Tarixiy sanalar II qism

Mualliflar: Farhod Sultonov, Farruh Bozorboyev

Tarixiy sanalar (Yillar bo’yicha)

1830-1916-yillar – Frans-Iosf hayot faoliyati.

1837-1901-yillar – Viktoriyaning Angliya qiroli sifatidagi faoliyati.

1841-1929-yillar – Jorj Klemanso hayot faoliyati.

1845-1926-yillar – Nikolo Pashichning hayot faoliyati.

1850-1937-yillar – Tomash Masarikning hayot faoliyati.

1852-1928-yillar – Askvit hayot faoliyati.

1853-1926-yillar – A.A.Brusilov hayot faoliyati.

1856-1921-yillar – Betman-Golveyg hayot faoliyati.

1856-1924-yillar – Tomas Vudro Vilson hayot faoliyati.

1856-1950-yillar – Bernard Shouning hayot faoliyati.

1857-1938-yillar – Qurbon-Mamed Sardor – Junaidxonning hayot faoliyati.

1858-1923-yillar – Bonar Lou hayot faoliyati.

1858-1936-yillar – Obidjon Mahmudovning hayot faoliyati.

1858-1947-yillar – M.Plankning hayot faoliyati.

1859-1943-yillar – Aleksandr Mileran hayot faoliyati.

1860-1934-yillar – Raymon Puankare hayot faoliyati.

1860-1952-yillar – Vittorio Emanuele Orlanda hayot faoliyati.

1860-1960-yillar – B.Pasternak hayot faoliyati.

1860-yil – Italiya armiyasi papaga qarashli yerlarni bosib oladi va shundan beri cherkov davlatga dushmanlik ko’zi bilan qarar edi. Papalar amalda faqat Vatikan doirasida qolgan edilar.

1861-1878-yillar – Viktor Emmanuil II ning Italiya qiroli sifatidagi faoliyati.

1861-1936-yillar – Polvoniyoz Hoji Yusupovning hayot faoliyati.

1861-1948-yillar – Ferdinandning hayot faoliyati.

1862-1932-yillar – Aristid Brian hayot faoliyati.

1863-1937-yillar – Gaston Dumerg hayot faoliyati.

1863-1945-yillar – David Lloyd Jorj hayot faoliyati.

1865-1920-yillar – Erix Lyudendorf hayot faoliyati.

1865-1923-yillar – Uorren Garding hayot faoliyati.

1865-1933-yillar – Jon Golsuorsining hayot faoliyati.

1865-1936-yillar – Georg V hayot faoliyati.

1865-1939-yillar – Filipp Sheydeman hayot faoliyati.

1865-yil – Hindistonda inglizlar tomonidan joriy etilgan tuz solig’i tuz savdosini Angliya hukumatining monopoliyasi deb e’lon qildi. Tuz narxi yuz barobar oshib ketdi va natijada ko’pchilik hindlar uchun tuz olish imkonsiz holga aylandi.

1866-1925-yillar – Sun Yatsenning hayot faoliyati.

1866-1937-yillar – Ramsey Makdonald hayot faoliyati.

1866-1944-yillar – V.V.Kandinskiy hayot faoliyati.

1866-1944-yillar – Romen Rollanning hayot faoliyati.

1867-1935-yillar – Yuzef Pilsudskiyning hayot faoliyati.

1867-1942-yillar – K.Balmonning hayot faoliyati.

1867-1947-yillar – Stenli Bolduin hayot faoliyati.

1868-1919-yillar – Sherali Lapinning hayot faoliyati.

1868-1938-yillar – Ante Trumbichning hayot faoliyati. 1868-1957-yillar – Miklosh Xortining hayot faoliyati.

1868-1940-yillar – N.Chemberlinning hayot faoliyati.

1868-1948-yillar – Mahatma Gandi Karamchandning hayot faoliyati.

1870-1937-yillar – E.Rezerford hayot faoliyati.

1870-1953-yillar – I.Buninning hayot faoliyati.

1871-1925-yillar – Fridrix Ebertning hayot faoliyati.

1871-1945-yillar – Teodor Drayzerning hayot faoliyati.

1871-1950-yillar – Genrix Manning hayot faoliyati.

1872-1933-yillar – Kalvin Kulijning hayot faoliyati.

1872-1950-yillar – Leon Blyumning hayot faoliyati.

1872-1957-yillar – Eduard Errioning hayot faoliyati.

1873-1938-yillar – F.I.Shalyapinning hayot faoliyati.

1873-1945-yillar – V.Shishkovning hayot faoliyati.

1874-1929-yillar – Bobooxun Salimovning hayot faoliyati.

1874-1934-yillar – Paul Gindenburgning hayot faoliyati.

1874-1964-yillar – Gubert Guverning hayot faoliyati.

1874-1965-yillar – angliyalik yozuvchi Somerset Moemning hayot faoliyati.

1874-1965-yillar – Chechill Uinston Leonard Spenserning hayot faoliyati.

1875-1919-yillar – Mahmudxo’ja Behbudiyning hayot faoliyati.

1875-1943-yillar – Abdulqodir Shakuriyning hayot faoliyati.

1875-1955-yillar – Tomas Mannning hayot faoliyati.

1875-1965-yillar – Li Sin Manning hayot faoliyati.

1876-1931-yillar – G.Myulerning hayot faoliyati.

1876-1967-yillar – Konrad Adenauer hayot faoliyati.

1877-1950-yillar – Vasil Kolarovning hayot faoliyati.

1878-1900-yillar – Umberto I ning Italiya qiroli sifatidagi faoliyati.

1878-1931-yillar – Munavvar Qori Abdurashidxon o’g’lining hayot faoliyati.

1878-1934-yillar – Abdulla Avloniyning hayot faoliyati.

1878-1954-yillar – Sadriddin Ayniyning hayot faoliyati.

1878-1968-yillar – Usmon Xo’ja (Usmonxo’ja Po’latxo’jayev)ning hayot faoliyati.

1879-1939-yillar – Muhammadjon Tinisboyevning hayot faoliyati.

1879-1940-yillar – Trotskiy hayot faoliyati.

1879-1953-yillar – Iosif Vissarionovich Stalin (Jugashvili)ning hayot faoliyati.

1879-1955-yillar – Albert Eynshteynning hayot faoliyati.

1879-1959-yillar – Aleksandr Sankovning hayot faoliyati.

1879-1969-yillar – Frans fon Papenning hayot faoliyati.

1880-1918-yillar – Giyom Apolinerning hayot faoliyati.

1880-1921-yillar – A.Blokning hayot faoliyati.

1880-1953-yillar – Ibn Saudning hayot faoliyati.

1880-1956-yillar – Suvays kanali ingliz-fransuz kompaniyalari orqali amalga oshiriladi.

1880-1964-yillar – AQSh qo’shini generali Makartur Diglas hayot faoliyati.

1881-1922-yillar – Anvar Poshoning hayot faoliyati.

1881-1938-yillar – Mustafo Kamolning hayot faoliyati.

1881-1942-yillar – Stefan Sveygning hayot faoliyati.

1881-1944-yillar – Said Olimxonning hayot faoliyati.

1881-1954-yillar – Alchido de Gasperining yashab o’tgan davr.

1881-1954-yillar – Algido de Gasperining hayot faoliyati.

1881-1967-yillar – Muhammad Mossodiqning hayot faoliyati.

1881-1970-yillar – A.Kerenskiy hayot faoliyati.

1881-1973-yillar – ispan rassomi Pablo Pikasso hayot faoliyati.

1882-1938-yillar – Po’lat Soliyevning hayot faoliyati.

1882-1938-yillar – Ubayduulla Xo’jayevning hayot faoliyati.

1882-1945-yillar – A.Tolstoyning hayot faoliyati.

1882-1945-yillar – Franklin Delano Ruzveltning hayot faoliyati.

1882-1946-yillar – Ion Antoneskuning hayot faoliyati.

1882-1946-yillar – Keytelning hayot faoliyati.

1882-1949-yillar – Dimitrov Georgiyning hayot faoliyati.

1882-1961-yillar – germaniyalik yozuvchi Leongrad Frankning hayot faoliyati.

1882-1975-yillar – Irlandiyaning birinchi prezidenti Edmon de Valeri hayot faoliyati.

1883-1944-yillar – D.Bedniyning hayot faoliyati.

1883-1945-yillar – Benito Mussolining hayot faoliyati.

1883-1955-yillar – Aleksandr Papagosning hayot faoliyati.

1884-1924-yillar – Mulla Abdulqahhorning hayot faoliyati.

1884-1948-yillar – Edvard Beneshning hayot faoliyati.

1884-1957-yillar – A.Zapotoskiyning hayot faoliyati.

184-1958-yillar – Lion Fextvangerning hayot faoliyati.

1884-1964-yillar – angliyalik yozuvchi Shon o’Keysi hayot faoliyati.

1884-1970-yillar – Eduard Dalade hayot faoliyati.

1884-1972-yillar – Garri Trumen yashab o’tgan davr.

1885-1943-yillar – Yo’ldosh Oxunboboyevning hayot va faoliyati.

1885-1962-yillar – Nils Borning hayot faoliyati.

1885-1967-yillar – Andre Moruaning hayot faoliyati.

1885-1970-yillar – Genrix Byurning hayot faoliyati.

1886-1921-yillar – N.Gumilevning hayot faoliyati.

1886-1938-yillar – Abdurauf Fitratning hayot faoliyati.

1886-1941-yillar – Mustafo Cho’qayning hayot faoliyati.

1886-1944-yillar – Ernst Telmanning hayot faoliyati.

1886-1963-yillar – Robert Shumanning hayot faoliyati.

1887-1918-yillar – Ferdinand Bolgariyaning shohi bo’lgan.

1887-1937-yillar – Qayg’usiz Otaboyev yashab o’tgan.

1887-1956-yillar – Xon Maxsum-Ubaydulla Bahautdinovning hayot va faoliyati.

1887-1968-yillar – Arnold Sveygning hayot faoliyati.

1887-1975-yillar – Chan Kayshining hayot faoliyati.

1887-1976-yillar – B.Montgomerning hayot faoliyati.

1888-1937-yillar – N.I.Buxarinning hayot faoliyati.

1888-1967-yillar – Klement Ettlining hayot faoliyati.

1868-1968-yillar – Georg Papandreuning hayot faoliyati.

1889-1932-yillar – Buxoro qo’rboshisi Ibrohimbekning hayot faoliyati.

1889-1959-yillar – Ant Pavelichning hayot faoliyati.

1889-1964-yillar – Javaharla’l Neruning hayot faoliyati.

1889-1966-yillar – A.Axmatovaning hayot faoliyati.

1889-1970-yillar – Antoniu Salazar yashab o’tgan davr.

1889-yil – Adolf Gitler Vena shahrida avstraliyalik kichik bojxona amaldori oilasida dunyoga keldi.

1890-1939-yillar – Ahmad ZakiValidiy To’g’oning hayot faoliyati.

1890-1960-yillar – Xurshid (Shamsiddin Sharafiddinov)ning hayot faoliyati.

1890-1969-yillar – general D.Eyzenxaer hayot faoliyati.

1890-1969-yillar – Xo Shi Minning hayot faoliyati.

1890-yil 22-noyabr – Sharl de Goll Lill shahrida eski dvoryan oilasida tug’ildi. Uni yuksak qobiliyati kishi sifatida katolik va’zxoni yoki katta yozuvchi bo’lish kelajagi kutardi. Biroq u butun umrini qo’shin bilan bog’ladi, bu esa uni keyinchalik siyosiy faoliyat maydoniga yetaklab keldi.

1891-1929-yillar – Inomjon Xidiraliyevning hayot faoliyati.

1891-1938-yillar – O.Mandelshtamning hayot faoliyati.

1891-1940-yillar – M.Bulgakovning hayot faoliyati.

1891-1944-yillar – Ervin Rommel hayot faoliyati.

1891-1958-yillar – germaniyalik yozuvchi Iogannes Bexer hayot faoliyati.

1891-1976-yillar – angliyalik detektiv yozuvchi Agata Kristi hayot faoliyati. U 85 roman muallifidir.

1892-1920-yillar – Muhammad Aminbek Ahmadbek o’g’li – Madaminbekning hayot faoliyati.

1892-1934-yillar – Abduqodir Muhitdinovning hayot faoliyati.

1892-1939-yillar – Nazir To’raqulovning yashab o’tgan davri.

1892-1941-yillar – M.Svetayevaning hayot faoliyati.

1892-1956-yillar – Boleslav Berutning hayot faoliyati.

1892-1962-yillar – Richard Oldingtonning hayot faoliyati.

1892-1971-yillar – Matyash Rakoshi yashab o’tgan davr.

1892-1975-yillar – Fransisko Frankoning hayot faoliyati.

1892-1980-yillar – Iosif Broz Tito hayot faoliyati davri.

1893-1946-yillar – Draje Mixaylovich hayot faoliyati.

1893-1964-yillar – Palmiro Tolyatti hayot faoliyati.

1893-1976-yillar – Mao Szedun hayot faoliyati.

1894-1918-yillar – Turor Risqulovning hayot faoliyati.

1894-1941-yillar – I.E.Babelning hayot faoliyati.

1894-1971-yillar – Nikita Sergeyevich Xrushevning hayot faoliyati.

1894-1977-yillar – Antoni Idenning hayot faoliyati.

1894-1984-yillar – angliyalik detektiv yozuvchi Jon Pristlining hayot faoliyati.

1894-1986-yillar – Garold Makmillanning hayot faoliyati.

1895-1925-yillar – S.Yeseninning hayot faoliyati.

1895-1934-yillar – E.Bagritskiyning hayot faoliyati.

1895-1952-yillar – K.Shumaxer hayot faoliyati.

1895-1958-yillar – M.Zoshenkoning hayot faoliyati.

1895-1975-yillar – Nikolay Bulaninning hayot faoliyati.

1895-1989-yillar – Dolores Ibarrurinning hayot faoliyati.

1896-1938-yillar – Abdulla Rahimboyevning hayot faoliyati.

1896-1938-yillar – Fayzulla Xo’jayevning hayot faoliyati.

1896-1938-yillar – Mannon Ramziy (Abdullayev)ning hayot faoliyati.

1896-1968-yillar – sovet marshali K.Rokossovskiyning hayot faoliyati.

1896-1970-yillar – fransuz yozuvchisi Elza Triole hayot faoliyati.

1896-1981-yillar – xitoylik yozuvchi Mao Dun hayot faoliyati.

1897-1937-yillar – I. Ilfning hayot faoliyati.

1897-1938-yillar – Qalandar Odinayevning hayot faoliyati.

1897-1955-yillar – Mannon Uyg’urning hayot faoliyati.

1897-1962-yillar – Uilyam Folknerning hayot faoliyati.

1897-1977-yillar – Kurt Shushning hayot faoliyati.

1897-1986-yillar – V.Katayevning hayot faoliyati.

1898-1936-yillar – Federiko Garsia Lorkaning hayot faoliyati.

1898-1937-yillar – Jorj Gershvin hayot faoliyati.

1898-1938-yillar – Akmal Ikromovning hayot faoliyati.

1898-1945-yillar – Konrad Genleyn hayot faoliyati.

1898-1956-yillar – Bertold Brextning hayot faoliyati.

1898-1964-yillar – Pibunsongramning hayot faoliyati.

1898-1970-yillar – Erix Remarkning hayot faoliyati.

1898-1971-yillar – L.Sobolyeva hayot faoliyati.

1898-1989-yillar – Humayniy Ruhollo Musaviyning hayot faoliyati.

1899-1953-yillar – Lavrentiy Beriyaning hayot faoliyati.

1899-1961-yillar – Ernest Xemingueyning hayot faoliyati.

1899-1972-yillar – Belgiya bosh vaziri Pol Anri Spaak hayot faoliyati.

1899-1977-yillar – V.Nabokovning hayot faoliyati.

1899-1985-yillar – Mark Shagalning hayot faoliyati.

1900-1931-yillar – Ramsey Makdonald leyboristlar partiyasining faxriy kotibi lavozimiga saylandi.

1900-1945-yillar – Genrix Gimmlerning hayot faoliyati.

1900-1946-yillar – Umberto II ning Italiya qiroli sifatida faoliyati.

1900-1977-yillar – fransuz shoiri Jak Preverning hayot faoliyati.

1900-1983-yillar – Anna Zegersning hayot faoliyati.

1900-yil – Teodor Drayzer “Baxtiqaro Kerri romanini yozdi.

1901-1909-yillar – T.Ruzveltning AQSh prezidentligi davri.

1901-1910-yillar – Eduard VII ning Angliya qiroli sifatidagi faoliyati.

1901-1954-yillar – E.Fernining hayot faoliyati.

