DIDAKTIKA (Yunoncha didaktikos \u2014 o’rgatuvchi, ta’lim beruvchi) \u2014 pedagogikaning tarmog’i. Ta’lim nazariyasi bilan shug’ullanadi. «Didaktika» atamasi ilk bor Yevropada 17-asrda o’qitish va ta’lim jarayoni haqida asarlar yaratgan olimlar tomonidan qo’llanila boshlagan. Chex pedagogi Ya. A. Komenskiy o’zining «Buyuk didaktika» asari (1657) da bolalar va o’smirlarni ma’lumotli qilish va ularga ta’lim berishning didaktik jihatlarini ishlab chiqdi. Nemis pedagogi A. Disterveg o’zining «nemis o’qituvchilarini ma’lumotli qilishga rahbarlik» (1834-35) asarida Didaktikaning pedagogikada ta’lim nazariyasini bayon etuvchi alohida qism ekanligini ta’kidlagan. Shundan keyin Didaktikaga ta’lim nazariyasi haqidagi fan sifatida qarash keng yoyildi. 19-asrning oxiri va 20-asrning boshlarida Didaktikaga oid maxsus monografiyalar paydo bo’la boshladi. Hozirgi zamon pedagogikasida Didaktikaga ta’lim va ma’rifat berish nazariyasi bilan shug’ullanadigan alohida soha sifatida qaraladi. Ta’lim mazmunini aniqlash, ta’lim jarayoni qonuniyatlarini ochish hamda o’qitishning eng samarador usul va yo’llarini topish Didaktikaning asosiy muammolaridir. Didaktikaning mohiyatini belgilash, yo’nalishini aniqlashda falsafiy-nazariy asosning o’rni katta. Uzoq vaqt mobaynida marksizm-leninizm Didaktikaning taraqqiyot yo’nalishini belgilab beruvchi metodologik asos deb qarab kelindi. Lekin mazkur ta’limotning ilmiy asoslari puch, jamiyat va tabiat taraqqiyoti qonuniyatlarini to’g’ri hamda xolis ko’rsatish imkoniyatidan mahrum bo’lgan tarafkash (tendentsioz) qarash ekanligi ma’lum bo’lgach, unga tayanish mumkin bo’lmay qoldi. Keyingi vaqtda, kalom falsafasiga milliy Didaktikaning metodologik asosi sifatida qaralmoqda. Chunki olamning yaralish, rivojlanish qonuniyatlari, insonning bilish imkoniyatlari, ma’rifatning shaxs kamolotidagi, o’zini anglash borasidagi o’rni singari jihatlar ana shu falsafiy asosga tayanilgandagina tushunarli tarzda izohlanishi mumkinligi anglab yetildi. Kalom falsafasi ta’lim olamni bilishning vositasi ekanligini, bilish jarayonining cheki yo’q, ammo inson bilishi mumkin bo’lgan bilimlar cheklanganligini ko’rsatishi bilan diqqatga sazovordir. Didaktika umumiy psixologiya, o’qitish psixologiyasi hamda bilish nazariyasi bilan uzviy bog’liq. Bu fanlarning har biri bolaning bilish faoliyati va uni amalga oshirilish jarayoni to’g’risida alohida bilim beradi. Ta’lim mazmuni va usullarini belgilash borasida ham mazkur aloqadorlik katta ahamiyatga ega. Didaktika har qanday alohida predmetni o’qitish va uning mazmunini tayin etish qonuniyatlarini aniqlaydigan fan sifatida ta’lim va ma’rifat ishlarini samarali tashkil etishning umumiy usullarini belgilab berishi lozim. Ayni vaqtda, alohida predmetlarni o’qitish metodikasi maktab amaliyotining aniq tajribalaridan kelib chiqqanligi uchun Didaktikaning tamoyillari ta’lim jarayonida uchraydigan har xil favqulodda hodisalarning o’ziga xosligini hisobga olgan holda tuziladi. O’zbek milliy pedagogikasi tarixida ham Didaktikaning asosiy xususiyatlarini aks ettirishga bag’ishlangan ko’pgina tadqiqotlar mavjud. Garchi turkiy mutafakkirlarning asarlarida Didaktika hozirgi nom bilan atalmagan bo’lsada, lekin ular ta’lim jarayonining qonuniyatlarini belgilashi, uni tashkil etishning yo’l-yo’riqlarini ko’rsatishi jihatidan beqiyos ahamiyatga ega. Forobiy, Beruniy, Ibn Sino, Ahmad al-Farg’oniy, Marg’inoniy, Davoniy, Alisher Navoiy, Munis singari mutafakkirlarning ta’limni uyushtirish, uning samaradorligini oshirish, o’qitish jarayonida o’qituvchi va o’quvchi munosabatlari borasidagi qarashlari jahon ped. taraqqiyotining o’ziga xos bosqichini tashkil etadi. Muayyan yoshdagi bolalarni jamoa tarzida bir joyda o’qitishning samaradorligi