Komi, Komi Respublikasi \u2014 Ros- siya Federasiyasi tarkibidagi Respu- blika. Rossiyaning Evropa qismi shim.- sharqida joylashgan. Mayd. 415,9 ming km2. Aholisi 1135,5 ming kishi (2000). K.da 12 tuman, 8 shahar, 40 sha-harcha bor. Poytaxti \u2014 Sektivkar sh. Davlat tuzumi. K. \u2014 respublika. Davlat boshlig’i \u2014 Respublika boshlig’i hukumatga boshchilik qiladi. Qonun chiqaruvchi organ \u2014 Davlat kengashi (par- lament). Ijroiya hokimiyatni hukumat amalga oshiradi. Tabiati. K. hududi Jan.-sharkdan shim.-g’arbga ko’tarilib boradi. Sharqida Shim., Qutbiy, qutb oldi va Ural tog’lari bor. K.ning Sharqiy chegarasi shu tog’larning suvayirg’ichi bo’ylab o’tadi. K.ning va Uralning eng baland cho’qqisi \u2014 Naroda tog’i (1895 m). Timan qator tepalari b-n Ural tog’i orasida Pechora pasttekisligi joylashgan. K.da toshko’mir, neft, tabiiy gaz, asfaltit, titan rudasi, boksit, tosh to’z, kaliy tuzi, gips, ohaktosh, qurilish materiallari ko’p. Ayniqsa, yoqilg’i- energetika resurslarining ahamiyati katta. Iqlimi respublikaning ko’p qismida mo»tadil kontinental; qishi uzoq, sovuq; yozi qisqa, iliq. Sovuq Jan.-g’arbdan shim.-sharqqa tomon kuchayib boradi, yanv. ning o’rtacha t-rasi \u2014 17\u00b0 dan -20\u00b0 gacha, iyulniki 1 g dan 15\u00b0gacha. Respublika hududining 13% (shim., shim.-sharqi) ko’p yillar davomida muzlab yotadi. Respublikaning ko’p qismida yillik yog’in 600-700 mm, Ural tog’larida 1500 mm gacha. Yirik daryolari: Pechora, Vicheg- da, Mezen. Pechoraning 1500 km qismida kema qatnaydi. Vichegda (Shim. Dvina irmog’i) \u2014 K.ning muhim suv yo’li. Yirik ko’llari \u2014 Yamozero va Sindor. Tuprog’i podzol, shim. qismida esa tundra toi- Fali. Hududining 12\u2014 15% botqoqlik, 2% cho’kindi tuproqli, ko’p qismi tay- ga. 28,7 mln. gektar o’rmon bor, asosan, qoraqarag’ay, qarag’ay, kedr, oqqarag’ay, tilog’och va b. o’sadi. Qimmatbaho mo’ynali hayvonlardan qutb tulkisi, suvsar, tiy- in, tulki, quyon; qushlardan qur, karqur, o’rdak, bulduruq va qutb kaqligi ovlana- Di. Losos zot baliqlar (syomga va b.) ko’p. Yuqori Pechora havzasida Pechora-Ilich qo’riqxonasi va «Yugid va» milliy bog’i bor. Aholisi. Tub aholisi \u2014 komilar, shuningdek, ruslar, ukrainlar, Belorus- lar, tatarlar va b. yashaydi. Aholining 75% shaharlarda istiqomat qiladi. Ras- miy tili \u2014 komi va rus tillari. Din- dorlar, asosan, xristianlar. Yirik shaharlari: Sektivkar, Vorkuta, uxta, Inta, Pechora, Sosnogorsk. Tarixi. K. hududida aholi yuqori paleolit davridan yashab kelgan va aso- san, ovchilik b-n shug’ullangan. Mezolit va neolit davrlarida Vichegda va pecho- ra havzasiga Jan.dan kelgan qabi-lalar joylashib borgan. 2-ming yillikning boshida hoz. komi (ziryan) xalqi avlodla- rining qabilaviy birliklari shakllan- Di. 11 \u201414-a.larga oid manbalarda VI- chegdalik permlar nomi eslatib o’tiladi. Ular o’rta va quyi Vichegda havzasida yashab, dehqonchilik va chorvachilik b-n shug’ullangan. O’troq hayot boshlanib, hunar markazlari vujudga kelgan. Vicheg- dalik permlar 12\u2014 14-a. lar davomida Novgorodga xiroj to’lab turdi. 