Simmetriya (fizikada) \u2014 hodisalar, moddalar tuzilishi va ularning fizik xossalari, harakat va saqlanish qonunlarining ayrim almash- tirishlarga nisbatan o’zgarmay saqlanish (invariantlik) xususiyatini ifodalov- chi tushuncha. Mas, qor uchquni yoki muz- lagan oyna, barg yoki gul, kapalak yoki asalari uyasi, kristallar va b. tuzili- shida qandaydir mutanosiblik, tartib, qonuniy takroriylik ro’y beradi. Ana shu takroriylik S. hisoblanadi. Fazo va vaqt S.lari mavjud. Fazo S.si \u2014 turli nuqtalar va yunalishlarda fazo xususi- yatlarining uzgarmasdan saqlanishi. Tur- li nuqtalarda fazo xususiyatlarining bir xilligi fazoning bir jinsliligi, turli yo’nalishlarda fazo xususiyatla- rining bir xilligi esa fazoning izo- tropligi deyiladi. V a QT S.si energiya, harakat mikdori va harakat mikdori momentining saqlanish qonunlari b-n bog’liq. Energiyaning saqlanish qonuni vaqtning bir jinsliligi b-n, harakat mikdori momentining saqlanish qonuni esa fazoning izotropligi b-n bevosita boglangan. Fizikadagi nisbiylik naza- riyasini vakt va fazo S. nazariyasi deb qarash mumkin. S. tashqi vaichki shakllarda mav- jud bo’lib, geometrik tasvirlar: nuqta, to’g’ri chiziq, tekislik va b.ga nisbatan almashtirish qo’llab, fizik hodisalar va qonunlar S.si tahlil etiladi. Bu hodisalar va qonunlar fazovaqtni uz- luksiz va diskret almashtirishlariga, Ayniy zarralarni o’rin almashtirish- lariga nisbatan simmetrik bulishi mumkin. Mas, faol moddasi ammiak NH3 bulgan kvant generatorida bir ne- chta ammiak molekulalari shu tipdagi boshqa ammiak molekulalari b-n al- mashtirilganda, generator chikarayotgan 1,24 sm li elektromagnit nurlanish Pa- rametrlari o’zgarmaydi. Umumiy holda bir xil zarralardan tashkil topgan tizimni kvantmexanik tahlilida bir xil zarralarni urin almashtirishlarga nisbatan S.si ularni ayniylik printsi- piga olib keladi. Fazovaqtni uzluksiz almashtirishlar fizika qonunlarini fazo va vaqtning siljishiga nisbatan simmetrik bo’lishini bildiradi. Mas, Maksvell tenglamalari Lorents almash- tirishlarigg nisbatan simmetrikdir. Fazovaqtni diskret almashtirishlar re- lyativistik kvant nazariyaning mahsuli bo’lib, yangi tipdagi S.ni kashf etdi. Bir vaqtda fazo inversiyasi (R), vakt inversi- yasi (T) va zaryad ishorasi o’zgartirilishi (S) almashtirishlariga nisbatan fizik hodisalar qonunlarining simmetrikli- gini ko’rsatadi va SRT S.si deb yuriti- ladi. Elementar zarralar va maydonlar nazariyasi fizikasida o’ziga xos S. tur- lari: SU(3) \u2014 S, izotopik S, super S, rangli S, kalibrlangan S, dinamik S. va S.ning boshka turlari kashf etilgan. Ad.: Lyaxovskiy V. D., Boloxov A. A., Gruppi simmetrii i Elementarnie cha- stisi, L., 1983; Cheng G. P., Li L. F., Kalibrovochnie teorii v fizike elementarnix chastis, M., 1987.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Simmetriya (fizikada) \u2014 hodisalar, moddalar tuzilishi va ularning fizik xossalari, harakat va saqlanish qonunlarining ayrim almash- tirishlarga nisbatan o’zgarmay saqlanish (invariantlik) xususiyatini ifodalov- chi tushuncha. Mas, qor uchquni yoki muz- … Read More<\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":99837,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[206],"tags":[],"class_list":["post-125867","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-s-harfi","entry"],"translation":{"provider":"WPGlobus","version":"3.0.2","language":"ru","enabled_languages":["uz","kr","ru"],"languages":{"uz":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"kr":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"ru":{"title":false,"content":false,"excerpt":false}}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/milliycha.uz\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/125867","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/milliycha.uz\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/milliycha.uz\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=125867"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/125867\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":125891,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/125867\/revisions\/125891"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/media\/99837"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/milliycha.uz\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=125867"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=125867"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=125867"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}