Sariosiyo tumani — Surxonda- ryo viloyatidagi tuman. 1926 y. 29 sent.da tashkil etilgan. 1959 y.dan Denov, 1962 y.dan uzun tumanlari tarkibida, 1964 y. 22 Fev.dan S.t. nomi b-n qaytadan tuzil- gan. Jan.sharqsan uzun, Jan.g’arbdan boy- Sun, Jan.dan Denov, Qumqo’rg’on tumanla- ri, shim. va sharkdan Tojikiston Respu- blikasi, shim.G’arb va g’arbdan Qashqadaryo viloyati b-n chegaradosh. Mayd. 3,15 ming km2. Aholisi 147,8 ming kishi (2003). Tumanda 1 shaharcha (Sariosiyo), 1 shahar (Sharg’un), 9 qishloq fuqarolari yig’ini (Bo’ston, Dashnobod, Navro’z, Sangardak, Sariosiyo, So’fiyon, Toqchiyon, Xufar, O’zbekiston) bor. Markazi \u2014 Sariosiyo shaharchasi. Tabiati. Tuman viloyatning shim. qismida joylashgan. Relefi xilma- xil. Shim. Hisor (eng baland joyi \u2014 Xo’japiryax tog’i \u2014 4303 m) tog tizmala- ri va ular orasidagi Surxondaryo, tupo- londaryo va irmoklarining vodiylaridan iborat. Jan.g’arbiy qismi Bobotog’va Boysuntog’tizmalari (eng baland joyi \u2014 Zarkosa tog’i, 2290 m) va ular orasida- gi pastbaland adirlar b-n band. Xufor, Xondiza, Istoch, Vochax, Maland, Zoxona qishloqlari 2500-2800 m balandlik- da joylashgan. Er usti tuzilishining xilmaxilligi iqlim, tuproq, o’simlik va hayvonot dunyosiga ham ta’sir et- gan. Iqlimi quruq subtropik iqlimga xos, qishi qisqa, yozi esa davomli. Yil- lik o’rtacha tra 15,6\u00b0. Tekislik qismida yanv.ning o’rtacha t-rasi 2,5, iyulniki 28\u00b0. Eng yuqori tra 44\u00b0. Vegetasiya dav- ri 270\u2014 280 kun. Yillik o’rtacha yog’in miqdori 200-300 mm. Tog’larda 790 mm. Jan.g’arbdan esuvchi, quruq, changbo’ronli afg’on shamoli salbiy ta’sir ko’rsatadi. Tumanning hududidan o’tuvchi eng uzun va sersuv To’polondaryo Surxondaryoga quyiladi, shuningdek, Obizarang, San- gardakdaryolar ham bor. Ezda Daryo va soy- larda suv keskin kamayadi. To’polon suv ombori Surxondaryo viloyatining 10 ta tumanini suv b-n ta’minlaydi. Hisor tog’i etaklarida oddiy yoki tipik bo’z, qo’ng’ir bo’z tuproqlar, Bobotog’etaklarida och bo’z, shag’alli bo’z, Daryo vodiylarida esa allyuvial o’tloqi, o’tloqibotqoq, tekisliklar- da och bo’z tuproklar tarqalgan. Yovvoyi o’simliklardan: tog’larda zarang, yong’oq, archa, bodom, qatrang’i; butalardan pi- sta, do’lana, itburun, chiya; kserofit- lardan tikanli kavrak, betaga, chaytab, oqmomiq, to’ng’izsirt, suvrang, choyo’t, cha- lov, qiziltikan, astragal va b. o’sadi. Yov- voyi hayvonlardan: bo’ri, sug’ur, tulki, qora va qo’ng’ir ayiq, qoplon, silovsin, qobon, jayran, jayra, kalamush, qo’shoyoq, ko’rsichqon; o’qilon, O’rta Osiyo kobrasi (ko’zoynakli ilon), bo’g’ma va qora ilonlar, gekkon kaltakesagi; qushlardan tog’lo- chini, kopcha, kalxat, burgut, so’fito’rg’ay, chil, xilol, kaklik, kaptar; baliklardan shohbaliq, ilonbaliq, laqqabaliq va b. bor. O’zbekistonda yagona kokslanuvchi ko’mir olinadigan Sharg’un ko’mir koni, Xondiza polimetall koni, kurilish ma- teriallari, neft, gaz mavjud. Aholisi, asosan, o’zbeklar, shuningdek, tojik, rus, tatar va b. millat vakillari ham yashay- Di. 1 km2 ga o’rtacha 47 kishi to’g’ri keladi. Qishloq aholisi 115,3 ming kishi, shahar aholisi 32,5 ming kishi (2003). Xo’jaligi. Q.x. da paxtachilik, g’allachilik, chorvachilik taraqqiy et- gan. Sanoati xam salmoqli o’rin tuta- Di. Sharg’un toshko’mir koni, marmar, fosfor konlari, rux foydali kazil- malari mavjud. 3 ta qo’shma korxona, 34 kichik korxona, 2 temirbeton buyumlari, 2 shag’alsaralash z-dlari, Sariosiyo par- randachilik korxonasi bor. Qo’shma kor- xonalardan «Miftox» O’zbekiston\u2014Ros- siya, «Lajer» O’zbekiston\u2014Tojikiston (pivo ishlab chiqaradigan) korxonalari ishlab turipti. Tuman hududidan Kalif \u2014 Termiz \u2014 Sariosiyo \u2014 Tojikiston «Do’stlik» tabiiy gaz quvuri, t.y. o’tgan. Tumanda 11 shirkat, 229 fermer dehqon xo’jaliklari faoliyat ko’rsatadi. Uzun o’rmon xo’jaligi, Hisor dorivor o’simliklar xo’jaligi, asalchilikka IX- tisoslashgan xo’jalik bor. 5765 ga may- donga paxta, 3300 ga maydonga g’alla, shu- ningdek, sabzavot, beda, em-xashak ekin- lari ekiladi (2003). Meva va uzum etish- tiruvchi xo’jaliklar ham bor. O’rmon xo’jaligida Bobotog’pistasi va ko’pgina dorivor o’simliklar tayyorlanadi. Tuman jamoa va shaxsiy xo’jaliklarida 51 ming qo’y va echki, 7 ming ot boqiladi, shuning- dek, qoramol, parrandachilik fermalari ham bor. Yirik Hisor qo’ylari etishti- riladi. Ekinzorlar Hasanxon kanali, Katta va kichik Damariq kanallaridan sug’oriladi. Tumanda 71 umumiy ta’lim makta- bi (31 mingo’quvchi), 2 ta gimnaziya, 3 ta maxsus internat maktab, 3 ta kasb-hunar kolleji (3 mingga yaqin o’quvchi) faoliyat ko’rsatadi. S.t.da 41 ta kutubxona, 3 mada- niyat uyi, 11 klub, xalq teatri, ashula va rake ansambli ishlab turibdi. Stadion va b. muassasalar mavjud. Kasalxona, po- liklinika, tug’ruqxona, qishloq vrachlik punktlari, Xondiza dam olish majmui aholiga xizmat ko’rsatadi. Tuman xududi orkali Toshkent \u2014 Dushanba, uzun \u2014 Sharg’un poezdlari o’tadi. «Sariosiyo» tu- man, gaz. 1932 y.dan chiqadi (adadi 2000).<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"