14-a.da Moskva knyazligining ta’siri kuchay- Di. 14-a. oxiridan aholi xristian Di- niga o’ta boshladi. 1478 y. Komi o’lkasi rasmiy ravishda rus davlati tarkibiga qo’shib olindi. 15\u2014 18-a.larda muhim savdo yo’llari (Vyatka-Kama havzasi \u2014 Arxangelsk va Velikiy Ustyug \u2014 Si- bir) Komi o’lkasi orqali o’tardi. 18-a. da bir necha savdo markazi paydo bo’ldi. Cho’yan quyish z-dlari, neft haydash korxonalari va h.k. qurildi. Komi xalqi tarkib topdi. 19-a.ning 1-yarmida dehqonlar Rossiya davlati va mahalliy ekspluatatorlar zulmiga qarshi ommaviy isyon ko’tardi. 1918 y. yanv.\u2014mart oylari- da K.da sho’ro hokimiyati e’lon qilindi. 1921 y. avg.da RSFSR tarkibida K. (Zi- Ryan) Muxtor viloyati tuzildi, u 1936 y.da K. Muxtor Respublikasiga aylantirildi. 1990 y. suverenitet haqidagi Deklarasi- yaga muvofiq, 1992 y.da K. Respublikasi maqomini oldi. Xo’jaligida og’ir sanoat tarmoqlarining ulushi katta: elektro- energetika, ko’mir, neft, gaz qazib chiqarish va qayta ishlash, o’rmon sanoa- ti etakchi o’rinda. Energetika-sini bir qancha issiqlik elektr st-yalari va Pe- chora GRES tashqil etadi. Yiliga o’rtacha 10,1 mlrd. kVt-soat elektr energiyasi hosil qilinadi. Yog’och, asosan, Vichegda, Pechora va Mezen havzalarida tayyorla- nadi. Yog’ochsozlik, mebel, tsellyuloza- qog’oz sanoati barpo etilgan. Timan-Pe- chora neft-gaz konlari negizida neft va gazni qayta ishlash sanoati rivoj topgan. Mashinasozlik va metallsozlik korxonalari Sektivkar, uxta, Nyuvchim, Inta, Shelyayurda joylashgan. Qurilish ashyolari koni (g’isht, tsement, ohak, te- Mir-beton konstruktsiyalar) i.ch. yo’lga qo’yilgan. Engil sanoat korxonalari ko’n-poyabzal k-ti, tikuvchilik f-kalari va b.dan, oziq-ovqat sanoati sut z-dlari, go’sht k-tlari, to’z olish z-Di, un k-ti, qandolat va makaron f-klaridan iborat. Asosiy sanoat markazlari: Sektivkar, Uxta, Vorkuta, Inta, Pechora. K-x. sut chorvachiligiga ixtisoslash- gan. Qoramol, cho’chqa, qo’y va echki, parran- da, shim.da bug’u boqiladi. K.ning Jan.- g’arbida dehqonchilik b-n shug’ullaniladi. Ozuqabop ekinlar, kartoshka, sabza- vot, g’alla (javdar, arpa, suli) ekila- Di. Q.x. aholining oziq-ovqatga bo’lgan ehtiyojini qondira olmaydi. Respublikada t.y. (3,1 ming km) va avtomobil yo’li (15,3 ming km) asosiy transporot turidir. Mikun\u2014 Uxta\u2014 Vorkuta t.y., Vuktil\u2014uxta-Torjok gaz quvuri, Usinsk\u2014uxta-Yaroslavl neft quvuri o’tkazilgan. Asosiy avtomo- bil yo’llari: Sektivkar\u2014Emva\u2014uxta, Ust-Vim\u2014Yarensk, Aykino\u2014Mikun, Uxta\u2014Vuktil, Sektivkar\u2014Ust-Kulom, Ust-Sisolsk\u2014 Troisko-Pechorsk. Yuk tashishda suv transporti, yo’lovchi ta- shishda havo transporti muhim rol o’ynaydi. Sektivkar, Uxta, Pechora, Vor- kutada aeroportlar bor. Tibbiy xizmat. K.da aholiga 5 mingga yaqin vrach, 12 mingdan ko’proq o’rta tib- biyot xodimi xizmat ko’rsatadi. 