1901-1956-yillar – A.Fadeevning hayot faoliyati.

1901-1963-yillar – Ngo Din Demning hayot faoliyati.

1901-1964-yillar – Billi Bredelning hayot faoliyati.

1901-1964-yillar – Gretsiya qiroli Pavelning hayot faoliyati.

1901-1965-yillar – George Georgiu-Dejning hayot faoliyati.

1901-1966-yillar – S.Mikolaychikning hayot faoliyati.

1901-1970-yillar – Sukarnoning hayot faoliyati.

1902-1905-yillar – A.J.Balfurning Angliyada hukumat rahbari sifatidagi faoliyati.

1902-1938-yillar – Rahim Oxunjonovich Inog’omovning hayot faoliyati.

1902-1988-yillar – Georgiy Malenkovning hayot faoliyati.

1902-1989-yillar – kubalik shoir Nikolas Gilenning hayot faoliyati.

1903-1918-yillar – Filipp Sheydeman rexstag deputati bo’lgan.

1903-1942-yillar – Ye.Petrovning hayot faoliyati.

1903-1966-yillar – G’afur G’ulomning hayot faoliyati.

1903-1976-yillar – hind yozuvchisi Yashpalning hayot faoliyati.

1903-1976-yillar – Oltoy Boys Qoriening hayot faoliyati.

1903-1995-yillar – Burg’ib Xabib ibn Alining hayot faoliyati.

1904-1938-yillar – Botu Mahmud Hodievning hayot faoliyati.

1904-1968-yillar – Oybekning hayot faoliyati.

1904-1973-yillar – chililik shoir Pablo Nerudaning hayot faoliyati.

1904-1975-yillar – Antonin Novotniyning hayot faoliyati.

1904-1989-yillar – syurrealizmning taniqli namoyandasi ispan rassomi Salvador Dali hayot faoliyati.

1904-1991-yillar – angliyalik yozuvchisi Grem Grinning hayot faoliyati.

1905-1908-yillar – G.Kempbel-Bannermanning Angliyada hukumat rahbari sifatidagi faoliyati.

1905-1980-yillar – Jan Pol Sartrning hayot faoliyati.

1905-1982-yillar – Vladislav Gomulkaning hayot faoliyati.

1905-1984-yillar – M.Sholoxovning hayot faoliyati.

1905-1997-yillar – Mulk Raj Anandning hayot faoliyati.

1905-yil – ingliz-yapon ittifoqi yordamida Tinch okeanidan Rossiya siqib chiqarildi.

1906-1982-yillar – Leonid Ilich Brejnevning hayot faoliyati.

1907-yil – Karamanlis Konstantinos dunyoga keldi.

1907-1968-yillar – Abdulla Qahhorning hayot faoliyati.

1907-1982-yillar – P.Mendes Fransning hayot faoliyati.

1908-yil – E.Rezerfordga Nobel mukofoti berildi.

1908-yillar – Uinston Cherchil Buyuk Britaniyada turli vazirlik lavozimlarida ishlagan (Ichki ishlar vaziri, aviatsiya vaziri, harbiy vazir, moliya vaziri).

1908-1916-yillar – G.Askvitning Angliyada hukumat rahbari sifatidagi faoliyati.

1908-1957-yillar – Jozef Makkartining yashab o’tgan davr.

1908-1958-yillar – yarim asr davomida Kongo aholisi 30 million kishidan 15 milliongacha qisqarib ketdi. Uning xalqi bir necha bor mustamlakachilarga qarshi chiqdi, biroq ular bari uyushmagan, tarqoq holda edi. Mamlakat aholisi ko’p sonli qabila va etnik guruhlardan iborat bo’lib, turli tillarda so’zlashar, bir-biridan alohida yashab, ba’zan o’zaro urusib ham qolar edi.

1908-1973-yillar – Jonson Lindonning yashab o’tgan davr.

1908-1973-yillar – Salvador Alyendening hayot faoliyati.

1908-1974-yillar – Ibrohim Mo’minov yashab ijod qilgan.

1908-1977-yillar – Yahyo G’ulomov yashab ijod qilgan.

1908-1978-yillar – Doud Muhammadning hayot faoliyati.

1910-yil – fransuz yozuvchisi Jan Laffit dunyoga keldi.

1911-yil – angliyalik yozuvchi U.Golding dunyoga keldi.

1911-yil – Ronald Reygan dunyoga keldi.

1911-yil – Todor Jivkov dunyoga keldi.

1912-yil – braziliyalik shoir Jorji Amadu dunyoga keldi.

1912-yil – Fridrix Ebert reyxstag deputati bo’lgan.

1912-1921-yillar – Tomas Vudro Vilson demokratik partiyadan AQSh prezidenti lavozimida.

1912-1927-yillar – Sun Yatsen Xitoyda ilg’or rol o’ynagan Gomindan (milliy partiya) partiyasiga asos soldi.

1912-1956-yillar – abstract ekspressionizm taniqli namoyandasi Jekson Pollok hayot faoliyati.

1912-1994-yillar – Kim Ir Senning hayot faoliyati.

1912-1995-yillar – Erix Xonnekkerning hayot faoliyati.

1913-yil – Brandt Villi dunyoga keldi.

1913-yil – Farg’ona va Sirdaryo mahalliy to’qimachilik do’konlarida 1100 kosib ishlagan.

1913-yil – Jerald Ford dunyoga keldi.

1913-1920-yillar – Raymon Puankare Fransiya prezidenti bo’lgan.

1913-1921-yillar – V.Vilsonning AQSh prezidentligi davri.

1913-1962-yillar – Em.Kazakyevich hayot faoliyati.

1913-1994-yillar – AQSh prezidenti R.Nikson yashab o’tgan davr.

1914-1916-yillar – A.Salandraning Italiyada hukumat rahbari sifatidagi faoliyati.

1914-1916-yillar – jahon urushi boshlangach, Ruminiya Germaniya va Avstro-Vengriya bilan eski ittifoqchilik shartnomasi bo’lishiga qaramay, betaraflik mavqeida turdi. So’ngra o’zining urushdagi ishtiroki uchun hududiy kompensatsiyalar, kafolatlar, qurolli kuchlar bilan madad qilgan holda bir vaqtning o’zida har ikki tomon bilan savdo olib bordi. Boshqa tomondan, har ikki tomon ham Rumiyaning urushdagi ishtirokiga katta ahamiyat berib, unga va’dalar berishda xasislik qilishmadi. Urushning ilk boshlanish paytida qirol Karl vafot etdi. Taxtga uning ingliz malikasiga uylangan o’g’li Ferdinand o’tirdi. Bu ingliz partiyasining Buxarestdagi ta’sirini kuchaytirdi, biroq rumin hukmron doiralariga qat’iyat baxsh etmadi. Zero, mamlakatda urushish uchun hech narsa yo’q, armiya esa g’oyatda kuchsiz edi.

1914-1918-yillar – AQSh I jahon urushi mobaynida qudratli okean harbiy-dengiz floti qurdi. Flotning katta qismi Tinch okeanida to’plangan edi. Amerika ana shu flot yordamida bu mintaqada yetakchi davlat bo’lishiga qaror qildi. Rejaning bosh vazifasi ingliz-yapon ittifoqini yo’qqa chiqarish edi. AQSh Versal shartnomasini tasdiqlash va Millatlar Ligasiga kirishdan bosh tortdi. Amerika senati shartnomalarda Amerika manfaatlari hisobga olinmagan, deb hisobladi va buning qasdiga Tinch okeanida yangi tartiblar o’rnatishga qaror qildi.

1914-1918-yillar – jahon urushida Angliya 750 ming, Fransiya 1,3 mln., Gennaniya 2 mln., Rossiya 16 million kishi yo’qotdi. 20 milliondan ortiq kishi yaralandi. Ko’pgina sanoat korxonalari vayron bo’ldi, transport tarmoqlari, konlar yo’q qilindi, ko’plab kemalar cho’ktirildi. Ularni tiklash ko’p mablag’ va vaqt talab etar edi.

1914-1918-yillar – birinchi jahon urushi avvalida Albaniya betaraflik e’lon qildi. Lekin qo’shni mamlakatlar uni buzib, mamlakatga hujumlar uyushtirdi. Albaniyaning shimoliy, janubiy va markaziy qismiga Italiya, Cherniy Drin rayoniga Serbiya, mamlakat janubiga Gretsiya qo’shinlari bostirib kirdi. Mamlakat bosqinchilar hokimiyati ixtiyorida qoldi.

1914-1918-yillar – jahon urushi Buyuk Britaniyaning dunyodagi mavqeini tubdan o’zgartirib yubordi. Bir paytlar jahon sanoat bozorida hukmronlik qilgan Angliya dunyo “sanoat ustaxonasi” rolini to’liq qo’ldan boy berdi. Ingliz mahsulotlarining ekporti kamayib, import ko’paydi. Angliya harbiy xarajatlarni to’lashga majbu edi, shu sababli chet el zayom va kreditlaridan foydalanardi. Natijada Angliya AQShning asosiy qarzdoriga aylandi (urushgacha AQSh uning asosiy qarzdori edi). Buyuk Britaniya qarzdan qutulish uchun o’ziing chet ellardagi mulklaridan chorak qismini sotib yuborishga majbur bo’ldi. Davlat subsidiyalari hiboiga eskirgan korxonalarning qo’llab-quvvatlanishi urushdan so’ng ingliz sanoatini texnologik qoloqlikka olib keldi. Ko’mir qazib olish, cho’yan ishlab chiqarishning kamayishi, kemasozlikning qisqarishi bu sohalarni ham turg’unlikka olib keldi. Ammo bir paytrning o’zida sanoatning yangi sohalari bo’lgan avtomobilsozlik, kimyo, aviatsiya, qurolsozlik va harbiy zavodlarni ta’minlovchi po’lat quyish sohalarida o’sish ro’y berdi. Urush ingliz monopoliyalari uchun ulkan foyda manbaiga aylandi. Kichik va o’rta korxonalarning majburiy kooperativlashtirilishi hamda banklarning birlashuvi ro’y berdi. Ayni shu jarayonda yirik London banklari – “Lloyd”, “Barklay”, “Midlend”, “Vestminster” va ingliz bankidan iborat “katta beshlik” vujudga keldi. Ularning tasarrufida Angliya pul resurslarining 85 foizi jamlangan edi. Sanoatda oltita yirik monopolita paydo bo’ldi. Bular “Royyal Datch shell” (neft), “Ingliz-Eron neft kompaniyasi” (neft), “Yunilever” (keng iste’mol mahsulotlari), “Imperial kemikl indastriz” (kimyo sanoati), “Danlop rabbers” (kauchuk rezina) va “Vikkers” (qurol-yarog’) edi. Mazkur olti yirik monopoliya amalda ishlab chiqarishning barcha sohalarida hukmron edi. Beshta eng yirik bank bilan birgalikda ular Angliya ichki va tashqi siyosatning yo’nalishlarini ham belgilardilar.

1914-1918-yillar – jahon urushi Lotin Amerikasida iqtisodiyotning o’sishiga imkon yaratdi. Yevropa tayyor mahsulotlari importining qisqarishi bu yerda qayta ishlash sanoatining rivojlanishi turtki berdi. Peru, Kolumbiya, Venesuela, Kuba va boshqa mamlakatlarda olinayotgan foydali qazilmalar hajmi ko’paydi, qishloq xo’jalik ashyosini ishlab chiqarish va tashqi savdo hajmlari ham oshdi. Shu bilan birga milliy burjuaziya va milliy ishchilar sinfi, o’rta va mayda savdogarlar tabaqasi ham o’sdi.

1914-1918-yillar – jahon urushi natijasida AQSh dunyodagi yetakchi davlatga aylandi. Amerika kompaniyalari Yevropa mamlakatlariga ulkan miqdorda va yuqori narxlarda harbiy jihozlar, qurol-yarog’ va oziq-ovqat yetkazib berdi. Ko’plab Yevropa mamlakatlari AQShdan urush olib borish uchun kredit oldilar va urushdan so’ng AQSh oldida qrzdor bo’lib qoldilar. Amerika kompaniyalari urush davrida jami 25 milliard dollardan ortiq sof daromad oldilar. Bundan tashqari, Yevropadagi 20 mamlakat AQShdan 10 milliard dollar qarzdor bo’lib qoldi. Ular har yili AQShga kamida 1 milliard dollardan to’lab turishlari lozim edi. Mamlakatda ishlab chiqarish hajmi o’sdi. Ayrim sohalar – avtomobilsozlik, rezina, kimyo, po’lat quyish sanoatlari, shuningdek, kemasozlik, elektrotexnikada ayniqsa yuqori natijalarga erishildi. Ular AQSh sanoatining o’zagini tashkil qildilar.

1914-1918-yillar – jahon urushida Antanta tomonida ishtirok etgan Italiyada anchagina o’zgarishlar ro’y berdi. Harbiy buyurtmalar og’ir sanoatning rivojlanishiga, yengil sanoatning bir qadar jonlanishiga sabab bo’ldi. Italiya garchi sanoat taraqqiyoti jihatidan rivojlangan industrial davlatlar darajasiga yetmagan bo’lsa-da, agrar mamlakatdan industrial-agrar mamlakatga aylandi. Italiyada mamlakat iqtisodiy hayotida muhim o’rin tutgan, sanoatni rivojlantirishda katta ahamiyatga ega bo’lgan yirik sanoat monopoliyalari shakllandi. “Fiat”, “Breda”, “SNIA”, “Ilva”, “Temi”, “Arsa” va “Montekatini” kabi iqtisodiy gigantlar Italiya sanoatining o’zagini tashkil etgan avtomobilsozlik, qora metallurgiya, konchilik va kimyo sanoatida hukmron mavqeiga erishdilar. Ayni paytda umumiy soni 120 mingga yetgan kichik korxonalar ham mamlakat iqtisodiy hayotida katta o’rin egallardi. Ularda 800 mingdan ortiq ishchi ishlardi. Italiya iqtisodiyotining o’ziga xos jihatlaridan biri qishloq xo’jaligining nihoyatda qoloq ekanligi edi. 40 ming yirik zamindor 10 million gektar yerga ega bo’lsa, 2,5 million dehqonning bor-yo’g’i 6 million gektar yeri bore di. Dehqonlarning yarmi yersiz bo’lib, yirik zamindorlardan dala ijara olishga majbur qilingandi. Ijara uchun dehqon hosilning yarmini berardi. Qishloq xo’jaligida chorikor-dehqon asosiy kuch edi. Italiya janubi, Sitsiliya hamda Sardiniya orollari ayniqsa qoloq edi. Bu yerda 10 ming gektardan ortiq yerga ega bo’lgan zamindorlar saqlanib qolgandi. Italiya iqtisodiyoti katta harbiy xarajatlarni ko’tara olmadi. Ichki davlat qarzlari to’rt yil ichida uch barobar ko’paydi. Bundan tashqari, Italiya o’z ittifoqchilaridan ham anchagina qarzdor bo’lib qoldi. Natijada soliqlar keskin oshib ketdi, pul qadrsizlandi.

1914-1918-yillar – urush Germaniyada yetilib turgan ijtimoiy nizolarni keskinlashtirib yubordi. U german jamiyatining Kayzer boshchiligidagi oliy tabaqasi bilan nemis mehnatkashlari o’rtasidagi mavjud jarlikni yaqqol namoyon qildi. Urush paytida yirik nemis konsernlari, oliy rutbali harbiylar va Kayzerning yaqinlari boyib ketdilar. Germaniya urushda 2 milliondan ortiq qurbon berdi. Yaradorlar, asirlar va bedarak yo’qolganlar bilan uning jami yo’qotishi 7,5 million kishini tashkil etdi. Ayni paytda faqatgina Kruppa konserining daromadi 15 marta oshdi. Mamlakatdagi eng ommaviy va nufuzli kuch bo’lgan Germaniya Sotsial-demokratik partiyasi bo’lib yuborildi. Unda uch oqim paydo bo’ldi: o’nglar-Ebert, Sheydeman, Bernshteyn, Noske; markazchilar-K.Kautskiy; so’llar – Karl Libfcnet va Roza Lyuksemburg boshchiligidagi “Spartak” guruhi. O’nglar mamlakatda tartibning saqlanishi va parlamentar Respublika o’rnatilishi tarafdori edilar.

1914-1918-yillar – Yaponiya I jahon urushida Antanta tomonidan qatnashdi va g’oliblar qatorida bo’ldi. U mukofot tariqasida Shandun yarim orolini, Tinch okeanidagi Germaniyaga qarashli Marian, Karolina, Marshall orollariga mandatni oldi. Ushbu orollarning olinishi Yaponiyani Tinch okeani akvatoriyasi markaziga chiqarib, AQShning asosiy harbiy-dengiz bazasi – Gavay orollariga yaqinlashtirdi.

