Neoplatonizm nima? Ma’nosi, asoschisi va g’oyalari

Neoplatonizm (Neo… va platonizm) — yunon falsafasidagi oqim. 3— 6-asrlarda paydo bo’lgan. Neoplatonizm namoyandalari Plotin, Porfiriy, Prokl. Neoplatonizm vakillari Platonntg moddiy dunyo g’oyalar dunyosining soyasi ekanligi to’g’risidagi fikrini yana xam diniy shaklda bayon etdilar. Neoplatonizmning asosiy mazmuni Platon triadasi — «yagona», «aql» (nus), «jon» dialektikasini ishlab chiqishdan iborat. Unga ko’ra, borliqning asosida Xudo, qandaydir bilish va tushuntirib berish mumkin bo’lmagan boshlang’ich mohiyat yotadi. Eng oliy mohiyat — Xudo emanatsiya yo’li bilan avval dunyoviy aqlni, keyin dunyoviy ruhni yaratadi, undan keyin — so’nggi bosqichda idrok qilinadigan moddiy dunyoni yaratadi. Neoplatonchilar fikricha, insonning yashashidan maqsad — ruhni tanadan, gunoxlardan xalos etib, yana Xudoga yaqinlashishdan, uning sharofatiga erishishdan iborat. Insonning gunohga botib qolganligini asoslashga urinish, inson fikrining erkinligi va mustaqilligiga ishonmaslik — Neoplatonizmda uchraydigan asosiy belgilar deb hisoblashadi. Neoplatonizm Islom falsafasiga xam muayyan ta’sir ko’rsatgan. Suxravardiy va G’azoliy qarashlarida, tasavvuf ta’limotida Neoplatonizmning ba’zi belgilarini uchratish mumkin.

Neoplatonizmning 3 ta asosiy ustuni (Metafizik narvon)

Neoplatonchilar koinot va mavjudlikni yagona bir ilohiy manbadan tarqalgan pogʻonalar (emanatsiya) sifatida tushuntirishadi:

1. Yagona (Yagona/Birlamchi manba — The One): Barcha narsaning ibtidosi. U barcha tushunchalar, shakllar va chegaralardan ustun turadi. Undan koinot ziyo va nur kabi tarqaladi (emanatsiya qiladi).
2. Aql (Nus): Yagonadan birinchi boʻlib ajralib chiqqan ilohiy Aql. Barcha gʻoyalar, shakllar va haqiqatlar aynan shu yerda jamlangan.
3. Jon (Psixe): Aql va moddiy dunyo oʻrtasidagi koʻprik. Jon moddiy dunyoni harakatga keltiradi va shakllantiradi.
4. Maddiyat (Materiya): Nurning eng chekka, qorongʻi nuqtasi. Maddiyat oʻz-oʻzidan yomonlik emas, balki Yagona manbadan eng uzoqlashgan va nur kam tushgan joydir.

Asosiy vakillari

• Plotin (204–270 yy.): Neoplatonizmning asoschisi va otasi. Uning «Enneadlar» (Toʻqqizliklar) asari ushbu falsafaning poydevori hisoblanadi.
• Porfiriy: Plotinning shogirdi, uning asarlarini tartibga solgan va mantiqiy kirish yozgan.
• Prokl: Neoplatonizmni yanada tizimlashtirgan va uni din va mistika bilan yanada mustahkamroq bogʻlagan soʻnggi yirik faylasuf.

Bilimingizni sinang