200 dan ko’proq ambulatoriya-poliklinika, 29 sanitariya-epidemiologiya st-yasi, 500 ga yaqin feldsherlik-akusherlik muassasa- si, Seryogovo balneologiya kurorti, sa- natoriylar bor. Maorifi, madaniy-ma’rifiy va il- miy muassasalari. K.dagi 592 kunduzgi umumiy ta’lim maktabida 196 ming, 20 o’rta maxsus o’quv yurtida 15 ming o’quvchi, 3 oliy o’quv yurti (Sektivkar un-ti, ped. in-ti, Uxtadagi industrial in-t)da 11 mingga yaqin talaba ta’lim oladi. K.da Rossiya FA Ural bo’li-Mining K. il- miy markazi, Pechora ko’mir i.t. in-ti, K. tibbiyot in-ti, q.x. tajriba st-yasi va b. ilmiy muassasa hamda loyiha- konstruktorlik tashqilotlari mavjud. K.da madaniyat uylari, ommaviy kutubxo- nalar, 4 teatr, 5 muzey, sport maktablari bor. Respublika radio va televideniesi, Sektivkar, Vorkuta va Uxtada telemar- kazlar ishlaydi. Adabiyoti. Qad. xalq ijodiyoti: qo’shiq, ertak, afsona, rivoyatlarda ko- milar turmushi va qalbi ifodalangan. K. yozma adabiyotiga shoir I.A.Kuratov (1839-75) asos solgan. U o’z she’rlari- da xalqning og’ir chayoti va orzu-umidla- rini aks ettirgan. 20-y.larda poeziya va dramaturgiya etakchi janrlarga aylandi. A.V.Savin, M.N.Lebedev, V.I.Litkin, V.T.Chistalev va b. yozuvchilar xalq og’zaki ijodi va rus adabiyoti an’analariga taya- nib ijod qildi. Shoirlar xalq jasora- ti va ona yurt tabiatini kuyladi. 20-y. larning 2-yarmida proza etakchi janr bo’lib qoldi. 30-y.larda K. adabiyoti yana- da ravnaq topdi. Yirik nasriy asarlar \u2014 qissa va romanlar (g.A.Fyodorovning «Qishloq tongi», I.V.Iz’yurovning «Timka brigadasi» va b.) paydo bo’ldi. K. yozuvchilarining ko’pi 2-jahon urushi- da qatnashdi. S.A.Popov, I.M.Vavilin, N.M.Dyakonov kabi yosh yozuvchlar jang- chilar jasoratini va front orqasidagi mehnatni ulug’lagan asarlar yaratdi. Key- ingi yillarda xalqning o’tmish va za- monaviy hayotini aks ettiruvchi «tundra chiroqlari» (V.V.Yuxnin), «ikki dust» (Ya.M.Rochev), «Tongda» (G.A.Fyodorov) va b. romanlar yaratildi. Me’morligi va tasviriy san’ati. Re- spublika hududida mezolit davriga oid geometrik naqshli yog’och va tosh asboblar, turli rasmlarga boy shisha idishlar, suyak buyumlar topilgan. Respublikaning o’rmonga boyligi yog’och me’morligining rivojlanishiga imkon berdi. Ibodatxo- nalar yog’och va toshdan ishlangan (18-a.). Susol va Vim uslubidagi uylar go’zal va ifodali. 19-a.da 1-2 qavatli, baland poydevorli serqasham va yog’och uylar qo’proq qurilgan. Tomi ikki tomonga ni- shab qilingan. Derazalari oqqa bo’yalgan, ustki taxtasi hashamdor qilib yasalgan. 20-a.da Sektivkarda qurilish ishlari avj oldirildi. Vorkuta (1943), Uxta (1943), Pechora (1949) va b. shaharlar bar- po etildi, 5-9 qavatli g’ishtin va yirik panelli uylar, ko’plab jamoat binolari va b. qurildi. K. xalq san’ati, asosan, kiyim va ro’zg’or buyumlarini tayyorlashdan bosh- langan. Har bir joyning sevimli ran- glari bor: Jan.da ayol bosh kiyimlari va ko’ylaklari juda mayda zich kashtali qilib, ko’pincha, qizil va qora rangda tikiladi. Shim.da mo’ynali kiyimlar, ko’lqoplar, sumkalar qizil, ko’k, yashil rangdagi movut parchalari b-n «mozaika» usulida bezatiladi. Qayin po’stlog’idan turli buyumlar to’qish keng rasm bo’lgan. Professional tasviriy san’a- ti 20-a.ning 20-y.larida paydo bo’ldi. V.V.Polyakov asos solgan kitob grafi- kasi, plakat va gaz. suratkashligi M.P. Beznosov, V.P. Malaxov, V.A. Bausov- lar tomonidan rivojlan-tirildi. 