1914-1920-yillar – AQSh milliy boyligi 2,5 baravar oshdi. Boshqa ayrim ko’rsatkichlar bo’yicha AQShning yutuqlari yanada salmoqliroq edi. Mamlakatda dunyodagi jami avtomobillarning 80%i, neftning 67%i ishlab chiqarilardi. Amerika floti urush davomida 10 baravarga o’sdi. AQSh Angliya qatori dunyodagi yetakchi dengiz davlatiga aylandi. Jahon oltin zapasining qariyb 50%i AQShning oltin xazinasi saqlanuvchi Fort-Noksda jamlandi. AQSh jahonning mohyaviy markazi, jahon bozorining poydevoriga aylandi.

1914-1945-yillar – ikki jahon urushi o’rtasidagi davr. Unda dunyoni qayta taqsimlab olishga, yangi dunyo tartiboti o’rnatishga yo’naltirilgan jahon mojarolari juda ko’p. I jahon urushi imperialistik, ya’ni ikkala imperialistik guruh boshlagan bosqinchilik urushi bo’ldi. U talonchilik va buzg’unchilik urushi edi. SHunday bo’lsada, barcha mamlakatlarni qamragan demokratik harakat rivojlanishi uning natijasidir. Ushbu davrda maqsadi jahonda demokratik islohotlarni amalga oshirish bo’lgan umumdemokratik xarakterdagi kuchlar yuksalishi ustunlik qildi. Kapitalistik tizimining ham iqtisodiy, ham ijtimoiy-iqtisodiy inqirozi jahonni 2 ta – demokratik hamda fashistik, totalitar lagerga bo’lib yuborildi. II jahon urushi endilikda birinchisiga qaraganda butkul boshqacha xarakterda edi. U demokratik lager tomonidan esa tajovuzkorlik, bosqinchilik va talonchilik urushi edi. II jahon urushida demokratik davlatlar g’alaba qozondilar. Bu demokratik kuchlarning umumjahon tarixi ahamiyatiga molik g’alabasidir.

1914-yil – Bolqon yarim orolida, bir tomondan, Rossiya qo’llab-quvvatlayotgan Serbiya bilan, ikkinchi tomondan, Avstro-Vengriya, Bolgariya va Turkiya o’rtasida urush chiqishi aniq bo’lib qoldi.

1914-yil – germaniyalik shoir I.Bexer ijodi boshlanib taniqli shoir, novator ham edi. Fashizm tor-mor etilgandan so’ng I.Bexer GDRda yashadi va o’zini yangi Germaniya tiklanishiga bag’ishladi.

1914-yil – hind va ingliz tilida ijod qiluvchi Ho’ja Ahmad Abbos dunyoga keldi.

1914-yil – ingliz parlamenti Irlandiyaga avtonomiya berish haqida qaror – gomrul qabul qilindi. Ammo urush tufayli uni amalga joriy etish kechiktirildi.

1914-yil – Paul Gindenburg general-feldmarshal bo’lgan.

1914-yil 31-mart – Germaniya armiyasini jangovar holatga keltirish rejasi tayyorlab qo’yilgan edi. Germaniya keng miqyosli urush harakatlari olib borishga tayyor edi. Temir yo’llarning harbiy ish jadvali tasdiqlangan, a’lo darajada ta’lim olgan ofitserlar tarkibi tayyorlangan, zaxira okruglar tashkil etilgandi. Butun armiya o’ta qudratli va uzoq masofaga otadigan og’ir dala to’plari bilan qurollantirildi. Germaniya armiyasi qurollari ichida taktik zaharlovchi moddalar paydo bo’ldi. Germaniyaning strategik rejalarida Fransiyani yashin tezligida tor-mor qilish ko’zda tutilgan edi. Rossiya o’sha davrda o’zining ittifoqchisiga yordam bera olmasdi, chunki Rossiyada urushga tayyorgalik ishlarini 1917-yilda yakunlash mo’ljallangan edi. Qurol-yarog’lar armiya shaxsiy tarkibining uchdan biriga yetar, to’plar nihoyatda oz, pulemyotlar esa sanoqli edi. Armiyada kiyim-kecha, oziq-ovqat, o’q-dori tanqisligi mavjud edi. Temir yo’llar bir tekis ishlamas, poezdlar nihoyatda sekin harakat qilardi. Bunday sharoitda urush e’lon qilinadigan bo’lsa, Rossiya armiyasini faqat 40 kun ichida jangovar holatga keltirish mumkin bo’lardi. Germaniya armiyasi bu muddat ichida bemalol Fransiyani tor-mor qilib ulgurardi. Buni yaxshi anglagan Germaniya jangovar harakatlarni tezlashtirish uchun barcha imkoniyatlarini ishga sola boshladi.

1914-yil 28-iyun – Bolqon yarim oroli I jahon urushining detonatori bo’ldi. Bosniya-Gersegovina poytaxti Sarayevoda yangragan o’q ovozlari amalda I jahon urushining muqaddimasiga aylandi.

1914-yil 28-iyun – Sarayevoda Avstriya ersgersogi Frans Ferdinandning o’ldirilishi.

1914-yil iyun oxiri – Frans-Ferdinand Serbiyaga bostirib kirishga hozirlik ko’rayotgan Avstriya qo’shinlarini ko’rikdan o’tkazish uchun Bosniyaga borishga qaror qildi.

1914-yil 22-iyul – Turkiya kutilmagandek Germaniyani qo’llab-quvvatladi. Turkiya harbiy vaziri shu haqda bayonet berdi.

1914-yil 23iyul – Avstro-Vengriya hukumati Germaniya hukumati bilan maslahatlashib Serbiyaga ultimatum berdi. U o’zini hurmat qiladigan hech bir hukumat qabul qila olmaydigan qo’pol va keskin uslub bilan bitilgan edi. Berlin va Venadagilar xuddi shunday bo’lishiga umid bog’lagandilar. Rossiyaning Avstro-Vengriya va Germaniyani tinchlantirishga urinishi natija bermadi. Jang shiddat bilan yaqinlashib kelardi. Urush bomba Yevropada, uning portlovchi o’zagi esa Sarayevoda edi. Bu bomba nihoyat portladi.

1914-yil 29-iyul – Rossiya imperatori Nikolay II harbiy safarbarlik haqidagi buyruqni imzoladi.

1914-yil 30-iyul – Rossiya imperiyasida umumiy safarbarlikning e’lon qilinishi.

1914-yil 1-avgust- birinchi jahon urushi boshlandi. Germaniya ham safarbarlik e’lon qildi va shu kuniyoq Rossiyaga urush ochdi. Rus-german urushi boshlandi.

1914-yil 2-avgust – Turkiya va Germaniya o’rtasida maxfiy ittifoqchilik shartnomasining tuzilishi.

1914-yil 3-avgust – Germaniya Fransiyaga urush e’lon qildi.

1914-yil 4-avgust – Germaniya qo’shinlarining Belgiyaga bostirib kirishi.

1914-yil 4-avgust – Angliya Germaniyaga urush e’lon qildi.

1914-yil 4-avgust – Germaniya qo’mondonligi harbiy harakatlar rejasiga muvofiq Belgiyaga asosiy hujumni boshladi. Bu yerda mudofaani yorib o’tish va Yevropaning hayotiy ahamiyatga ega bo’lgan sanoat rayonlarini egallab, bir hamla bilan urushni yakunlash nazarda tutilgan edi. Germaniya qurolli kuchlari shiddatli hujum natijasida bir necha hafta mobaynida deyarli jangsiz Belgiyani bosib o’tdilar va Fransiya hududiga kirib Sena daryosi irmog’i bo’lgan Marna sohillariga chiqdilar.

1914-yil 6-avgust – Avstriya-Vengriyaning Rossiyaga urush e’lon qilishi.

1914-yil 15-avgust – Panama kanalining ochilishi.

1914-yil 23-avgust – Yaponiya Germaniyaga urush ochdi va uning Xitoydagi bir qator yerlarini, shuningdek, Tinch okendagi Germaniyaga qarashli bir qancha orollarni egallab oldi.

1914-yil 5-12-sentabr – Marna bo’yidagi fransuz va nemis qo’shinlari mag’lubiyatga uchradilar. Sharqiy Prassiyada rus askarlarining hujumga o’tganligi nemis qo’shinlarining mag’lubiyatida hal qiluvchi ahamiyatga ega bo’ldi. Rus armiyasining hujumi dastlab muvaffaqiyatli boshlandi. U Galitsiyani egallab, Sharqiy Prussiya hududiga yorib kirdi. Germaniya qo’mondonligi rus qo’shinlarining hujumini qaytarish uchun askarlarining bir qismini Mama bo’yidan Prussiyaga tashlashga majbur bo’ldi. Rus qo’shinlarining Sharqiy Prussiya operatsiyasi og’ir mag’lubiyat bilan yakunlandi. Ammo Fransiya qutqazib qolindi.

1914-yil oktabr – Turkiyaning urushga kirishi munosabati bilan Kavkazorti, Mesopatamiya, Suriya va Falastinning sharqiy chegarasida yangi frontlar vujudga keldi. Ammo turk armiyasi urushga tayyor bo’lmaganligi sababli Kavkaz ortida rus qo’shinlaridan bir qator og’ir mag’lubiyatlarga uchradi.

1914-yil 20-oktabr – Rossiyaning Turkiyaga urush e’lon qilishi.

1914-yil 25-oktabr – 1-Turkiston sanitary poezdi Toshkentdan I jahon urushi frontiga jo’nadi.

1914-yil 29-30-oktabr – Turkiyaning Germaniya tomonida urushga kirishi.

1914-yil 2-noyabr – Rossiya Turkiyaga urush e’lon qildi.

1914-yil 5-6-noyabr – Angliya va Fransiya Turkiyaga urush e’lon qildi.

1914-yil yozi – Germaniya qayta qurollanish jihatidan Antanta mamlakatlarini, harbiy tayyorgarlik bo’yicha Rossiya va Fransiyani ortda qoldirdi.

1915-yil fevral – ingliz-fransuz floti Turkiyaning Dardanel bo’g’ozidagi istehkomlarini bombalashga kirishdi. Ammo bu hujumlar ko’zlangan natijani bermadi. Natijada ingliz askarlaridan 200 mingdan ortig’i halok bo’ldi. Hamla tashabbuskori, Angliya harbiy flotining 1-lordi Uinston Cherchill bo’lgan. Hamladan keyin u vazifasidan chetlashtirildi. Shundan keyin uning siyosiy faoliyatida 25 yil tanaffus bo’ldi.

1915-yil 12-mart – Angliya Rossiyani faollashtirish uchun unga Istanbulni berish majburiyatini oldi. Rossiya Bosforning sharqiy sohillari, Janubiy Frakiya, Imbros va Tenedos orollarini ham olishi kerak edi. Rossiya bu joylarni urush tugaganidan keyin, Angliya va Fransiya Usmonli imperiyasining Osiyodagi yerlarini taqsimlash rejasini amalga oshirgan taqdirda olishi ko’zda tutilgandi. Inglizlar Erondagi betaraf hududni ham ingliz ta’sir doirasiga kiritishni talab qildilar. Rossiya bu shartlarni qabul qildi.

1915-yil 10-aprel – Fransiya ham Rossiya-Angliya o’rtasidagi shartnomaga qo’shildi.

1915-yil 22-aprel – nemislar tomonidan Ipr yaqinidagi jangda zaharlovchi gaz (iprit)ning qo’llanilishi.

1915-yil 23-may – Italiya Antantaga qo’shildi.

1915-yil 23-may – Italiyaning Avstriya-Vengriyaga urush e’lon qilishi.

1915-yil may – Afrikaning mustamlakalar va Bolqondan yer berish, shuningdek, 50 million funt sterling zayom ajratish haqida Antantadan va’da olgach, Uchlar ittifoqi haqidagi shartnomadan chiqdi.

1915-yil 9-iyul – Angliya qo’shinlarining Janubi G’arbiy Afrikani ishg’ol qilishi.

1915-yil 5-sentabr – to’rtlar ittifoqi (Germaniya, Avstriya-Vengriya, Turkiya, Bolgariya)ning tuzilishi.

1915-yil 3-5-oktabr – Antanta qo’shinlari Salonikini egallashdi, so’ng Salaminni egallashdi.

1915-yil oktabr – Bolgariya Germaniya-Avstriya ittifoqi tarafidan urushga kirdi.

1915-yil oktabr-dekabr – Serbiyaning Avstriya-Germaniya va Bolgariya qo’shinlari tomonidan bosib olinishi.

1915-yil – Bolgariya Germaniyaga qo’shilgandan keyingina Serbiya bosib olindi. Serb armiyasining bir qismi rus qo’shinlariga qo’shilib, urushni g’alabali yakungacha davom ettirishdi.

1915-yil – birinchi jahon urushida turg’un (pozitsion) urush.

1915-yil – Mahatma Gandi Hindiston Milliy kongresiga rahbarlik qildi.

1915-yil – Namibiya Janubiy Ameriya qo’shinlari tomonidan bosib olindi.

1915-yil – Turkiston aholisi kamayib 7 million 149 ming kishiga yetdi.

1915-yil – Turkiston 3,5 million (bundan 2,4 million sug’oriladigan) desyatina ekin maydoni mavjud bo’lgan.

1915-yil – Turkistonda 542 ming desyatina yerda paxta yetishtirib, uning yalpi hosili 831 ming tonna tashkil etdi.

1916-1917-yillar – Ispaniya armiyasida “harbiy xuntalar” tarmog’i yuzaga keldiki, ular mamlakatda harbiy diktatura o’rnatish rejalarini tuzib yurishardi.

1916-1917-yillar – P.Bosselining Italiyada hukumat rahbari sifatidagi faoliyati.

1916-1921-yillar – Jon Golsuorsining “Forsaytlar dostoni” trilogiyasi yaraldi.

1916-1922-yillar – Devid Lloyd-Jorj Buyuk Britaniya Bosh vaziri va Liberal partiyaning yirik rahbarlaridan biri bo’lgan.

1916-1978-yillar – Aldo Moroning hayot faoliyati.

1916-1996-yillar – Fransua Mitteran hayot faoliyati.

1916-yil – Ahmad Muhammad Bin Bella dunyoga keldi.

1916-yil – Antanta mamlakatlari bilan imzolangan maxfiy bitimga asosan Italiya bir qator hududlarni o’ziga qo’shib olish maqsadida urushga kirgan edi. Italiya faqat Janubiy Tirol va Adriatika sohilidagi Triest portini olishga muyassar bo’ldi. Italiya “g’oliblar ichidagi mag’lub” vaziyatida edi.

1916-yil – birinchi marta zaharlovchi moddalar nemislar tomonidan Iprda qo’llanilgan.

1916-yil – Brusilovning ajoyib hamlasidan va german qo’shinlarining Verdendagi mag’lubiyatidan so’ng Ruminiya german blokiga qarshi chiqdi.

1916-yil – Edvard Xit dunyoga keldi.

1916-yil – Fransiya bilan bitimda qayd etilgan Rossiyaning hududlari ustidan Angliya o’z hukmronligini o’rnatmoqchi edi.

1916-yil – Garold Vilson dunyoga keldi.

1916-yil – Germaniya Sharqiy Yevropani o’z nazorati ostiga olgan, uning barcha qurolli kuchlarini G’arbiy frontda to’plash imkoniyatini qo’lga kiritgan edi.

1916-yil – jahon urushida xalqlarning buyuk qirg’ini yili.

1916-yil – Irland millatchilari Dublinda qo’zg’olon ko’tardilar, Angliya hukumati uni bir hafta ichida bostirdi, ammo qo’zg’olon rahbarlarini qatl etib, katta xatoga yo’l qo’yishdi. Irlandiyaliklar nazarida ular mill ozodlik uchun halok bo’lgan qahramonlarga aylandilar. Parlamentdagi Irlandiya partiyasi “Shinn feyn” (“Yolg’iz o’zimiz”) deb nomlangan ekstremistik tashkilotga aylandi.

1916-yil – Junaidxon qo’zg’olon bostirilganidan so’ng Afg’onistonga o’tib ketdi.

