{"id":23326,"date":"2022-04-02T18:37:03","date_gmt":"2022-04-02T15:37:03","guid":{"rendered":"https:\/\/milliycha.uz\/?p=23326"},"modified":"2022-04-03T14:00:02","modified_gmt":"2022-04-03T11:00:02","slug":"temur-va-temuriylar-saltanati","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/milliycha.uz\/ru\/temur-va-temuriylar-saltanati\/","title":{"rendered":"Temur va temuriylar saltanati"},"content":{"rendered":"\n

Abdulahad Muhammadjonov. Temur va temuriylar saltanati<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n

Movarounnahrdagi siyosiy parokandalik va sarbadorlar harakati<\/a><\/p>\n\n\n\n

Temur davlatining tashkil topishi va uning harbiy yurishlari<\/a><\/p>\n\n\n\n

Sohibqiron davlatining ichki hayoti. Harbiy islohot<\/a><\/p>\n\n\n\n

Samarqand \u2013 markazlashgan davlat poytaxti<\/p>\n\n\n\n

Yevropa davlatlari bilan elchilik aloqalari<\/p>\n\n\n\n

Temuriylar va Ulug\u2019bek davlati<\/p>\n\n\n\n

Temuriylar davlatining inqirozi<\/p>\n\n\n\n

Temuriylar davrida xo\u2019jalik va yer egaligi<\/p>\n\n\n\n

Hunarmandchilik, savdo va pul munosabatlari<\/p>\n\n\n\n

Ilm-fan va madaniy hayot<\/p>\n\n\n\n

Me\u2019morchilik<\/p>\n\n\n\n

Kitob san\u2019ati<\/p>\n\n\n\n

Tasviriy san\u2019at<\/p>\n\n\n\n

Musiqa<\/p>\n\n\n\n

Adabiyot<\/p>\n\n\n\n

Muhim voqealar, tarixiy shaxslar sanasi<\/p>\n\n\n\n

So\u2019z boshi<\/p>\n\n\n\n

14-asrning 2-yarmi va 15-asr Vatanimiz tarixida voqealarga nihoyatda boy tarixiy saboq davri hisoblanadi. Chunki bu davrda mo\u2019g\u2019ullar hukmronligi va feudal tarqoqlik tugatilib, bosqinchilarning vayronagarchiliklari va bir yarim asrlik zulmlari oqibatida iqtisodiy, madaniy-ma\u2019rifiy turg\u2019unlik holatiga tushib qolgan mamlakatimiz o\u2019z mustaqilligini qayta tiklashga kirishdi. Bu diyorda Amir Temur boshchiligida yagona tug\u2019 ostida markazlashgan, kuchli va mustaqil feudal davlat tashkil topdi. Markaziy Osiyo xalqlari hayotida yuz bergan bu tarixiy voqeada, shubhasiz, Amir Temurning xizmati g\u2019oyat buyukdir. O\u2019z davlatining kuch-qudratini oshirib, uni mustahkamlash uchun avvalambor u harbiy va iqtisodiy islohot o\u2019tkazdi. Yaxshi qurollangan muntazam qo\u2019shin tuzdi. Davlat boshqaruv tizimlarini harbiy strategiya (savquljaysh) va taktikasi (ta\u2019biyatuljaysh) ni ishlab chiqdi va qattiq sinovlardan o\u2019tkazdi.<\/p>\n\n\n\n

Amir Temur bu davrda Movarounnahr va Xorazmga muttasil tazyiq ko\u2019rsatib turgan Oltin O\u2019rda xoni To\u2019xtamishga qarshi bir nech bor qo\u2019shin tortdi. Uralda Qunduzcha, Kavkazda Tarak daryolari bo\u2019yida bo\u2019lib o\u2019tgan ikki shiddatli jangda Temur dushman ustidan g\u2019alaba qozonib, Oltin O\u2019rdaga o\u2019zini ushlab ololmaydigan darajada qaqshatqich zarba berdi. Uning bu g\u2019alabasi tufayli Oltin O\u2019rda tazyiqida yashayotgan Rossiya qaddini rostlash imkoniyatiga ega bo\u2019ldi va uning istiqboli uchun katta yo\u2019l ochildi.<\/p>\n\n\n\n

Bu buyuk jahongir tarix taqozosi va o\u2019rtaa asrlarning udum va taomiliga asosan o\u2019z davlati chegaralrini kengaytirishga harakat qildi. U Hindiston, O\u2019rta va Yaqin Sharq mamlakatlariga bir necha bor harbiy yurishlar uyushtirdi. Anqara shahri yaqinida Turkiya Sultoni Boyazid I Yildirim qo\u2019shinlari ustidan g\u2019alaba qozonib, butun Yevropani hayratga soldi. Bu g\u2019alaba tufayli Turkiya tazyiqidan xalos bo\u2019lib olgan Yevropa qirollari Temur va uning vorislari bilan bevosita aloqalar o\u2019rnatishga shoshildilar.<\/p>\n\n\n\n