40-y. larda tarixiy mavzuda manzara va rasm chizish (V.G.Postnikov), portretlar yara- tish (M.P.Beznosov) avj oldi. 40-50- y.larda dastlabki syujetli rasmlar va portretlar yaratildi. Haykaltaroshlik, o’ymakorlik san’ati paydo bo’ldi. Keyin- gi yillarda san’atning barcha tarmoqlari ravnaq topdi. Xalq hunarmandchiligi turlarida yog’och o’ymakorligi, yog’ochsozlik, mo’ynachilik, kashtachilik, ko’nchilik, ku- lollik, to’qimachilik rivoj topgan. Musiqa folklori qo’shiq janridan iborat. Qad. K. qo’shiqlari past parda- larda ravon aytiladi. Keyingi davr qo’shiklari keng diapazonda ijro etili- shi b-n ajralib turadi. Yakkaxon va xor (odatda, 2 va 3 ovozli) ijrochilik san’- ati tarqalgan. Cholg’u asboblaridan uch torli sugudek (kamonli va chertma), 4-7 torli brungan (katta hajmdagi urma soz), puflab chalinadigan orkestr asboblari- dan chipsan, pelyan va b. bor. Ular ichida balalayka va garmon salmoqli o’rin tu- tadi. Professional musiqa san’ati 20- a. boshlarida paydo bo’ldi. 40-y.larda dastlabki milliy musiqali dramalar yaratildi (A.A. Voronsovning «Ust- Kulom qo’zg’oloni» asari va b.). 60-y.lar- da milliy opera («ust-kulom osmonida momaqaldiroq») va balet («yag-Mort») yuzaga keldi. K.da respublika musiqali teatri, filarmoniya, ashula va raqs ansambli, musiqa bilim yurtlari, bolalar musiqa maktablari bor.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Komi, Komi Respublikasi \u2014 Ros- siya Federasiyasi tarkibidagi Respu- blika. Rossiyaning Evropa qismi shim.- sharqida joylashgan. Mayd. 415,9 ming km2. Aholisi 1135,5 ming kishi (2000). K.da 12 tuman, 8 shahar, … Read More<\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":99837,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[201],"tags":[],"class_list":["post-122928","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-k-harfi","entry"],"translation":{"provider":"WPGlobus","version":"3.0.2","language":"ru","enabled_languages":["uz","kr","ru"],"languages":{"uz":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"kr":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"ru":{"title":false,"content":false,"excerpt":false}}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/milliycha.uz\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/122928","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/milliycha.uz\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/milliycha.uz\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=122928"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/122928\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":122941,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/122928\/revisions\/122941"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/media\/99837"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/milliycha.uz\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=122928"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=122928"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=122928"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}