1916-yil – Rossiya bilan ittifoqchi mamlakatning siyosiy doiralarida g’alati bir hujjat paydo bo’ldi. Ittifoqchi urushdan keyin Rossiyani bo’lib olish haqida yashirincha shartnoma tuzdilar. Rossiya Germaniya bilan urushda mag’lub bo’ladi, armiya va flotini yo’qotadi va siyosiy jihatdan kuchsizlanadi. Shundan keyin Germaniya bilan yarashish va birgalikda Rossiyani bo’lib olish mumkin edi. Bu paytda Rossiya Germaniya armiyasining katta qismini o’ziga jalb etish uchun so’nggi kuchlarini safarbar etgan, ittifoqchilarni qo’llab-quvvatlash uchun nemislarga qarshi yomon qurollangan, yomon tayyorgarlik ko’rgan polklarni hujumga tashlamoqchi edi. Ittifoqchilar esa Rossiyani mag’lub qilish va uni davlat sifatida yo’qotishni mo’ljallamoqda edilar. Ukraina Fransiyaning protektoratiga aylanishi, Kavkaz va Turkiston esa Angliya protektorati bo’lishi ko’zda tutilgandi. Uzoq Sharqqa yaponlar da’vogarlik qilar, amerikaliklar esa Rossiya temir yo’llarini egallab olish ishtiyoqida edilar.

1916-yil – Xivada paxta maydonlari 90 ming desyatinani tashkil qildi.

1916-yil – yadro fizikasi yadro texnologiyasini rivojlantirish uchun asos yaratdi. Lazer ta’sirining asosiy tamoyillari A.Eynshteyn tomonidan bayon etib berilgan edi.

1916-yil – Yevropada hammasi bo’lib 2 milliondan ortiq kishi halok bo’ldi. Ammo urushda o’zgarish bo’lmadi. Germaniya va Avstro-Vengriyaning moddiy manbalari tugab borardi. Ingliz flotining ustunligi sababli dengiz tomonidan qilingan qamal nihoyatda samarali bo’ldi. Qamal tufayli Germaniya oziq-ovqat va strategik xom ashyolarning o’zidagi zaxiralari bilan kifoyalanishiga majbur bo’ldi. Bu esa surunkali urush olib borish uchun yetarli emasdi. Antantaga esa AQSh yordam berar va u o’z mustamlakalari manbalaridan erkin foydalanish imkoniyatiga ega edi.

1916-yil 21-fevral – Dardanel bo’g’ozidagi operatsiyaning barbod bo’lishi Antanta ittifoqchilarini G’arbiy frontdagi jangovar harakatlarga qaytishga majbur qildi. Germaniya ham Fransiya hududida hal qiluvchi janggi kirishishni va uning qarshiligini sindirishni rejalashtirdi. Germaniya bosh shtabi Fransiyaga uning eng mustahkam mavqei – Verden qal’asi orqali hujum uyushtirishga ahd qildi. Germaniyaning 5-armiyasi ulkan harbiy operatsiyasini boshladi. Hujumdan oldin fransuz istehkomlari o’qqa tutildi. Jangda Krupp zavodlarida tayyorlangan va “Katta Berta” nomli 850 ta kuchli to’plar ishga tushdi. Fransuz askarlarining Shiori “Ular o’tolmaydilar” deyishardi.

1916-yil 21-fevral-21-dekabr – Verden ostonalaridagi jang davom etdi va ikkala tomonga ham katta talofatlar keltirdi. Fransiya va Germaniya bu yerda 700 mingdan ortiq askar yo’qotdi. Verden jangining yakunida Rossiya armiyasi katta rol o’ynadi. Bu yerdagi janglarning hal qiluvchi bosqichida general A.A.Brnsilov qo’mondonligidagi rus armiyasi Janubi G’arbiy frontda hujum boshladi va Germaniya hamda Avstriya qo’shinlari himoyasini yorib o’tdi. Bu operatsiya Avstriya qo’shinlari guruhini tor-mor qilish va 1,5 millionga yaqin askar va zobitni yo’q qilish bilan yakunlandi. Shundan so’ng Avstro-Vengriya amalda jangovar harakatlar qilish qobiliyatini yo’qotdi, Germaniya esa tezda bu frontga o’zining asosiy zaxira kuchlarini tashlashga majbur bo’ldi.

1916-yil 1-iyul – Verden ostonalarida jang davom etayotgan bir paytda Antanta ittifoqchilari Somma daryosi bo’yida Verdendan 250 km va La-Manshdan 90 km masofada bo’lgan ingliz mudofaa sektorida hujum boshladilar. Britaniya to’plari deyarli 7 kun davomida german qo’shinlarini o’qqa tutdi. Britani ko’ngilli askarlari german qo’shinlariga tashlandilar. Ularning soni 100 mingdan ortiq edi. Inglizlar 50 mingdan ortiq kishini yo’qotdilar.

1916-yil 27-avgust – Ruminiyaning Antanta tomonida urushga kirishi.

1916-yil sentabr – birinchi marta inglizlar tomonidan tanklar Somma daryosi bo’yida qo’llanilgan.

1916-yil 5-oktabr – birinchi marta Sommadagi jangda inglizlar tanklarni urushga soldilar.

1916-yil qishi – yoqilg’i, oziq-ovqat va yem-xashak ortilgan 60 000 vagon qor ostida qolib ketdi.

1917-1918-yillar – Turkistondagi ocharchilik Farg’ona viloyati xo’jaligining vayron bo’lishida kuchli ta’sir ko’rsatdi.

1917-1919-yillar – V.Orlandoning Italiyada hukumat rahbari sifatidagi faoliyati.

1917-1919-yillar – Vittorio Emanuele Orlando Italiya Vazirlar mahkamasi raisi bo’lib ishlagan

1917-1920-yillar – Buxoro va Xorazmda madaniyat, maorifning ilg’or zamonaviy shakllarini joriy qilindi, davom etgan islohotchilik harakatida muhim o’rin egalladi. Demokratik o’zgarishlar xalq ma’naviyatini hisobga olib o’tkazilishi idrok etildi.

1917-1922-yillar – Ispaniyada 11 ta hukumat almashdi.

1917-1923-yillar – Faqat Qo’qon va Marg’ilon uyezdlarida ocharchilik oqibatida 0,5 million odam o’ldi.

1917-1923-yillar -Ocharchilikka qarshi kurash markaziy komissiyasi raisi T.Risqulov o’z tarjimai holida yozganidek, “haqiqatan ham ko’chalar, ariqlar va qishloqlarda o’layotgan millionlab yo’qsullar va bolalarni qutqarish kerak edi, o’sha vaqtdagi hokimiyat bunga panja orasidan qarardi (masalan, 1 mln och kishi uchun hammasi bo’lib 50 mln so’m pul ajratildi)”. Qiyoslash uchun shu narsani keltirib o’tamizki, o’sha paytda bir buxanka nonning narxi 1000 so’m atrofida bo’lgan. Farg’ona viloyati sovetlarining XIII s’yezdida viloyat inqilobiy qo’mitasi raisi vodiydagi ocharchilik to’g’risida to’xtalib, shunday degan edi: “…ocharchilik Farg’ona viloyati xo’jaligining vayron bo’lishida kuchli ta’sir ko’rsatdi… Faqat Qo’qon va Marg’ilon uyezdlarida ocharchilik oqibatida 0,5 mln odam o’ldi”. Arxiv hujjatlarining dalolat berishicha, “Farg’ona vodiysida ocharchilik natijasida 1 mln kishi halok bo’lgan”. Samarqand viloyati Jizzax uyezdining 70 foiz aholisi ochlikdan qirilib ketdi. Boshqa uyezdlarda ham ahvol shunday fojiali edi. Samarqand uyezdining esa 70.000 odam ocharchilikdan o’lib ketdi. T.Risqulov fikricha, o’lka butun aholisining teng yarmi, taxminan, 2,5 mln kishi ochlikdan azob chekkan.

1917-1924-yillar – bolshevikcha aksilmilliy, umuminsoniy progressive ma’rifatchilikka dushmanlik bosimlariga qaramasdan O’zekistonning hozirgi hududida madaniy-ma’rifiy turmush jabhalarida yangilanish xalq ma’naviyatida o’z aksini topdi. Milliy ziyolilar, ruhoniylar, yerli rahbarlarning amaliy faoliyatlari borgan sari qattiq ta’qib ostiga olinib, xalq ma’naviyatini boyitish yo’lidagi harakat maydoni torayib bordi.

1917-1924-yillar – jiddiy to’siqlarga qaramasdan O’zbekiston ijod ahli, ziyolilari qat’iy, chuqur mazmunli faoliyat ko’rsatdilar. Xorazmda Bekjon Rahmonov, boshqa fidoyi ziyolilar samarali madaniy faoliyat ko’rsatdilar. B.Rahmonov “madrasalar islohoti”ni qat’iy so’l-inqilobiy tezlik bilan o’tkazishni inkor qildi. Maktablar, boshqa o’quv yurtlarini ochishga bosh bo’ldi, darsliklar yozdi. Fitrat ijodiy faoliyatini samarali davom ettirish bilan birga Buxoro respublikasi maorif noziri lavozimida barakali maskanlarini tashkil qilish, o’qituvchilar, o’quvchilar, ijod ahliga rahnamolik qilishda qatnashdi.

1917-1924-yillar – O’zbekiston hududida ma’naviyat va madaniyat murakkab vaziyatni boshdan kechirdi, jiddiy to’siqlar va buzg’unchiliklarga uchradi. Turkistonni qizil imperiya koloniyasiga aylantirishga kirishgan bolsheviklar siyosati va amaliyotini xalq ommasi, milliy ziyolilar qabul qilmadilar. Ma’naviyat va madaniyat sohalarida g’oyaviy-siyosiy kurash avj oldi. Xo’jalik vayronaligi va oziq-ovqat diktaturasi, yangi iqtisodiy siyosat va xom ashyoga davlat monopoliyasi, ko’n sonli qizil armiya va davlat idoralari xodimlarining ta’minoti madaniyat, matbuot, maorif sohalarining moddiy ahvoli og’irlashuviga sabab bo’ldi.

1917-1924-yillar – O’zbekiston hududida maorif, madaniyat va ma’naviyatda murakkab jarayonlar kechishi bilan bir qatorda, xalq ommasi maktab, ma’rifat va o’z milliy an’analari uchun qattiq kurash olib bordi.

1917-1924-yillar – Qoraqalpog’iston hayotiga bolsheviklar tomonidan tiqishtirilgan mustabid sovet rejimi va uning siyosati qoraqalpoq xalqining asriy asriy orzu-umidlariga javob bermadi.

1917-1963-yillar – AQSh Prezidenti Jon Kennedi yashab o’tgan davr.

1917-1983-yillar – Sharof Rashidovich Rashidov tug’ilib, yashab o’tgan.

1917-1984-yillar – Indira Gandining hayot faoliyati.

1917-1991-yillar – Sovet hokimiyati davrida Qozog’iston, Qirg’iziston, O’zbekiston, Tojikiston va Turkmaniston ushbu respublikalar hududida Osiyodagi boshqa mamlakatlardagidan farq qiluvchi ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy jarayonlar yuz berdi. Bu yerda ishlab chiqarish vositalari xususiy mulkchiligi tugatildi va amalda butun iqtisod hamda savdo davlat mulki ixtiyoriga o’tkazildi. Qishloq xo’jaligida yakkashaxs xo’jaligi yo’q qilindi va hamma dehqonlar kolxozlarga birlashtirildi. O’rta Osiyo xalqlari uzoq yillar Osiyo mamlakatlaridan uzoqlashib, tashqi dunyodan ajralib qoldi. Barcha tashqi aloqalar Moskvada markaziy hukumat tomonidan belgilanar va umumiy reja bo’yicha amalga oshirilar edi. Iqtisodiy rivojlanish ham Moskvada ishlab chiqiladigan umumiy reja asosida yuritilgan. Foydali qazilmalar qidirib topish va qazib olish ham shu yo’sinda olib borildi, mahalliy xalq manfaatiga 2-darajarali masala deb qaraldi.

1917-yil – 10 desyatinadan ortiq yeri bo’lgan baquvvat dehqonlar Samarqand viloyati va Toshkent uyezdida dehqonlar umumiy sonining 7 %ini, Farg’ona viloyatida esa 2,4 %ini tashkil qilganlar. Eng ko’p sonli o’rtahol va kambag’al dehqonlar bo’lgan.

1917-yil – AQSh “shartnomaga qo’shilgan mamlakat” sifatida urushga kirgan edi.

1917-yil – AQSh Jahon sanoati ishchilar saflarida 100 ming a’zolari bore di.

1917-yil – barcha urushayotgan mamlakatlardagi siyosiy va iqtisodiy inqiroz davri. Urushni boshlagan rahbarlar va partiyalar obro’-e’tiborlarini yo’qotdilar, hokimiyatga yangi rahbarlar keldi. Fransiyada urush maydonida ikki marta bosh vazir almashdi, nihoyat hokimiyatga Jon Klemanso keldi. Angliyada ham bosh vazir o’zgardi. Askvit o’rniga Liberal partiyadan bosh vazir qilib saylangan David Lloyd-Jorj boshchiligidagi konservatorlar va liberallarning ittifoq hukumati keldi. Germaniya kansleri Betman-Golveyg ham 1917-yilda iste’foga chiqdi. Rossiyada 1917-yilning fevralida inqilob ro’y berdi, natijada podsholik tuzumi ag’darib tashlandi. Tarix haqiqatni yana bir bor tasdiqlandi: urushni boshlagan hukumatlarning umri boqiy bo’lmaydi. I jahon urushida bu yaqqol namoyon bo’ldi. Urushda 38 mamlakat ishtirok etdi. Harakatdagi armiyalarning askarlari soni 29 milliondan ortiq, barcha safarbar qilinganlar miqdori esa 74 millionga yaqin edi. Janglarda 10 milliondan ortiq kishi halok bo’ldi, 20 million kishi yaralandi. Harbiy harakatlar natijasida minglab shaharlar, zavod va fabrikalar vayron bo’ldi, o’n minglab kilometr temir yo’l ishdan chiqdi. Oziq-ovqatlarga cheklashlar kiritildi, eng muhim ehtiyoj mollari uchun ma’lum me’yorlar belgilandi.

1917-yil – barrikadalar qurgan bir necha million ishchi tarqalib ketdi, o’zinig uyushgan ijtimoiy va siyosiy kuch sifatini yo’qotdi.

1917-yil – Betman-Golveyg iste’foga chiqdi.

1917-yil – chet davlatlar bilan iqtisodiy aloqalar jarayonida O’zbekiston hududida yangi mollar, yangi qazilmalar, metal, tikuv mashinalari, yog’och-taxta, g’alla keltirish yo’lga qo’yildi. Bu yerdan esa ba’zi hunarmandchilik mahsulotlari, paxta tolasi, pilla, qorako’l teri, quritilgan mevalar chet el bozorlariga olib borib sotilgan. O’zbek savdogarlari Eron, Afg’oniston, Qashg’ar, Hindiston va boshqa davlatlar bilan aloqa qilganlar. Ammo chor Rossiyasining mustamlakachilik siyosati oqibatida O’zbekistonda yetishtirilgan xom ashyolarni asosan rus savdogar va sanoatchilari olib ketar edilar. Turkistonda g’alla, temir buyumlari esa Rossiyadan keltirilardi.

1917-yil – Farg’ona va Samarqand viloyatlaridagi dehqon xo’jaliklari soni 613506 tani tashkil qildi.

1917-yil – Farg’ona viloyatidagi 160 ta paxta tozalash zavodidan 110 tasi, Samarqand viloyatidagi 37 zavoddan 27 tasi yerli millatlar vakillari qo’lida edi.

1917-yil – Farg’ona vodiysida to’plangan turli xil matolar, xonatlas, yasalgan asl pichoqlar, tikilgan do’ppilar chiroyi va sifati bilan ajralib turardi. Buxoro yagona zardo’stlik markazi bo’lib dong taratdi.

1917-yil – Fitrat “O’quv” kitobini yozib chiqardi.

1917-yil – germaniyalik yozuvchi S.Byoll dunyoga keldi.

1917-yil – hozirgi O’zbekiston yerlari Rossiya imperiyasining Turkiston o’lkasi, Buxoro amirligi hamda Xiva xonligi tarkibida bo’lgan. Turkiston o’lkasi Sirdaryo, Farg’ona, Samarqand viloyatlaridagi uyezdlar hamda volostlarning katta qismida Buxoro amirligining markaziy va g’arbiy qismlarida, Xorazm vohasida aholining ko’pchiligi o’zbeklar tashkil qilgan. Bu yerlarda tarixan turli ma’muriy va siyosiy tizimlar tarkib topib kelgan. Buxoro amirligi va Xivada hokimiyat va ma’muriy boshqaruv an’anaviy bo’lib, Buxoroda amir, Xivada xon hukmdorlik qilardi. Buxoro ma’muriy jihatdan bekliklarga, bekliklar esa amloklarga bo’lingan. Mamlakat poytaxti atrofidagi hududlar tumanlarga bo’linib, ularni amir nomidan qushbegi boshqargan. Beklar, qozilar, raislar, tumanlardagi amlokdorlar va boshqa amaldorlarni bekning o’zi tayinlar edi. Mamlakatda byudjet yo’q bo’lib, bojhona va soliqlardan kelgan mablag’lar amir xazinasiga tushardi. Beklar, qozilar o’z daromadlarining bir qismini har yili amirga tortiq qilish uchun sarflar edilar. Mamlakatda yotqizilgan qariyb 600 kilometr temir yo’l bo’yida Rossiya tasarrufidagi bo’lgan 20 ga yaqin rus shahar va qarorgohlari bore di. Xiva xoni 20 ta beklikka bo’lingan. Bundan tashqari Beshariq va Qiyot-Qo’ng’irot noibliklari va xonning o’ziga qarashli yerlar (Xiva shahri) ham bor edi. Qushbegi va devonbegilar oliy mansabdor kishilar hisoblanganlar. Qo’shinga yasavulboshi qo’mondonlik qilgan. Iqtisodiy-savdo aloqalari karvon yo’llari va Amudaryo suv vositalari orqali amalga oshirilgan.