ilk bor Ibn Sino tomonidan ko’rsatib berilgan bo’lsa, muallimning o’zida ezgu insoniy sifatlar bo’lmasa, bolalarda bunday xislatlarni shakllantirish mumkin emasligi Navoiy asarlarida aks etgan. Marg’inoniy esa, bilimlarni o’zlashtirish yuzasidan umumiy tavsiyalar beribgina qolmay, o’rganilgan tushunchalarni bolalar xotirasida uzoqroq saklash yuzasidan aniq metodik usullar ham tavsiya etgan. O’zbek milliy Didaktikasining shakllanishida jadidchilik harakati, xususan, Munavvarqori Abdurashidxonov, Abduqodir Shukuriy, A. Ibodiev, M. Behbudiy, A. Avloniy, S. Saidazizov, R. Yusufbekov kabi ma’rifatparvar-pedagoglarning faoliyati alohida muhim bosqich bo’ldi. 20-asr boshlarida vujudga kelgan jadidchilik turkiy xalqlarning kad. shonu shuhratini tiklash uchun uni ma’rifatli qilishdan o’zga yo’l yo’qligini to’g’ri belgiladi. Jahon pedagogikasining eng so’nggi yutuqlaridan xabardor bo’lgan, ayni vaqtda ta’limni tashkil etishda ko’p asrlik milliy tajribalarni hisobga olgan, Didaktikaning metodologik asosi sifatida Islomiy e’tiqodni belgilagan jadidlar o’qitish borasida yuksak natijalarga erishdilar. Jadid mutafakkirlar ta’limni uyushtirishning amaliy jihatlari bilangina shug’ullanib qolmay, uning nazariy masalalarini ham tadqiq etganliklari diqqatga sazovordir. Jadidlarning didaktik qarashlari ularning ko’plab pedagogik asarlari, darslik va qo’llanmalarida aks etgan. Turkistonda Oktabr to’ntarishi tufayli qaror topgan sho’rolar zamonida Didaktika avtoritar pedagogikaning bir tarmog’i sifatida deyarli hamisha tarbiyaga qarshi qo’yib kelindi. Milliy tajribalarga tayanmagan, ta’lim jarayonining mazmunini yangilashga Qobil bo’lmagan, maktab Didaktikasini mafkura zug’umidan xalos eta olmagan sosialistok ped. uning tashqi jihatlarini pardozlab, yaltiratib ko’rsatishga alohida e’tibor berdi. Turli-tuman usullar o’ylab topildi, ko’pdan-ko’p «ilg’or» tajribalar yoyildi. Lekin ta’limda kutilgan samaraga erishilmadi. O’zbekiston mustaqillikka erishgandan so’ng o’zbek pedagogika fani va amaliyoti milliy asoslarga tayangan holda Didaktikaning tamomila yangicha yo’nalishda taraqqiy etishiga zamin hozirladi. Ijtimoiy ongning o’zgarishi pedagogik tafakkurning sog’lomlashuviga, u esa, o’z navbatida, Didaktikaning milliy asoslarda rivojlana boshlashiga olib keldi. Bunda milliy Didaktikaning asosiy tamoyillarini to’g’ri belgilash hal qiluvchi ahamiyatga ega. Milliy Didaktikaning asosiy tamoyillaridan biri ta’limning insoniylashuvidir. Mazkur tamoyil ta’lim jarayoni uchun bilim emas, balki o’quvchi shaxsi asosiy qadriyat ekanligini anglatadi. Bunda o’quvchi shaxsini shakllantirishga ustuvor o’rin beriladi. Ta’limning insonparvarlashuvi tamoyili o’zbek Didaktikasining asosiy talablaridan bo’lib, ta’lim mazmunini belgilash va pedagogik amaliyotni tashkil etishda shaxs ma’naviyatini shakllantirishga yo’naltirilgan o’quv fanlariga ustuvor ahamiyat berilishini kuzda tutadi. Estetik, badiiy turkumdagi predmetlarni o’qitishga alohida e’tibor qaratish yo’li bilan bolalarning hissiyotini shakllantirishga erishish, ularda Iroda xususiyatlarini tarkib toptirish muhimdir. O’quvchi ma’naviyati bilan uning o’zlashtirishi o’rtasida uzviy aloqa borligi zamonaviy psixologiya fani tomonidan asoslab berilgan. Bu holatni hisobga olmay ish ko’rgan ped. muvaffaqiyatsizlikka mahkumdir. Milliy Didaktika taraqqiyotini ta’minlaydigan tamoyillardan yana biri ta’limning yaxlitligidir. Dunyodagi narsa-hodisalar yaxlit va bir-biridan ajralmagan holda mavjud ekan, uni o\u2019rganish ham imkon qadar yaxlit tarzda amalga oshirilishi kerak. Ta’lim jarayonida o’quv predmetlari miqdorini ko’paytirish emas, balki olamni bilish vositasi bo’lmish o’quv fanlarini imkon qadar umumlashtirish yo’lidan borish lozim. Shuning