bo’linadi. Ion bog’lanishlida mas, osh tuzi va b. da bir zaryadli ionlarning o’zaro ta’siri na- tijasida kristall panja-ralari hosil bo’ladi. Kovalent bog’lanishlida qo’shni atomlarning valent elektronlari umum- lashib ketib ikkiyoqlama, uchyoqlama va b. bir necha karrali bog’lanishlar hosil bo’ladi. Bunga olmos, kremniy va karbo- rund jismlar misol bo’ladi. Molekulyar bog’lanishlida molekula atomlari ora- sida mustahkam kovalent bog’lanishlar mavjud bo’lib, K. dagi molekulalar ora- sidagi bog’lanish birmuncha kuchsizroq bo’ladi. Bunga, asosan, organik birik- malar, N2, N2 va b. hamda inert gazlar- ning kristallik holatlari misol bo’la oladi. Metall bog’lanishlida erkin elektronlar kristall panjaralarning barcha qismlarida elektron gaz holatida taqsimlanadi va ular musbat zaryadli tu- gunlardagi ionlarni ma’lum masofalar- da tutib turadi. Bunga metall va Inter- metall birikmalari misol bo’la oladi. T-ra yoki bosim o’zgarganda K. struktu- rasi o’zgarishi mumkin. Ba’zi K. struk- turasi ana shu omillarga nisbatan meta- stabil bo’ladi. K. dagi atomlar orasida- gi kimyoviy bog’lanishning turi ularning ko’pgina fizik-kimyoviy xossalarini belgilaydi. Ayrim K. ning qattiqligi, issiqlik hamda elektr o’tkazuvchanligi va b. xossalaridagi farqlar ulardagi atomlarning xususiya- ti b-n chambarchas bog’likdir (q. Polimer- lar, qattiq jism). K. ning fizik xossalari (elektr, mag- nit, optik, akustik, mexaniq va b.) o’zaro bir-biriga bog’liq bo’lib, ular kristall strukturasidan, ya’ni atomlarning joy- lashishi va ular orasidagi bog’lanish kuchlariga va elektronlarning energe- tik taqsimoti (elektr, magnit va optic xususiyatlari)ga bog’liq. Mac, metallar- ning o’ta elektr o’tkazuvchanligi yoki Di- elektrik va yarimo’tkazgichlarda elektr o’tkazuvchanlik xossasining nisbatan pastligi elektronlarning yuqori yoki past kontsentrasiyalanishi (to’planishi) b-n bog’liq (q. Qattiq jism). K. ning mustahkamlik, egiluvchanlik, tovlanish, lyuminessent xususiyatlari kristall panjaralardagi nuqsonlar miqdori va turiga qarab aniqlanadi. Undan tashqari, K.da simmetriya, tomonlari orasidagi burchakning katta-kichikligi, fizik va kimyoviy xossalarining har xil bo’lishi ulardagi anizotropiya va izotro- Piya hodisasi b-n bog’likdir. K. tuzili- shida har xil nuqsonlar \u2014 vakansiya (te- shiklar), chekka dislokasiyalar va b. uch- raydi. Kristall panjaraning parallel strukturaga ega bo’lmasligi tufayli bu nuqsonlar ferromagnetik va segnetoe- lektritik kuzatiladi. K.dagi nuqsonlar tufayli ulardan akustik, rentgen va elektromexanik to’lqinlar sochiladi. K.dagi aralashmalar adsorbtsiya hodisasi tufayli uning strukturasi (yoqlari)ni buzadi. K. yarimo’tkazgichlarda diodlar, tran- zistorlar, integral sxemalar va b. yara- tishda, pezoelektr generatorlar, sta- bilizatorlar, akustooptik qurilmalar, chastotalarni o’zgartiruvchi asboblar yara- tishda, injektsion lazer kurilmalarida foydalaniladi. Metallarga ishlov be- rishda, ularni jilo-lashda va parmalash- da o’ta qattiq K. (olmos, korund va b.) dan foydalaniladi. Hoz. vaqtda yupqa, o’ta yupqa kristallik (epitoksial) qatlamlar yangi texnikada keng qo’llanilmokda, mas, (lazerdar, yorug’lik o’tkazgichlar, optoe- lektronika asboblari, Quyosh energiyasi elementlari, o’ta yuqori chastota (O’YuCh) li elektronika asboblari, infraqizil (IQ) nurlarni qabul qiluvchilar, mono- xromatorlar, tenzodatchiklar va h. k. yara- tilmokda. Zargarlik sanoatida sintetik K. va b. qo’llaniladi. Nazar To’raev.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Kristallar (Yun. krystallos \u2014 muz, tog’billuri) \u2014 atomlari, ionlari va mo- lekulalari ma’lum tartibda joylashib, fazoviy kristall panjarani tashqil etgan qattiq jismlar. K., ko’pincha, suyuq fazalar \u2014 eritmalardan hosil bo’ladi … Read More<\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":99837,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[201],"tags":[],"class_list":["post-122893","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-k-harfi","entry"],"translation":{"provider":"WPGlobus","version":"3.0.2","language":"ru","enabled_languages":["uz","kr","ru"],"languages":{"uz":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"kr":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"ru":{"title":false,"content":false,"excerpt":false}}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/milliycha.uz\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/122893","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/milliycha.uz\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/milliycha.uz\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=122893"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/122893\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":122899,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/122893\/revisions\/122899"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/media\/99837"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/milliycha.uz\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=122893"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=122893"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=122893"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}