1917-yil – jadidchilik ma’rifatchilik harakatidan siyosiy harakat darajasiga ko’tarildi.

1917-yil – Jorj Klemanso Fransiya Bosh vaziri va ayni paytda harbiy vazir lavozimlaridagi faoliyati.

1917-yil – keyingi yangi qoraqalpoq adabiyotiga A.Musayev, S.Majitov, S.Nurimbetov asos solishdi.

1917-yil – o’lka aholisining ijtimoiy tarkibida dehqonlar va hunarmandlar ko’pchilikni tashkil qilgan, ulardan keyingi o’rinlarda savdo-tijorat ahli, ziyolilar, ishchilar, ruhoniylar, ma’muriy idoralar xodimlari, madasa talabalari turganlar. Dehqonlar uch xil toifaga – yirik xo’jalik egalari, o’rtahllar va kambag’al-batraklar toifalariga mansub edilar.

1917-yil – o’lkada tog’ sanoati, pillachilik, konchilik, spirtli ichimliklar va pivo, sovun, cho’yan eritish korxonalari, g’isht zavodlari – jami 300 ga yaqin korxonalar bo’lgan.

1917-yil – O’zbekistonda jadidchilik ijtimoiy va demokratik harakat darajasiga ko’tarildi. Xalq ma’naviyatli asos-moyihatini islom dinining poklantiruvchi tarbiyaviy aqidalari, milliy urf-odatlarimizning sermazmun va insonparvarlik sifatlari tashkil qildi.

1917-yil – O’zbekistonda maktablar sonining o’sishi, maorif ijtimoiy darajasining ko’tarilishi darsliklarga talabni oshirdi.

1917-yil – pedagog, olim, davlat arbobi Abdulla Avloniy “Turkiy guliston yoxud axloq” tarbiyaviy-didaktik kitobini qayta nashr qildi, “Maktab gulistoni” o’qish kitobini, 2 jildlik “Adabiyot yoxud milliy she’rlar” kitoblarini yaratdi va chop etdi.

1917-yil – qishloq aholisi paxtachilik, pillachilik, bog’dorchilik, chorvachilik bilan shug’ullangan. Buxoro qorako’l terilari jahonga mashhur bo’lgan.

1917-yil – Qoraqalpog’istonda ekin ekiladigan umumiy maydon 57950 desyatinani tashkil etdi.

1917-yil – Qoraqalpog’iston olinadigan yalpi paxta hosili 433000 pudga yetdi.

1917-yil – Rossiyada tashqi savdoga davlat yakka hokimligi joriy etildi. Unga doir masalalar Moskvadagi amaldorlarning qisqa doirasi tomonidan ko’rilishi, juda ko’pchilik bilan kelishishi lozim edi. Bu tashqi iqtisodiy aloqalarning rivojlanishiga to’sqinlik qildi. G’arb bilan aloqa qilishdan, G’arb taraqqiyoti va madaniyatining ta’siridan qo’rqish, keng avj olgan josuslik vasvasasi sovet iqtisodiyotini dunyo miqyosida rivojlantirish yo’liga to’g’anoq bo’ldi.

1917-yil – Said Rizo Alizoda 1-sinflar uchun “Birinchi yil” o’qitish dasturini ishlab chiqdi.

1917-yil – Sirdaryo, Samarqand, Farg’ona viloyatlarida 330 ta rus qarorgohlari bo’lib, ulardagi xo’jaliklar soni 16257 tani tashkil qilardi.

1917-yil – to’rt marta Butunturkiston musulmonlari qurultoyi o’tkazildi.

1917-yil – Turkiston o’lkasida 3 ta o’zbek viloyatlarida 8440 ming bosh qoramol bo’lgan.

1917-yil – Turkiston o’lkasining uch viloyatida 81241 nafar, Xiva xonligida 20 ming atrofida, Buxoro amirligida undan qariyb ikki baravar ko’p hunarmandlar faoliyat ko’rsatgan. Kasblariga qarab hunarmandlar guruhlar (tsexlar)ga mansub bo’lib, har bir guruhni oqsoqol idora qilgan.

1917-yil – Turkistonda 270 ta paxta tozalash zavodi bo’lib, ishchilar soni 10849 kishi.

1917-yil – Turkistonda 326 ta paxta tozalash, yog’-sovun zavodlari bor edi.

1917-yil – Turkistonda 91241 hunarmand bo’lib, ulardan 52796 tasi shaharlarda 28445 tasi qishloqlarda faoliyat ko’rsatardi. Farg’ona, Samarqand viloyatlari, Toshkent shahri va atrofida 21353 ta hunarmandchilik korxonalari bo’lib, ular hunarmandlarning xususiy mulki bo’lgan. Ular davlat mulki deb e’lon qilindi. Hunarmandchilik ustidan qattiq nazorat o’rnatildi, mahsulotlar hokimiyat tomonidan taqsimlanadigan bo’ldi.

1917-yil – Turkistonda bolsheviklar xalq ommasining madaniyati, an’analari, ma’naviyatiga zid bo’lgan siyosat vac hora-tadbirlarni o’tkazishga kirishdilar. O’tmish avlodlar yaratgan obidalar vayron qilindi. Jamiyat hayotining axloqiy tamoyillariga hujum qilindi.

1917-yil – Turkistonda hunarmandchilik keng yoyilgan joylar Toshkent, Samarqand, Andijon, Qo’qon, Namangan, Marg’ilon shaharlari, Chust va boshqa aholi yashaydigan markazlar edi.

1917-yil – Turkistonda o’zbek tilida 7 ta kitob nashr etildi.

1917-yil – Turkistonda qurg’oqchilik bo’lib, g’alla hosili yaxshi bo’lmadi. Turkiston o’lkasi bo’yicha 52,5 mln pud g’alla yetishtirildi. Holbuki, o’lka aholisining faqat jon saqlashi uchun kamida 110 mln pud bug’doy kerak edi.

1917-yil – Turkistonning 3 ta viloyatida paxta maydoni 466 ming desyatinaga borib yetdi, buning eng ko’pi – 226 ming desyatina yer Farg’ona viloyatiga to’g’ri keldi.

1917-yil – Turkistonning Sirdaryo, Farg’ona, Samarqand viloyatlarida aholi soni 5,5 million kishini tashkil etgan. Ularning 80%dan ko’prog’i qishloq joylarida, qolgan qismi shaharlarda yashagan. Buxoro amirligining aholisi 3 milliondan ortiq, Xiva xonligi aholisi 500-550 ming kishi bo’lgan. Bu ikki mamlakatda qishloq aholisi ko’pchilikni tashkil qilardi. O’zbekiston hududida yerli aholining asosiy qismini o’zbeklar tashkil qilgan.

1917-yil – yollanma ishchilar soni Turkistonda 60 ming kishi atrofida bo’lib, Buxoro amirligida 3 mingga yaqin, Xiva xonligida 2 mingga yaqini yashar edi.

1917-yil boshi – Muvaqaqat hukumatning Xorazmdagi harbiy komissari Zaytsev katta harbiy otryad bilan Xivaga keldi.

1917-yil boshi – Petrogradda bo’lib o’tgan voqealar ta’siri ostida Turkisonda yangi jamiyat kurtaklarini shakllantirish uchun harakat boshlanib ketdi. Turkiston ijtimoiy-siyosiy hayotida o’lka muxtoriyati masalasi asosiy masala bo’lib qoldi. Turkistonga muxtoriyat maqomini berish g’oyasi nafaqat demokratik ziyolilari orasida, hatto oddiy odamlar o’rtasida ham ancha ommalashgan edi.

1917-yil bahor – Buxoroda konservativ, mutaassib kuchlarning jazavaga kelishi.

1917-yil bahor – Buxoroning ichki siyosiy hayoti yangi pallaga kirdi. Islohotlar, o’tkazish g’oyasiga bo’lgan munosabatida mamlakat doiralari asosan ikki oqim – liberal-demokratik va konservativ oqimlarga bo’lingan edi. 1-oqim Yosh buxoroliklar va ularga yaqin demokratik doiralarda tashkil topdi. Ular Yosh buxoroliklar islohotlar dasturini ishlab chiqishga kirishib, ilg’or g’oyalar va ularni amalga oshirish yo’llari ustida keng fikr almashmoqda edilar. Endi ular islohotlarni amalga oshirishni talab qilib chiqdilar. Bu talablar shu qadar ta’sirchan ediki, amir va Rossiya siyosiy agent hukumati rezidenti A.Miller bilan bu jarayon o’zanida ish ko’rishga majbur bo’ldilar. Lekin ular islohotlar masalasidan o’z maqsadlari uchun foydalanmoqchi bo’ldilar.

1917-yil bahor – Fitratning Buxoroda islohotlar o’tkazish borasidagi faoliyati boshlandi.

1917-yil bahor – Turkistonning birligi va yaxlitligi tomon muhim qadam tashladi. Tarixda ilk marta Butunturkiston miqyosida musulmonlar qurultoyi chaqirilib, unda tub xalqlarning muxtoriyat tomon qat’iy intilishi, o’z an’analari, urf-odatlari va turmush tarzini izchil turib himoya qilishi aytildi. Bu manfaatlarning ifodachisi bo’lgan Milliy Markaz – Turkiston musulmonlari Markaziy Kengashi tashkil etildi.

1917-yil yoz – Podsho hukumati ichki ishlar vaziri A.D.Protopopovning Muvaqqat hukumat favqulodda tergov komissiyasiga ma’lumot beradi.

1917-yil yoz – Fitrat Samarqandga kelib, “Hurriyat” gazetasiga moharrir bo’lari va dolzarb masalalarda maqolalar yozadi.

1917-yil kuz – o’lkada yuz bergan oziq-ovqat tanqisligidan bolsheviklar foydalanib, Sovetlar hokimiyati qo’lga olish masalasini ilgari surdilar. Ular ishchi va soldatlar boshdan kechirgan qiinchilik, noroziliklar o’z manfaatlariga qaratib bordilar. Bolsheviklarga boshqa so’l guruhlar, harbiy asirlar, frontdagi kommunistlar qo’shildilar.

1917-yil kuz – o’lkasa so’l-bolshevistik doiralar, ular tuzgan hukumat, bir tomondan kolonial-shovinistik, ikkinchi tomondan esa inqilobiy sinfiylik siyosati va bu boradagi amaliy ishlarni boshlab yubordi.

1917-yil qish-1923 yil oxiri – Turkistonda ocharchilik. Turkiston Muxtoriyati hukumati Kavkazdan Orenburg orqali Turkistonga g’alla keltirishga harakat qilganligi ma’lum. Lekin Toshkentda zo’ravonlik bilan hokimiyatni egallagan bolsheviklar hukumatining rahbarari nafaqat siyosiy boshqaruvda, balki iqtisodiy sohada ham qo’pol xató va jinoyatlarga yo’l qo’yishdi.

1917-yil fevral – Amerika qo’shinlarining Kubaga tushirilishi.

1917-yil fevral – bolsheviklar RSDRP ichida kichik bir guruhni tashkil etardi. Rossiya bolsheviklari dohiyasi V.Lenin Shveysariyada muhojirlikda yashar, Rossiyadagi inqilobiy voqealar xususida ham gazetalar orqali xabar topgan edi. Germaniya hukumati uni o’z mamlakati va Finlandiya orqali Petrogradga jo’natishga rozilik berdi.

1917-yil fevral – chorizmning ag’darilishi qoraqalpoq xalqining hayotiga ham kuchli ta’sir ko’rsatdi. Qoraqalpoqlar bu paytda asosan Turkiston general-gubernatorligiga qarashli Amudaryo bo’limi-okrugi (markazi Petro-Aleksandrovsk – hozirigi To’rtko’l shahri) va Xiva xonligining ayrim bekliklarida istiqomat qilishgan.

1917-yil fevral – Rossiya inqilobidan keyin To’rtko’lda ham sovetlar ittifoqi tuzildi va faoliyat ko’rsatdi. Bundagi so’l-ekstremistik guruhlar sovetlarga rahbarlikni qo’lga olish bilan qanoatlanmasdan bu yerdan butun Xorazmga tahdid sola boshladilar.

1917-yil fevral – Xiva xoni Asfandiyorxon davolanishiga ketgan edi. Xorazmda tartibni saqlab turishni Muvaqqat hukumatning Turkiston Komiteti amalga oshirdi.

1917-yil 3-fevral – AQShning Germaniya bilan diplomatik aloqalarni uzishi.

1917-yil 27-fevral – Rossiyada fevral inqilobi g’alaba qozondi.

1917-yil fevral oxiririda – Rossiyada ro’y bergan inqilob Romanovlar sulolasining podsholik tuzumiga barham berdi.

1917-yil fevral-oktabr oxiri – Rossiyada 2 ta hokimiyat – qo’sh hokimiyatchilik paydo bo’ldi. IV Davlat dumasi deputatlari Muvaqqat hukumat tuzdilar, ishchi, soldat, dehqon deputatlari Sovetlari tuzildi. Muvaqqat hukumat demokratik erkinliklarni joriy etishni e’lon qildi.

1917-yil mart – To’rtko’lda soldat deputatlari soveti tashkil qilindi.

1917-yil 1-mart-2-iyul – Rossiyada amalda 2 hokimiyatchilik qaror topdi. Hokimiyat burjua partiyalari vakillaridan iborat Muvaqqat hukumat bilan ishchi va askar deputatlari organi bo’lgan Sovetlar o’rtasida taqsimlangan edi. Ikki hokimiyatchilik – ikki diktaturaning yakka hukmronlik uchun kurashi davri davom etdi. Muvaqqat hukumat parlamentlar monarxiyani e’lon qilish tarafdori edi. Ishchi va askar deputatlari proletariat va dehqonlarning inqilobiy-demokratik diktaturasiga tayanib, demokratik respublika o’rnatish uchun kurash olib borardilar.

1917-yil 2-mart – podshoh Nikolay II o’z ukasi Mixail foydasiga taxtdan voz kechdi. Ammo hokimiyatning podsholik shakliga qarshi noroziliklar tufaylik Mixail Romanov bu taklifni qabul qilmadi. Faqatgina Ta’sis majlisi roziligi bilan taxtga vorislik qilishi mumkinligini bildirdi.

1917-yil 14-mart – Toshkentda “Sho’roi Islomiya” tashkil topdi. Aksariyat jadidlardan iborat bu tashkilot a’zolari Turkiston mustaqilligi uchun kurash olib bordilar.

1917-yil mart-aprel – siyosiy uyg’onishda burilish davri bo’ldi. Turkiston jadidlari milliy ziyolilar va islom ulamolarining yetakchilar bo’lgan Mahmudxo’ja Behbudiy, Munavvar Qori Abdurashidxon o’g’li, Ubaydulla Xo’jayev, Abdurauf Fitrat, Fayzulla Xo’jayev, Sadriddin Ayniy, Usmon Xo’ja, Mustafo Cho’qay, Muhammadjon Tinishboyev, Sherali Lapin, Ahmad Zaki, Validiy To’g’ron, Obidjon Mahmudov, “Sho’roi Ulamo”, “Turon jamiyatlari” va “Turk Adami Markaziyat firqasi”, “Ittifoqi muslimin” siyosiy partiyalarning tuzilishida muhim rol o’ynadilar.

1917-yil aprel-kuz boshi – hokimiyatni Turkiston Komiteti boshqardi.

