Ittriy (lot. Yttrium), Y \u2014 Mende- leev davriy sistemasining II guruhiga mansub kimyoviy element. Tartib ra- kami 39, at. m. 88,9059. Tabiiy I. ning bitta barkaror izotopi 39Y ma’lum. Er po’stida massa jihatidan 2,0-10~3%, dengiz suvida 3-10~4 mg\/l I. bor. I. boshqa Nodir metallar b-n birgalikda ksenotim, fergyusonit, evksenit, gadoli- nit va b. minerallar tarkibida uchraydi. I. \u2014 oqish kumushrang metall. Zichli- gi 4,45 g\/sm3. Suyuklanish t-rasi 1528\u00b0, qaynash t-rasi 3320\u00b0 atrofida. Brinell bo’yicha kattikligi 628 MPa, unga mexa- nik ishlov berish oson. I. havoda yupqa mustahkam oksid parda b-n qoplanadi. Metall holdagi I. ilk bor F. Vyoler to- monidan 1828 y. da ajratib olingan. I. qaynoq suvda havo kislorodi ta’sirida sekin oksidlanadi, mineral kislotalar b-n oson (ftorid kislotadan tashqari) reaktsiyaga kiri-shadi. Quyida I.ning eng muhim birikmalari haqida ma’lumot keltirilgan. I. (Sh)-o KS ID. Y2O3 \u2014 rangsiz Kris-tallar. Suyuklanish t-rasi 2430\u00b0, qaynash t-rasi 4300\u00b0 atrofida; zichligi 4,85 g\/sm3. Suvda erimaydi, mineral kis- lotalarda yaxshi eriydi. I. ning nitrat, oksalat, karbonat va b. tuzlarini 800\u2014 1000\u00b0 da parchalash usuli b-n olinadi. I. (Sh)toksid maxsus optik shi-shalar, issiqbardosh, o’ta o’tkazuvchan va shaffof keramik mahsulotlar, lyuminoforlar, ittriy-temir va b. ittriyli granatlar olishda qo’llaniladi. I. (Sh)-ftori D \u2014 rangsiz Kristal- lar. Suyuklanish t-rasi 1155\u00b0, qaynash t-rasi 2230\u00b0; kristallogidratlar hosil qiladi. Metallotermik usulda I. olish uchun ishlatiladi. I. (Sh)-xlorid \u2014 rangsiz, gigrosko- pik kristallar. Suyuklanish t-rasi 721\u00b0, qaynash t-rasi 1482\u00b0; zichligi 2,8 g\/sm3. Suvda yaxshi eriydi; kristallogidratlar hosil qiladi. Metallotermik usulda sof I. olishda ishlatiladi. I. po’lat va cho’yanlarga legirlov — chi, issiqqa chidamliligini oshiruvchi qo’shimcha sifatida, qiyin eriydigan, lyuminofor va lazer materiallar olish- da qo’llaniladi. Ituzum (Solanum) \u2014 ituzumdoshlar oilasiga mansub o’tsimon o’simliklar, chala butalar va butalar, ba’zan past bo’yli daraxtlar (tropiklar- da) turku-mi, dorivor o’simlik. 1700 ga yaqin turi bor. Aksariyat turlari Jan. Amerikada tarqalgan. Ayrim mamla- katlarda pal-lali I. (S. laciniatum) do- rivor o’simlik sifatida ekiladi (bar- gi va poyasida solasonin va salamargin alkaloidlari ko’p). O’zbekistonda be- gona o’t hisoblanadigan guli binafsha rang, mevasi qora (S. nigrum) va qizil turi uchraydi. Poyasi sershox, tik USA- Di, bo’yi 90 sm gacha. Barglari oddiy va mu-rakkab, tuxumsimon, o’yiq. Mevasi \u2014 ko’sakcha, qora yoki qizil dumaloq re- zavor. Iyul\u2014okt.da gullab mevalaydi. Bir o’simlik 40 mingtagacha urug’bera- Di. Urug’lari qattiq qobikli, tuttroqda uzoq vaqtgacha unuvchanlik qobiliya-tini saqlaydi. O’zbekistonning hamma vilo- yatlarida ekinzor dalalarda begona o’t si- fatida ko’p uchraydi. I.ning do-rivorlik xususiyatlari ham bor. Xalq tabobatida tomoqnafas yo’llari xas-taliklarini davolashda mevasidan foydalaniladi.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"