uchun ham mustaqil O’zbekistonning yangilangan o’quv rejalarida ta’limning asosiy yetti tarmog’i belgilangan bo’lib, o’quv fanlari mikdorini zaruratga qarab o’zgarib turishi ko’zda tutilgan. Ta’lim jarayonida o’quvchilarning alohida jihatlarini hisobga olish ham Didaktikaning asosiy tamoyillaridan sanaladi. U o’qitish jarayonini har bir o’quvchiga xos xususiyatlarni ko’zda tutgan holda tashkil qilishni taqozo etadi. Ma’lumki, har qanday shaxs muayyan geografik muhitda shakllanadi. Uning tabiatida o’sha muhitga xos jihatlar muhrlangan bo’ladi. Shuning uchun ham o’qitish jarayonida mintaqaviy xususiyatlarni hisobga olish tamoyili ham Didaktikaning zarur talablaridan biridir. O’zbekiston Respublikasining «Kadrlar tayyorlash milliy dasturi»da mazkur tamoyilga alohida e’tibor qaratilgan. Tarbiyaning ustuvorligi ham bugungi o’zbek Didaktikasining asosiy tamoyillaridan sanaladi. Komil shaxsni tarbiyalash har qanday ta’lim muassasasining asosiy vazifasiga aylandi. Ma’naviyatni shakllantirish maqsad darajasiga ko’tarilgan sharoitda tarbiyaga ustuvor maqom berilishi tabiiydir. Milliy Didaktika o’quvchilarni ta’lim jarayonining ishtirokchilarigina emas, balki ijrochilari deb qarashni ham ko’zda tutadi. Ta’lim o’quvchilarning ichki ehtiyojiga aylanmasa, ular bu jarayonda faol ishtirok etmasalar, hech qanday ijobiy samaraga erishib bo’lmaydi. Didaktika ta’lim usullari muammosini ham qamrab oladi. O’qituvchi biror predmet bo’yicha o’quvchilarning tizimli bilim olishini ta’minlash maqsadi sari intilar ekan, ma’lum ishlarning bajarilish namunasini ko’rsatadi. Ayni vaqtda, u ta’limning barcha bosqichlarida o\u2019quvchining faolligi va mustaqilligini ta’minlaydi. O’quvchilar o’qituvchi rahbarligida tajriba va kuzatuvlari asosida yangi bilimlarni o’zlashtiradi. Ularga chuqur va mustaqil o’zlashtirishlari, o’rgangan bilimlarini amaliyotda ijodiy qo’llashlari uchun maxsus topshiriqlar beriladi.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
DIDAKTIKA (Yunoncha didaktikos \u2014 o’rgatuvchi, ta’lim beruvchi) \u2014 pedagogikaning tarmog’i. Ta’lim nazariyasi bilan shug’ullanadi. «Didaktika» atamasi ilk bor Yevropada 17-asrda o’qitish va ta’lim jarayoni haqida asarlar yaratgan olimlar tomonidan qo’llanila … Read More<\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":16402,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[116],"tags":[],"class_list":["post-25771","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-d-harfi","entry"],"translation":{"provider":"WPGlobus","version":"3.0.0","language":"ru","enabled_languages":["uz","kr","ru"],"languages":{"uz":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"kr":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"ru":{"title":false,"content":false,"excerpt":false}}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/milliycha.uz\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/25771","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/milliycha.uz\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/milliycha.uz\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=25771"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/25771\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":25773,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/25771\/revisions\/25773"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/media\/16402"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/milliycha.uz\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=25771"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=25771"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/milliycha.uz\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=25771"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}