1917-yil 3-aprel – V.Lenin Petrogradga yetib keldi. Rossiyaga kelgan zahoti u mavjud tuzumni “sotsialistik inqilob” yo’li bilan ag’darish dasturini ilgari surdi. Lenin tomonidan qo’yilgan vazifa inqilob yo’li bilan yangi hokimiyat o’rnatish va bu hokimiyat vositasida cheklanmagan huquqlarga ega bo’lgan proletariat diktaturasini qaror toptirish edi. Amalda u bolsheviklar partiyasining mutlaq hukmronligini o’rnatishni, iqtisodiyotda esa barcha korxonalar, zavod va fabrikalarni davlat ixtiyoriga o’tkazish, yerlarni mulkdorlardan olib, dehqonlarga bo’lib berishni nazarda tutar edi.

1917-yil 4-aprel – Xivada devonbegi hovlisi oldida ko’p ming kishilik miting bo’lib o’tdi. Shu kuni rus soldatlari Muvaqqat hukumatga sodiqlikka qasamyod qildilar. Miting qatnashchilari soldatlarni tabrikladilar va Nurullaboy saroyi tomon yo’l oldilar. Polvonniyoz Yusupov va Husaynbek Matmurodov boshchiligidagi delegatsiya a’zolari xon oldiga kirib, islohotlar o’tkazish talablarini bayon qildilar. Xon xalq harakatining keng quloch yozganidan qo’rqib ketdi. U talablari qondirishga rozilik berdi. Mamlakatning ko’zga ko’ringan arboblari, ular qatori Yosh xivaliklar manifesti matnini ishlab chiqdilar.

1917-yil 5-aprel – Yosh xivaliklar manifestni tantanali sharoitda e’lon qilishdi. Xon Majlisni chaqirishga va boshqa islohotlarni o’tkazishga rozilik bildirdi. U reaksion xalqqa ko’p jabr-zulm o’tkazgan amaldorlar Ibrohimxo’ja, Ashur mahram, Ota mahram, Ro’zimuhammad mahram, Shohnazarboy yangi yasovulboshini qamadi. Ular o’rniga Yosh xivaliklardan yangi odamlar tayinlandi. Mahkamai adliya deb atalgan Majlisga saylovlar o’tkazdi, deputatlar soni 49 kishidan iborat bo’ldi, Manifestda ko’rsatilishicha bu organ islohotlar o’tkazilishini nazorat qilishi kerak edi.

1917-yil 6-aprel – AQShning Germaniyaga urush e’lon qilishi.

1917-yil 7-aprel – Buxoro arkining katta binosida amaldorlar, ruhoniylar, Rossiya vakillari, Buxoro va Turkiston jamoatchiligi vakillari yig’inida Olimxon ishtirokida amir farmoni manifesti (farmoni) e’lon qilindi. Poytaxtda obro’li arboblardan iborat mahkamani tuzish, amaldorlar, ularning daromadlari ustidan nazorat o’rnatish, soliqlar tizimini tartibga solish, davlat byudjetini joriy qilish, sanoat, tijorat, ma’rifat rivojlanishi uchun qayg’urish va’da qilindi.

1917-yil 8-aprel – Buxoroda amir manifestining e’lon qilinishi demokratik va konservativ lagerlarning ko’chaga chiqishiga sabab bo’ldi. Demokratik doiralar amir manifesti mamlakatda tinch yo’l bilan progressiv o’zgarishlarni amalga oshirish uchun dastlabki qadam, deb qaradilar. Shukurona namoyishi o’tkazilishiga qaror qilindi. “Yashasin islohot”, degan yalovlar ko’tarildi. Namoyishchilar boshida F.Xo’jayev, Abdulvohid Burhonov (Munzim), Otaxo’jayev, Mirbobo, Yusufzoda va boshqa faollar bordilar. Shu kuni konservatorlar va mutaassib guruhlar Registonda to’planib, islohotga, yangiliklarga qarshi jangarilik va murosasizlik kayfiyatini izhor etdilar. Ba’zi amaldorlarga nisbatan, islohot tarafdorlariga qarata dushmanona dag’dag’alar, hayqiriqlar qildilar. Ularning jazavasi soat sayin kuchayib bordi. Bunday murakkab vaziyatda ikki lagerning to’qnashuvi nohush oqibatlar keltirishi mumkin edi. Demokratik kayfiyatdagi namoyishchilar boshliqlari Registonga borish niyatidan qaytdilar, namoyishchilarni tarqalib ketishiga da’vat etdilar. Tadbir oxirigacha yetkazilmagan bo’lsada, u Buxoro amirligi demokratik o’zgarishlar, islohotlar uchun yetilmaganligi yaqqol ko’rsatdi. Konservativ kuchlar yana ustunlikka erishdilar. Dovdirab qolgan amir qozikalon Sharifjon maxdumni lavozimidan bo’shatdi; g’azablangan Nasrullobek buyrug’i bilan shoir Sadriddin Ayniy, Yosh buxoroliklar Mirbobo, Mirzo Nasrullo 75-150 darra urib jazolandilar. Islohotchilik harakatining bu bosqichi mana shunday noxushlik bilan yakunlandi.

1917-yil 16-aprel – Samarqandda chiqa boshlagan “Hurriyat” gazetasining 24-74-82-87-sonlariga Fitrat muharrirlik qildi. Kolesov voqealaridan so’ng Fitrat Toshkentda yashadi, “Chig’atoy gurungi” adabiy-ma’rifiy to’garagining tashkilotchilaridan va faol a’zolaridan biri bo’ldi. Fitrat o’z maqola va asarlarida milliy davlatchilik, vatanparvarlik g’oyalarini tarannum etdi. F.Xo’jayev Yos buxoroliklar g’oyalari ruhidagi dasturiy hujjat – maromnomani tuzdi va nashr etdi, “Uchqun” gazetasining chiqishini tashkil qildi.

1917-yil 16-23-aprel – Toshkentda Butunturkiston musulmonlarining I qurultoyi bo’lib o’tdi. Qurultoyda Rossiya tarkibida Turkiston Muxtoriyatini tashkil etish g’oyasi olg’a surildi. Bu g’oya Turkiston xalqlarining o’z milliy davlatchiligini tiklash yo’lidagi dastlabki qadami edi.

1917-yil 26-aprel-noyabr oxiri – Xivada Majlis ish boshladi. Unda Majlis raisi qilib Bobooxun Salimov, hukumat raisi qilib Husaynbek Matmurodov saylandilar. Mamlakatdagi ijtimoiy harakat dastlabki demokratik o’zgarishlar – islohotlar to’g’risidagi manifestning e’lon qilinishi va Yosh xivaliklar ishtirok etgan Majlisning tashkil qilinishiga olib keldi. Xon hokimiyatining cheklanishi belgilandi: bu o’zgarishlarning ahamiyati shunda ediki, demokratiya yo’lidagi dastlabki qadamlar qon to’kilmasdan sodir bo’ldi. Yosh xivaliklar, mamlakat ilg’or doiralarining maqsad-intilishlari shu jihatdan so’l-ekstemistik bolshevikcha maqsad farq qilar edi.

1917-yil 26-aprel – iyun o’rtasi – Yosh xivaliklar hukumati faoliyatining dastlabki bosqichi.

1917-yil may boshi – Bobooxun Salimov boshchiligidagi Majlis delegatsiyasi Turkiston komiteti bilan aloqa o’rnatish uchun Toshkentga jo’naydi. Shu paytda Asfandiyorxon Yosh xivaliklarga fitna uyushtiradi. Hukumat raisi Matmurodov va yana 16 kishi qamoqqa olinib, shariatga zi dish ko’rganlikda ayblandilar. Majlis tarkibi yangilandi, unga xon amaldorlari va reaksion ruhoniylar kiritilardi.

1917-yil iyun – Munavvar Qori boshchiligidagi “Sho’roi Islomiya”dan “Sho’roi Ulamo” ajralib chiqdi. Sherali Lapin uning Toshkent sho’basiga asos soldi va “Sho’roi Ulamo” tashkil topdi.

1917-yil iyun boshi – Muvaqqat hukumat o’z ishlarini harbiy muvaqqatlar bilan tuzatib olish umidi bilan qo’shinlarga hujumga o’tish haqida buyruq berdi. Hujum yirik harbiy mag’lubiyat bilan yakunlandi.

1917-yil 29-iyun – Gretsiya Germaniyaga urush e’lon qildi. Urush Gretsiya uchun muvaffaqiyatli bordi.

1917-yil iyun – “Turon” jamiyati, “Turk adami Markaziyat (Federalistlar)” firqasi tuzildi.

1917-yil 4-iyul – Petrogradning g’azablangan aholisi ommaviy namoyishga chiqdi. Unda 500 mingdan ortiq kishi qatnashdi. Namoyishchilar Muvaqqat hukumatning iste’foga chiqishini va hokimiyatning Sovetlar qo’liga berilishini talab qildilar. Namoyish hukumat qo’shinlari tomonidan bostirildi. Ikki hokimiyatchilik tugatildi, hokimiyat to’laligicha Muvaqqat hukumat qo’liga o’tdi. Hukumatda o’zgarishlar qilindi, mehnatchilar fraksiyasi rahbari A.Kerenskiy Bosh vazir qilib saylandi.

1917-yil 29-iyul – Gretsiyaning Antanta tomonida urushga kirishi.

1917-yil 30-iyul – Nikolo Pashich va xorvatlar yo’lboshchisi Ante Trumbich pakt (“Korfu pakti”) imzolashdi. Bu paktda serblar, xorvatlar, slavenlar, chernogoriyaliklar birlashishi lozim bo’lgan Janubiy slovyanlar qirolligi tashkil etilganligi e’lon qilindi. Karageorgievtchlar sulolasi vakili qirol bo’lishi, lekin qirollik demokratik konstitutsiyaga ega bo’lishi, xalqlar esa mahalliy muxtoriya olishi shart edi.

1917-yil 11-avgust – Chernogoriya vakillari Korfu paktiga qo’shilishdi.

1917-yil 14-avgust – Xitoy hukumatining Germaniyaga urush e’lon qilishi.

1917-yil sentabr – “Ittifoqi muslimin” siyosiy partiyasi tashkil topdi.

1917-yil sentabr – bolsheviklar partiyasining a’zolari soni 300 mingdan ortib ketdi. Bu paytda mamlakat siyosiy hayotining ikki asosiy markazi – Petrograd va Moskva Sovetlari bolsheviklar nazorati ostiga o’tgandi. Amalda mamlakat hokimiyati ularning qo’lida edi. Faqatgina inqilobni yakunlash, Muvaqqat hukumat hokimiyatini ag’darish lozim edi.

1917-yil 1-sentabr – Rossiyaning respublika deb e’lon qilinishi. Hokimiyatning Kerenskiy boshchiligidagi Direktoriyaga o’tishi.

1917-yil 10-11-sentabr – “Sho’roi Islomiya” tashkillashtirgan Toshkentdagi Butun Turkiston musulmonlarining 2-qurultoyi ochildi. Qurultoyda hokimiyatni ishchi, soldat va dehqon deputatlari sovetlariga berishga qarshi chiqdi. Ushbu qurultoyda qabul qilingan rezolyutsiyalarda milliy demokratiya o’zi tutadigan yo’lning muhim asoslarini 1-marta qat’iy qilib aytdi: hukumat demokrtatik siyosiy yurgizadigan bo’lsa, ana shundagina musulmonlar bu hukumatda ishtirok etadilar. 2-qurultoyda faqat Milliy Markaz – Turkiston musulmonlari Markaziy Kengashi mintaqadagi tub yerli aholi manfaatlarini himoya qilishi mumkin, degan fikr qat’iy qilib qo’yildi.

1917-yil 17-20-sentabr – Toshkentda Turkiston va Qozoqiston musulmonlarining qurultoyi bo’lib o’tdi. Qurultoyda “Sho’roi Islomiya”, “Sho’roi Ulamo”, “Turon” tashkilotlari birlashib “Ittifoqi Muslimin” partiyasi tuzildi. Qurultoy ishidagi asosiy masala Turkiston o’lkasining bo’lajak siyosiy tuzumini belgilash edi. Qurultoy muxtoriyatiga “Turkiston Federativ Respublikasi” degan nomni qo’yib, parlament respublikasi asosida tuzilajak bo’lg’usi davlat tuzumining bosh tamoyil va me’yorlrini belgilab berdi.

1917-yil oktabr – davlat to’ntarishidan keyin Yevropa sanoatchilari o’z daromadlarini yana Rossiya sanoatiga qayta olib kirishdan manfaatdor emas edilar. Rossiya faqatgina sarmoya to’plash bo’yicha favqulodda choralar ko’rish, qishloq xo’jaligidagi barcha imkoniyatlarni safarbar etish, o’z ishchilarini ekspluatatsiya qilish evaziga sanoat ravnaqiga ko’ra, iqtisodiyot tadbirlarning asosini xorijiy mulklarini natsionalizatsiya qilish, podshoh hukumatining qarzlarini to’lashdan voz kechish va majburiy mehnat tashkil etardi. Tabiiyki, burjua-demokratik hukumat bularning birortasini ham amalga oshirmagan bo’lar edi.

1917-yil oktabr – oktabr voqealari Xorazm mustaqilligi uchun ham xavf tug’dirdi. Shu sababli mamlakat kuchlarini birlashtirish uchun harakat boshlandi.

1917-yil oktabr – to’ntarish natijasida ekstremistik, buzg’unchi unsurlar Buxoro posyolkalarida hokimiyatni qo’lga oldilar. Harbiy qismlar, qizil gvardiyachilar soni ko’paydi. Bu jiddiy o’zgarishlar mamlakat aholisi hayotiga va Yosh buxoroliklar kayfiyatiga salbiy ta’sir ko’rsata boshladi. Rus posyolkalaridagi garnizonlarning askarlari oziq-ovqat va yem-xashakni Buxoro tumanlari aholisidan tortib olishga kirishdilar. Turli xil qog’oz pullarning qiymati qolmagani natijasida yerli aholi o’z mahsulotlarini pu pullarga sotishni istamadi, soldatlar esa ba’zi joylarda zo’rlik bilan tortib olishgacha bordilar.

1917-yil oktabr – to’ntarish natijasida Turkistonda xotin-qizlarning erkaklar bilan teng huquqliligi, balog’atga yetmagan qizlarni erga bermaslik masalalari bo’yicha bir qator qonunlar va qarorlar qabul qilindi.

1917-yil oktabr – 1918-yil boshi – Amudaryo bo’limi komissari vazifasini gidrotexnik V.Palishev egallab turdi. Bu davrda hokimiyat tizimida keskin o’zgarishlar sodir bo’ldi.

1917-yil oktabr-noyabr – Turkiston o’lkasida, Toshkent va Qo’qonda yuz bergan voqealar milliy-ozodlik harakatini butunlay boshqa yo’nalishdan ketishga majbur qildi.

1917-yil oktabr 2-qismi – Toshkentda norozilik yig’ilishlari va mitinglar avj olib ketdi. Petrogradda qurolli to’ntarish ro’y bergani, Muvaqqat hukumat ag’darilgani, hokimiyatni bolsheviklar qo’lga olgani to’g’risidagi xabar Toshkentga yetib keldi. Turkiston bolsheviklari rahbarlik qilgan Toshkent soveti ishchi va soldatlarni qo’zg’olov ko’tarishga da’vat qildi. Lekin general Korovichenkoga sodiq qolgan qismlar bunga qarshilik ko’rsatdilar.

1917-yil 9-oktabr – Buxoroga xabar qilinadiki, “Termizda rus askarlari bilan bozorda savdo qilingan buxoroliklar o’rtasida to’qnashuv yuz berdi, buxoroliklardan o’ldirilganlar bor”.

1917-yil 24-26-oktabr – Rossiyada oktabr qurolli to’ntarishi. Muvaqqat hukumatning ag’darilishi. Hokimiyatning bolsheviklar qo’liga o’tishi.

1917-yil 25-oktabr – bolsheviklar hokimiyatini o’z qo’llariga oldilar. Amalda Peterburgda to’ntarishga qarshi turadigan kuch qolmagan, hech kimning Muvaqqat hukumatni himoya qilish niyati yo’q edi. Sovetlarning 2-s’yezdi to’ntarish yakunlanganidan keyin hokimiyatga bolsheviklar partiyasi kelganligini tasdiqladi, yer haqida, tinchlik haqida dekretlar va “Rossiya xalqlari huquqlari deklaratsiyasi”ni qabul qildi.

1917-yil 25-oktabr – o’tar kechasi bolsheviklarning qurolli guruhlari Nikolay va Boltiq vokzallarini, markaziy elektr stansiyasini egalladi. Soat 13 da Muvaqqat hukumat joylashgan Mariin saroyi qo’lga kiritildi. Soat 18 da Qishki saroy o’rab olindi va tez orada zabt etildi. Muvaqqat hukumat to’la tartibda qamoqqa olindi. Harbiy-inqilobiy qo’mita davlat to’ntarishini amalga oshirib shu kuni hokimiyatni o’z qo’liga oldi.