Buyuk sarkardaning Xorazm va Oltin O\u2019rdaga qarshi kurshib ularni yengishi, Eron, Ozarbayjon, Iroq, Hindiston, Suriya va Turkiyaga qilgan yurishlari Temur davlati qudratini oshirdi. Amir Temur 27 mamlakatni o\u2019ziga bo\u2019ysundirib, o\u2019z davlarini jahonning buyuk imperaiyalari qatoriga ko\u2019tardi. Uning hukmronligi davrida Movarounnahr dunyo taraqqiyoti bilan bevosita bog\u2019lanib, jahonning ilg\u2019or mamlakatlaridan biriga aylandi. Buyuk ipak yo\u2019lining katta qismi Temur davlati nazoratiga o\u2019tdi.<\/p>\n\n\n\n

O\u2019rta asrlarning bu ulkan davlatini idora etishda Amir Temur feudal boshqaruv tizimining asosiy qonun-qoidalari \u2013 \u201cTuzuklar\u201dni yaratdi. Islom dini mafkurasi va ahkomlariga suyanib, u o\u2019z \u201cTuzuklari\u201d asosida el-yurtni boshqardi va mamlakatni obod etdi.<\/p>\n\n\n\n

14-asr oxiri \u2013 15-asr boshida Movarounnahrda o\u2019rnatilgan nisbiy osoyishtalik shubhasiz mamlakatning iqtisodiy hayoti hamda ishlab chiqarish kuchlarining rivojia ijobiy omil bo\u2019ldi. Xo\u2019jalikning asosi bo\u2019lgan dehqonchilik, hunarmandchilik, ichki va tashqi savdo kengaydi, fan va madaaniyatning ravnaqi uchun ma\u2019lum shart-sharoitlar vujudga keldi.<\/p>\n\n\n\n

Bu davrda Movarounnahrning Samarqand, Buxoro, Kesh (Shahrisabz), Toshkent, Shohruhiya (Banokat), Termiz va boshqa ko\u2019pgina shaharlari gavjumlashib, o\u2019zining topografik qiyofasi, aholisining kasb-hunari, ichki va tashqi aloqalari bilan o\u2019rta asrlar sharqining namunali hunarmandchilik va savdo markaziga aylandi.<\/p>\n\n\n\n

Me\u2019morchilik keng rivoj topdi. Ayniqsa Samarqand deyarli qayta qurilib, Temur davlatining poytaxtiga aylaantirildi. Shaharda mahobatli binolar, saroylar, masjidu-madrasalar, xonoqoyu-maqbaralar, hammomlaru-karvonsaroylar qad ko\u2019tardi. Shahar atrofi yirik sug\u2019orish tarmoqlari va turli xil suv inshootlari vositasida sug\u2019orilib, o\u2019nlab bog\u2019-rog\u2019lar va bo\u2019stonlar barpo etildi. 15-asrda yashagan mashhur tarixchi Ibn Arabshoh tilga olgan Bo\u2019ston ul-Elam, Ziynat ud-Dunyo, Jannat ul-Firdavs, Bo\u2019ston ush-Shimol va boshqalar shu bog\u2019-rog\u2019lar jumlasidandir. Bu davrda Movarounnahrning poytaxti Samarqandda hamda Kesh, Buxoroda, shuningdek Xurosonning markazi Hirotda hunarmand, me\u2019mor-binokor va naqqoshlar bilan qatorda olimu-fozillar va shoiru-bastakorlar to\u2019planib, ilm-fan va san\u2019atning ravnaqiga ulkan hissa qo\u2019shdilar. Bu shaharlarda bir qancha madrasalar qurildi. Ularda ilohiyot ilmlari bilan birga riyoziyot, handasa, tibbiyot, ilmu ha\u2019at, ilmi aruz, tarix, falsafa kabi dunyoviy bilimlar ham o\u2019qitildi. Samarqandda Ulug\u2019bek tomonidan rasadxona qurdirilib, u o\u2019z davrining \u201cDor ul-ilm\u201d \u2013 akademiyasiga aylandi. Unda matematika va astronomiya fanlari rivojiga ulkan hissa qo\u2019shgan Mirzo Ulug\u2019bek, Qozizoda Rumiy, G\u2019iyosiddin Jamshid, Miram Chalabiy va Ali Qushchi kabi olimlar ijod etdilar.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Abdulahad Muhammadjonov. Temur va temuriylar saltanati Movarounnahrdagi siyosiy parokandalik va sarbadorlar harakati Temur davlatining tashkil topishi va uning harbiy yurishlari Sohibqiron davlatining ichki hayoti. Harbiy islohot Samarqand \u2013 markazlashgan davlat … Read More<\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":23266,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[180],"tags":[],"class_list":["post-23326","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-amir-temur-haqida-qoshimcha-malumotlar","entry"],"translation":{"provider":"WPGlobus","version":"3.0.0","language":"ru","enabled_languages":["uz","kr","ru"],"languages":{"uz":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"kr":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"ru":{"title":false,"content":false,"excerpt":false}}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/milliycha.uz\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/23326","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/milliycha.uz\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/milliycha.uz\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=23326"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/23326\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":23348,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/23326\/revisions\/23348"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/media\/23266"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/milliycha.uz\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=23326"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=23326"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=23326"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}