1917-yil 25-oktabr (yangi sana 7 noyabr) – Rossiyada bolsheviklar menshiviklar va “so’l” eserlar bilan birga davlat to’ntarishini amalga oshirdilar va hokimiyatni qo’lga oldilar.

1917-yil 28-oktabr – Toshkentning yangi shaharida qurolli to’qnashuvlar avj oldi. Qo’zg’olonchilar general qismlaridan ustun keldilar.

1917-yil 1-noyabr – Toshkent harbiy qal’asi taslim bo’ldi, qurolli qo’zg’olon g’alaba qozondi. Toshkentda bolsheviklar zo’ravonlik bilan hokimiyatni egallashdi.

1917-yil 15-noyabr – ish boshlagan o’lka ishchi, soldat va dehqon deputatlari Sovetlarining III qurultoyi tortishuvlar oqibatida hukumat – Turkiston o’lkasi Xalq Komissarlari Sovetini tuzdi, unda 8 o’rin so’l eserlarga, 7 o’rin bolsheviklar bilan masimalistlarga berildi. Biroq faqat yevropaliklardan iborat hukumat tuzildi. Turkiston XKS raisi lavozimini kasbi chizmachi bo’lgan Bolshevik F.Kolesov egalladi, harbiy komissar qilib izlovchi Perfilev, boshqa komissarlik lavozimlariga o’rtamiyona yurist va shunga o’xshaganlar tayinlandilar. Hukumat a’zolar qatoriga tub aholi vakillaridan kiritilmadi.

1917-yil 23-noyabr – Turkiston o’lkasidagi yangi hukumat aholiga qilgan murojatida o’zining maqsadlarini yashirib o’tirmadi. Turkiston XKS o’z faoliyatining 1-kunlaridan boshlab sovet siyosatini amalga oshirishga, Turkiston o’lkasida sovet rejimini mustahkamlashga jon-jahdi bilan kirishdi.

1917-yil 26-28-noyabr (yangi sana 9-11 dekabr) – Qo’qonda Turkiston o’lka musulmonlarining favqulodda IV qurultoyi bo’lib o’tdi. Turkistonni boshqarish shakli to’g’risidagi masala qurultoyning diqqat markazida turdi.

1917-yil 27-noyabr (yangi sana 10-dekabr) – Turkiston Rossiya tarkibida xududiy jihatdan muxtor deb e’lon qilindi. Turkistonni Federativ Rossiya respublikasi tarkibida hududiy jihatdan muxtor deb e’lon qilindi. Fitrat bu tunni “Milliy Laylatulqadrimiz” deb atadi.

1917-yil 28-noyabr (yangi sana 11-dekabr) – tarkib topayotgan yangi davlat nomi – Turkiston muhtoriyati e’lon qilindi. Qurultoyda o’sha kungi yig’ilishda Butunrossiya Ta’sis majlisi chaqirilgunga qadar hokimiyat Turkiston Muvaqqat Kengashi va Turkiston Xalq Majlisi qo’lida bo’lishi kerak, deb qaror qabul qiildi. Qurultoyda Turkiston Muvaqqat Kengashi a’zolaridan 8 kishidan iborat tarkibda Turkiston Muxtoriyati hukumati tuzildi. Hukumatning Bosh vaziri hamda ichki ishlar vaziri etib Muhammadjon Tinishboyev saylandi. Islom Sulton o’g’li Shoahmedov – bosh vazir o’rinbosari, Mustafo Cho’qayev – tashqi ishlar vaziri, Ubaydulla Xo’jayev – harbiy va, Hidoyatbek Yurg’ula Agayev – yev va suv boyliklari vaziri, Obidjon Mahmudov – oziq-ovqat vaziri, Abdurahmon O’rozayev – ichki ishlar vazirining o’rinbosar, Solomon Abramovich Gersfeld – moliya vaziri lavozimlarini egallashdi. Hukumat tarkibida keyinchalik ayrim o’zgarishlar ro’y berdi. Mustafo Cho’qay Bosh vazir lavozimini bajarishga kirishdi. Vazirlardan uch kishi oliy ma’mumotli huquqshunos, ikki kishi o’rtacha malakali huquqshunos ekanligi Muxtoriyat hukumati a’zolari bilim darajasining naqadar yuqori ekanidan dalolat beradi.

1917-yil noyabr oxiri – Asfandiyorxon o’z mavqeini mustahkamladi, demokratik o’zgarishlar jarayoniga to’siqlar qo’yildi, Majlis keyinchalik xonga yon bosib, faoliyati bo’shashib ketishiga qaramasdan Xiva xoni Majlisni tarqatib yubordi. Asfandiyorxon Rossiya Muvaqqat hukumati, uning Turkistondagi vakillari bilan aloqa o’rnatishga intildi. Boshqaruvini yo’lga qo’yish uchun polkovnik Zaytsev Muvaqqat hukumatning Xorazmdagi harbiy komissari yetib tayinlandi. U mamlakatdagi va Amudaryo bo’limidagi rus harbiy qismlari qo’mondoni ham bo’ldi.

1917-yil 1-dekabr – Namangan uyezdida 100000 kishilik namoyish bo’lib o’tdi.

1917-yil 1- dekabr – Turkiston Muxtoriyatining Muvaqqat hukumati a’zolari (8 kishi) imzolagan maxsus Murojaatnoma e’lon qilindi. Ushbu Murojaatnomada Turkistondagi barcha aholi: irqi, millati, dini, jinsi, yoshi va siyosiy e’tiqodlaridan qat’i nazar, yakdillik va hamjihatlikka da’vat etilgan edi.

1917-yil 6-dekabr – Toshkentda Munavvar Qori rahbarligida 60000 kishilik miting bo’lib o’tdi.

1917-yil 9-dekabr – Turkiston XKS yerni sotish va sotib olishni man qiluvchi, yerni ijaraga berishni cheklovchi qaror qabul qildi.

1917-yil 13-dekabr – Toshkent Eski shahar aholisi o’tkazgan namoyish o’qqa tutildi.

1917-yil 26-dekabr – Turkiston Milliy bayrog’i qabul qilindi.

1917-yil 26-30-dekabr (yangi sana 1918-yil 8-12-yanvar) – Qo’qonda bo’lib o’tgan yerli ishchi, askar va dehqon deputatlari I favqulodda qurultoyining diqqat markazida Turkiston Muxtoriyatiga munosabati masalasi diqqat markazida turdi. Qurultoy ochilishini Turkiston o’lka Harbiy Sho’rosi rahbari Orif Klivleyev qutladi. Muvaqqat Millat Majlisi nomidan islom Shoahmedov va boshqalar ham qurultoyni tabrikladilar. Faqat bolsheviklar partiyasining vakili, o’lka mehnat komissari P.Poltoratskiy qurultoyda dag’dag’ali ohangda so’zlab, xalqimiz tarixidagi ilk demokratik hukumatni “boylar muxtoriyati” deb tuhmat qildi. “Biz kambag’allar muxtoriyatiga qarshi emasmiz”, deb Poltoratskiy munofiqlik qildi. Qurultoy vakillarining ko’pchiligi Poltoratskiyning bunday ig’vo va aldovlariga uchmadilar.

1917-yil 30-dekabr – Turkiston Muhtoriyatini qo’llab quvvatlash shuningdek, Turkiston o’lkasi xalq komissarlari sovetiga ishonchsizlik bildirish to’g’risida rezolyutriya qabul qilindi.

1917-yil oxiri – Turkistonda 3,5 million desyatina ekin maydoni yarmiga qisqardi.

1918-1919-yillar – Indoneziyadagi barcha orollarda, Yavada urushqoqligi bilan ajralib turadigan, mustamlakachilikka qarshi mazmundagi stachkalar avj oldi. Bu inqilobiy kurash to’lqinida siyosiy partiyalar vujudga keldi. Ularning ba’zilari islohotchilik tusidagi kurash yo’lini yoqlashsa, boshqalari faol qurolli kurashga qat’iy tarafdor edi.

1918-1919-yillar – ocharchilikni yengish, ishchilarni to’ydirish, chayqovchilikni tugatish, ishchilar sinfini tanazzul va tushkunlikdan qutqarish – inqilobiy hukumat oldida turgan asosiy vazifalar edi. Lenin mamlakat iqtisodiy va siyosiy taraqqiyotining yangi konsepsiyasini ishlab chiqdi. Bu kommunizmga to’g’ri olib borish kerak bo’lgan “harbiy kommunizm” siyosati edi. Mamlakat don uchun “harbiy yurish” e’lon qilindi. “Temir proletar intizomi” joriy etildi va “kulaklar” ayovsiz jazolandi.

1918-1919-yillar – Xorazmning iqtisodiy ahvoli og’irlashib, xalq ommasining moddiy qiyinchilari ortib bordi. Matbuotda ocharchilikning kuchaygani haqida xabar qilinardi. Asfandiyorxon hukmronligidan xalq ommasigina emas, amaldorlar va turkman qabilalari boshliqlari ham norozi edilar.

1918-1919-yillar – zo’ravonlik va nomigagina tovar ayirboshlash yo’li bilan Turkistondan 4.500.000 pud g’alla tortib olindi.

1918-1920-yillar – alban xalqi orasida davlat hududini Italiya, Gretsiya va Yugoslaviya o’rtasida bo’lib olish o’tkazildi. Ularga Albaniya hududining muayyan qismlari o’tdi.

1918-1920-yillar – Rossiyada fuqarolar urushi davri. Don (Kaledin, Krasnov), Kuban (Denikin), Janubiy Ural (Dutov), Sibir (Semyonov), Qrim (general Vrangel), mamlakat shimoli g’arbi (general Yudenich) ishchi aksilinqilobning asosiy markazlari edi. Fuqarolar urushi jarayonida Rossiyaning kelgusi taraqqiyot yo’li uchun kurash borardi. Dehqonlarning barcha talablari pirovardida shu shiorlarga borib taqalardi: “Kommunistlarsiz Sovetlar uchun” va “Tijorat erkinligi uchun”. Yirik burjuaziya, dvoryanlar va oq armiya rahbariyati cheklangan monarxiyani tiklashga intilardi. “Inqilobiy demokratiya” yo’nalishidagi partiyalar (mensheviklar, eserlar) Rossiyaning demokratiya va erkin ishbilarmonlik yo’lidan rivojlanishi tarafdori edilar. Bolsheviklar esa proletariat diktaturasi asosiga qurilgan “sotsialistik” davlat barpo etishni o’ylardilar. Fuqarolar usurhis bolsheviklar g’alabasi bilan yakunlandi. Chunki ular sovet hokimiyatini himoya qilish uchun ommani birlashtiradigan yangi mafkurani (jahon urushidan chiqish, yer haqidagi Dekretni amalga oshirish, 8 soatli ish kuni joriy etish va hokazo) shakllantirishga muvaffaq bo’ldilar. Fuqarolar urushi alangasida mamlakatning shusiz ham kuchsiz bo’lgan sanoati tamomila vayron bo’ldi. Millionlab dehqonlar tirikchilik tashvishida mamlakat bo’ylab yo’lga tushdilar.

1918-1920-yillar – Sovetlar hukmronligi boshlanishi bilan vaqf mulklarining davlat ixtiyoriga olinishi amalga oshirildi.

1918-1920-yillar – Turkistonda o’zbek tilida 11 nomda gazeta chiqarildi.

1918-1920-yillar – Yosh buxoroliklar dasturlari, siyosiy qarashlar, taktikasida Buxoroda islohotlar o’tkazish uchun kuch, zo’rlik ishlatish zarur bo’lib qolgani tan olindi, 2-tomondan, aholining diniy e’tiqodi e’tirof etildi. Shuningdek, bolshevistik proletar diktaturasi, mulkdorlari ekspropriatsiya qilish qoidalariga yon berilmadi.

1918-1922-yillar – Lloyd-Jorj hukumati davri.

1918-1922-yillar – Yaponiyaning Rossiya Uzoq sharqini ishg’ol qilishi.

1918-1923-yillar – Mustafo Kamol Turkiyadagi milliy-ozodlik kurashining rahbari.

1918-1924-yillar – Xurshid muallimlik qilish bilan birga “Layli va Majnun”, “Farhod va Shirin” hamda boshqa dramalarini yozdi, ularda aytilgan “Girya”, “Chorgoh”, “Segoh”, “Ushshoq”, “Bayot”, “Suvora”, “Dugoh” qo’shiqlari o’zbek klassik qo’shiqlariga aylandi.

1918-1935-yillar – Chexoslovakiya tashqi ishlar vaziri, Tomash Masarik iste’fosidan so’ng Chexoslovakiya prezidenti bo’ldi. U G’arb bilan ham, Sovet Ittifoqi bilan ham do’stona munosabatlar tarafdori edi. Chexoslovakiyani fashistoar Germaniyasi zabt etganidan so’ng Angliyaga muhojirlikka ketdi.

1918-1943-yillar – Shoh Boris Bolgariyada hukmronlik qilgan.

1918-1952-yillar – Misrda Muhammad Ali sulolasiga mansub qirollar hukmronlik qildilar, ya’ni monarxiya ag’darilgunga qadar 2 ta qirol almashdi; Fuod I va Fuod II.

1918-1970-yillar – Jamol Abdul Nosir hayot faoliyati.

1918-1989-yillar – Nikolay Chaushesku hayot faoliyati.

1918-yil – “Ishtirokiyun”, “Mehnatkashlar o’qi”, “Mehnat tovushi” (Samarqandda), “Farg’ona”, “Yangi Farg’ona”, “El bayrog’i”, “Xalq”, “Xalq qalqoni”, “Yangi Sharq”, “Erkinlik” nomli gazetalar, “Maorif va o’qituvchi”, “Moliya axboroti”, “Kasabachilik harakati” jurnallari chiqarildi.

1918-yil – “O’z oldiga sovet hokimiyatini ag’darish va Farg’ona muxtoriyatini tiklash vazifasini qo’ygan Madaminbek ustomon siyosatchi va uddaburon tashkilotchi fazilatlariga ega edi”, deb tan olinadi arxiv hujjatlrining birida.

1918-yil – Albaniyada sanoat deyarli yo’q. Qayta ishlash va yengil sanoatning kam sonli korxonalari faoliyat ko’rsatardi. Foydali qazilmalarni qazish va qidiruv ishlarini xorijiy monopoliyalar olib borishardi. Mahalliy burjuaziya o’z kapitalini asosan savdo va sudxo’rlik sohalariga yo’naltirilgan edi.

1918-yil – Angliya kasaba uyushmalari a’zolari soni 6,5 millionga yetdi (urushgacha 2,5 million edi).

1918-yil – angliyalik yozuvchi Jeyms Oldrij dunyoga keldi.

1918-yil – Fitrat Toshkentga keladi, o’qituvchilik qiladi, ijtimoiy-ijodiy faoliyat bilan shug’ullandi.

1918-yil – Fitrat Yosh buxoroliklar tashkilotining takomillashgan dasturini ishlab chiqqan va bud astur tashkilot tomonidan qabul qilingan edi. Unda dehqonchilik va qishloq xo’jaligi, soliqlar, shuningdek, harbiy tizim, ichki ishlar, sud, yo’llar, yer osti boyliklari, tashqi siyosat, maorif, vaqf masalalari batafsil ko’rilib ularni sivilizatsiya ruhi va mazmunida yechish taklif qilingan. Bu dastur ham islohotlarni tinch-osoyishta muhitda amalga oshirishni ko’zda tutgan. Unda aholi barcha qatlamlarining manfaatlari himoya ostiga olingan.

1918-yil – Fridrix Ebert reyxskansler bo’lgan.

1918-yil – Gelmut Shmidt dunyoga keldi.

1918-yil – HMK burjuaziya va ziyolilarning kichik tashkilotdan ommaviy partiyaga aylana boshladi.

1918-yil – inglizlar Buxoro bozorlarida 1 million pud paxta, 1 million dona qorako’l teri, 200 ming pud jun, 150 ming pud xom ipakni xarid qildilar.

1918-yil – Nelson Mandela dunyoga keldi.

1918-yil – O’rta Osiyoda 1-oliy o’quv yurti Turkiston davlat universiteti ochildi.

1918-yil – qizil askarlar va dashnoqlar Chustda 1500 kishini qatl qildilar.

1918-yil – rus posyolkalarida siyosiy boshboshdoqlik va iqtisodiy tangliklar avj oldi. Amir manifestning e’lon qilinishiga kelgan Samarqand soveti delegatsiyasi a’zosi Mahmudxo’ja Behbudiy va yana 1-2 musulmon a’zolar marosim o’tganidan so’ng Samarqandga jo’nab ketdilar. Delegatsiyadan boshqa a’zolari esa jo’nab ketishdan bosh tortdilar, bir necha kun davomida Samarqand soveti bilan Yangi Buxoro soveti vakillari o’rtasida to’qnashuvlar bo’ldi.

1918-yil – saylovlarda “Shinn feyn” ingliz parlamentining irlandiyaliklarga ajratilgan barcha o’rinlarni olib qo’ydi.

1918-yil – saylovoldi kompaniyasi paytida D.Lloyd-Jorj “mamlakatni jang maydonlaridan qaytayotgan qahramonlarga munosib” qilish to’g’risida ko’p gapirdi. Amalda esa bunday bo’lmadi.

1918-yil – Shokirjon Rahimiy Toshkentda maktab mudiri bo’ladi.

1918-yil – Toshkentning Yangi shaharlarida Turkiston davlat universiteti, sharqshunoslik instituti, konservatoriya, texnikumlar ochildi.

1918-yil – Turkiston muxtoriyati qo’shini soni 1000 dan ortiq kishi.

1918-yil – Turkistonda ekin maydoni 2/3 qismiga qisqardi.

1918-yil – Turkistonda o’zbek tilida 33 ta kitob nashr etildi.

1918-yil – Turkistondagi hunarmandlar soni 150000 kishi.

1918-yil – uch eng yirik va nufuzli konchilar, transportchilar va temiryo’lchilar kasaba uyushmalari o’zaro hamkorlik haqida Uchlar ittifoqini tuzdilar. Bu ittifoq umumiy talabalar ishlab chiqish va zarur bo’lganda bir paytda ish tashlash maqsadida tashkil etilgan edi.

1918-yil – Xitoyda 2 inqilobiy harakat markazi – Xitoy xalqining tan olingan milliy yo’lboshchisi Sun Yatsen boshchiligidagi Gomindan hamda Xitoy kommunistik partiyasi tashkil topdi.

1918-yil – yapon qo’shinlari sovet Rossiyasi hududiga bostirib kirib, Vladivostokni, Primore, Sharqiy Sibir va Shimoliy Saxalinni egallab oldi. Butun Sibirni bosib olish rejalashtirilgan edi. Kolchak va ataman Semenov qo’shilmalarining tor-mor qilinganligi, shuningdek boshlanib ketgan partizanlik harakati yaponlarni Rossiyadan ketishga majbur qildi.

1918-yil – Yugoslaviya qirolligi tuzildi.

1918-yil yanvar – AQSh prezidenti V.Vilson mustaqil polyak davlati tuzishni taklif qildi.

1918-yil yanvar – Junaidxon Xiva xonligi qurolli kuchlar qo’mondoni etib tayinlandi.

1918-yil yanvar – Turkiston mustaqilligi uchun qurolli harakatning boshlanishi.

1918-yil 5-yanvar – Myunxenda Germaniya fashistlar partiyasining tashkil topishi.

1918-yil 5-6-yanvar – Rossiyada Ta’sis majlisining chaqirilishi va tarqatib yuborilishi.

1918-yil 11-yanvar – Qo’yliqda Toshkent uyezdi vakillarining qurultoyi bo’ldi. Unda 586 vakil qatnashdi. Qurultoy sovet hokimiyatiga, yer-suv komitetlarining tuzilishga qarshi chiqdi, agrar tadbirlarni rad etdi.

1918-yil 19-26-yanvar (yangi sana 1-8-fevral) – Toshkentda Turkiston o’lkasi ishchi, soldat va dehqon deputatlari sovetlarining favqulodda IV qurultoyi.

1918-yil 30-yanvar (yangi sana 12-fevral) – Turkiston XKS Muhtoriyatini tugatish uchun harbiy harakatlarni boshladi Turkiston bolsheviklari buning uchun qizil askarlardan tashqari armanlarning “Dashnoqsutyun” partiyasi a’zolaridan tuzilgan qurolli to’dalardan ham keng foydalanildi. Shu kuni kechqurun Skobelev (hozirgi Farg’ona) shahridan Qo’qonga dastlabki qizil askar otryadlari to’p va pulyemotlar bilan yetib keldi. Bu otryadning komandiri K.Osipov edi. Muxtoriyachilar bolsheviklarga o’z talablarini bayon qilishgan edi. Ammo Qo’qon revkomi qonuniy hukumatning qala’ni bo’shatib qo’yish haqidagi adolatli talabiga rozi bo’lmagach, u o’z-o’zidan to’xtab qoldi.

1918-yil 31-yanvar (yangi sana 13-fevral) – Turkistonga ertalab Andijondan va sal keyinroq Perovskdan ham qizil askarlar yetib keldilar. Tushdan keyin jang harakati boshlandi.

1918-yil fevral – Turkiston xalqlarinign milliy hukumati yo’q qilinganida ularning milliy g’ururi ham yanchilgan edi. Bu harakat Qo’qon fojialaridan keyin boshlangan bo’lishiga qaramay, uning ildizlari chor Rossiyasi tomonidan Turkiston bosib olingan XIX asrning 60-70-yillariga borib taqaladi. Turkistonda sovet hokimiyatiga qarshi harakat vujudga kelishining bosh sababi sovet hokimiyatining o’lkada yuritgan mustamlakachilik siyosati va bolsheviklar tomonidan amalga oshirilgan dastlabki sotsialistik tadbirlar, korxonalarning davlat ixtiyoriga o’tkazilishi, xususiy mulkning bekor qilinishi, oziq-ovqat razvyorstkasi va g’alla monopoliyasi, masjid, xususiy maktab va qozixonalarning bekitilishi bo’ldi. Vaqf yerlarining tugatilishi, majburiy mehnatning joriy qilinishi hamda qizil armiya jangchilarining talonchilik va bosqinchiliklari harakatga alohida keskinlik va ko’lam bag’ishladi, uning tobora kengayishi va rivojlanishiga olib keldi. U goh kuchayib, goh pasayib turishiga, unda ishtirok etganlarning tarkibi almashib turganligi va ikkilamchi manfaatlar o’zgarib turishiga, ob’yektiv va sub’yektiv omillar kuchlar muvozanatiga turlicha ta’sir qilganiga qaramay, harakatning asosiy maqsadi Turkiston mustaqilligi bo’lib qolaverdi.

1918-yil 14-fevral – RSFSRda Grigorian (“yangi”) yil hisobining joriy etilishi.

1918-yil 15-fevral (eski hisob 2-fevral) – Turkistonda yong’inlar bo’ldi.

1918-yil 17-fevral – bolsheviklar o’z talabalari asosida qayta muzokara boshlashni taklif qildilar. Tabiiyki, ularning Muxtoriyat hukumati rahbarlarini sovetlarga topshirish kabi shovinistik talablarini Muxtoriyat hukumati rad qildi.

1918-yil 18-fevral – M.Cho’qayev hukumati ulamochilar tazyiqi ostida iste’foga chiqdi. Shu Kundan boshlab Ergash (Kichik Ergash) amalda Muhtoriyat hukumati rahbari bo’ldi. Bolsheviklar Muxtoriyat hukumati sovet hokimiyatini tan olish va unga bo’ysunishni, milliy qo’shinni tarqatib yuborish kerak, degan yangi talablar qo’ydilar. Bu safar ham ularga rad javobi berildi. Shu orada muxtoriyatchilar qatorlarida parokandalik yuz berdi. Qo’qon shahar mirshablari boshlig’i Kichik Ergash amalda Muxtoriyat hukumatining rahbariga aylandi. Turkiston o’lkasi harbiy komissari Ye.Perfilev boshchiligidagi piyoda otliq va artilleriya qismlaridan iborat 11 eshelon Qo’qonga keldi. Qizil askarlar shaharda bosqinlar uyushtirib, uni talon-taroj qilishga kirishdilar.

1918-yil 20-fevral (yangi sana 7-fevral) – “Ho’qand (Qo’qon) tarixining eng daxshatli kuni edi. Armanilar ayricha faoliyat ko’rsatganlar…”. Gazetadagi ushbu maqola “Ho’qand hozir o’liklar shahri” degan dahshatli ibora bilan tugaydi. Faqat Qo’qonning o’zida 3 kun davomida 100000 kishi o’ldirildi. Sobiq xonlik poytaxti bo’lgan Qo’qon shahri butkul vayronaga aylantirildi.

1918-yil 22-fevral (yangi sana 9-fevral) – Qo’qonda Rus-Osiyo banki binosida bolsheviklar tayyorlagan “tinchlik shartnomasi” imzolandi.

1918-yil 22-fevral – Turkiston muxtoriyati hukumati qizil askarlar va dashnoqlar tomonidan tor-mor qilindi.

1918-yil 26-fevral – Turkiston XKS raisi F.Kolesov paxta tolasi va xom paxtani musodara qilish to’g’risidagi dekretni imzoladi. Mazkur dekretga ko’ra, qisqa vaqt ichida zavodlarga topshirilgan 3,4 million pud paxta tolasi, 6 million pud xom paxta, 600.000 pud paxta yog’i, 4 million pud chigit, 1,1 million pud kunjara sovet davlati ixtiyoriga tekin o’tdi. Dehqonlar zavodga topshirilgan paxtasi uchun ham, iyudan olib ketilgan paxta xom ashyosi uchun loaqal past narxda bo’lsa-da, mutlaqo pul olishmasdi. Bu hol, bir tomondan ocharchilik kuchaytirib yuborildi.

1918-yil 27-fevral – janglarning birida Kichik Ergash shahid bo’lgach, uning o’rnini Katta ergash egalladi.

1918-yil fevral oxiri – Turkistonda sovet hokimiyati va bolshevikcha rejimga qarshi harakat boshlandi. Dastlabki guruhlarning tuzilishi Qo’qon atrofidagi Bachqir qishlog’ida boshlangan. Farg’ona vohasida bu davrda 3 yirik qurolli guruhlar sovetlarga qarshi kurash olib borgan. Ulardan eng yirigi Marg’ilonda, militsiyaning sobiq boshlig’i Muhammad Aminbek Ahmadbek o’g’li – Madaminbek edi.

1918-yil fevral oxiri – Turkiston mintaqasida bosqinchi qizil armiya va sovet rejimiga qarshi qurolli harakat boshlandi.

1918-yil mart – Turkiston XKS raisi F.Kolesov boshchiligidagi qizil askarlar Buxoro amirligiga hujum qildi. Kolesov mag’lubiyatga uchragach, Qiziltepa bitimi tuzildi.

1918-yil mart – Kolesovning tajovuzkorligi oqibatida ma’rifatchilik jarayoniga, ilg’or madaniy kuchlarga jiddiy talofot yetkazdi. Jadid deb e’lon qilingan 3 mingga yaqin ilg’or ziyolilar qatl etildi. Xorazmda iqtisodiy ahvolning og’irlashuvi madaniyat va maorifning ahvoliga salbiy ta’sir qildi. Shu bilan birga, xalq ommasining ma’rifatga, axloqiy kamolotga intilishi davom etdi. An’anaviy maktablar, madrasalar, madaniy-ma’rifiy vaqflar faoliyati, o’qimishli ziyolilar, ijodkorlarning jamiyatdagi faxrli mavqei saqlanib qoldi.

1918-yil mart – Rossiyaga qarshi intervensiya boshlandi. Murmansk, Arxangelsk, Vladivostok, Sevastopol, Krasnovodsk shaharlariga, Turkiston hududiga desant tushirildi.

1918-yil mart – Ruminiya Bessarabiyani egalladi, keyinroq Transilvaniya va Bukovinani bosib oldi (Versal shartnomasi bo’yicha). Ruminiya o’z maqsadiga erishdi. Uning hududi 2 barobar kengayib, 7,7 million kishidan 17,5 milliongacha ko’paydi.

1918-yil 1-mart – Turkiston XKS raisi F.Kolesov boshchiligidagi harbiy echelon Kogonga yetib keldi. Yosh buxoroliklarning F.Xo’jayev, Abdurauf Fitrat, Otaxo’jayev, Abdulvohid Burhonov, Qori Yo’ldosh Po’latov, Fazliddin Mahsumdan iborat rahbar qo’mitasi Kolesov bilan uchrashdi. Kolesov sharoit bilan tanishib chiqmay, Yosh buxoroliklarning kayfiyatini ham hisobga olmasdan Buxoroga harbiy kuch bilan ham qilishga qaror qildi. Yosh buxoroliklar xunrezlikning oldini olishga intilib, amir nomiga ultimatum (talabnoma) yubordilar. Unda islohot dasturi tamoyillari bayon qilingan edi. Lekin voqealar davomi o’zgacha kechdi. Amirdan javobni kutmasdan Kolesov buyrug’i bilan qo’shin, zambaraklar, jami qurol-aslahalar eshelondan tushirilib, hujumga tayyorlandi. Bu qon to’kilishi xavfini tug’dirdi. Amir hukumati darhol ultimatum talablariga roziligini bildirdi. Amirning islohot o’tkazish to’g’risidagi 2-farmonini tayyorlashga kirishildi.

1918-yil 2-mart – Kolesov buyrug’i bilan Buxoroga hujum boshlandi. Amir hukumati muzokara olib borish bilan birga o’z kuchlarini ham harakatga keltirdi. G’azavotga safarbar qilinganlar Chorjo’ydan Karmanagacha bo’lgan temir yo’lni buzdilar, tajovuzkor qo’shinga har tomonlama hujum qildilar. Kolesov qo’shini qurshovda qoldi, o’q-dorisi tugadi, ahvoli og’irlashdi. Shu kuni amirning 2-farmoni Yangi Buxoro (Kogon)ga yetkazildi. Yosh buxoroliklar qo’mitasi hujumni to’xtatishni talab qildi. Muzokaralar bir necha kun davom etdi.

1918-yil 3-mart – Brest-Litovskda Germaniya bilan tinchlik shartnomasi tuzgan Rossiya urushdan chiqdi. U barcha mamlakatlarga urushni demokratik tinchlik bilan, ya’ni hududlarni qo’shib olish va tovonlarsiz (anneksiya va kontributsiya) tugatish taklifi bilan murojaat qildi. Germaniya bilan imzolangan shartnoma Rossiya xalqlariga uzoq kutilgan tinchlikni olib keldi. Sovet Rossiyasi dunyni bo’lib olish haqidagi barcha maxfiy shartnomalarni e’lon qildi va ulardan voz kechganni bildirdi.

1918-yil 3-mart – Rossiya tomonidan Germaniya bilan Brest sulhining tuzilishi. Rossiya Brest-Litovsk shahrida Germaniya bilan tinchlik shartnomasini imzolandi. Shu tariqa inqilobning asosiy shiori “bajarildi”. Brest-Litovskdagi tinchlik shartnomasi aslida Germaniyaga taslim bo’lish bilan barobar edi. Shartnomaga ko’ra, Rossiyadan Litva, Kurlyandiya, Liflyandiya, Estlyandiya, Belorussiyaning bir qismi ajralib olindi, Kars, Ardaxan va Baturni Turkiyaga berildi. Ukraina va Finlyandiya mustaqil davlatlar deb e’tirof etildi. Rossiya o’zining 780 ming kv. km. hududini yo’qotdi. Rossiya, shuningdek, butun armiyasini darhol tarqatib yuborishi, flotini portlarga qaytarishi va qurolsizlanishi zarur edi.

1918-yil 12-mart – Rossiya poytaxtining Peterburgdan Moskvaga ko’chirilishi.

1918-yil 14-mart – Antanta mamlakatlarining Rossiya shimoliga bostirib kirishi.

1918-yil 25-mart – Amir Olimxon va Kolesov o’rtasida Qiziltepa bitimi imzolandi. Kolesovning tajovuzkorligi sharmandalarcha barbod bo’ldi.

1918-yil aprel – nemis qo’shinlari Antanta mavqeilariga kuchli hujum boshladi. Dastlab ular muvaffaqiyatli hamla qilib, Antanta qo’shinlari mudofaasini yorib o’tdilar va Mama daryosi sohillariga chiqdilar. Uzoqqa otadigan to’plar bilan Parijni o’qqa tutdilar. Ammo muvaffaqiyatini mustahkamlash uchun Germaniya yetarli zaxira topa olmadi. Mamlakat holdan toygan, armiyaning harbiy ruhi cho’kkan, xalq urushdan charchagan edi.

1918-yil aprel – Amudaryo bo’limi Turkiston respublikasi tarkibiga kiritilganligi e’lon qilindi.

1918-yil aprel – Turkiston Xalq xo’jaligi Kengashi, uning joylardagi tashkilotlari xo’jalik faoliyatiga rahbarlik qildilar.

1918-yil 9-aprel – Xiva yaqinidagi Taxtada bitim imzolandi. Unda sovet hukumati Xorazm aholisining mustaqilligini tan oladi, deyilgan edi.

1918-yil 10-aprel – Leninning buyrug’i bilan Bolshevik P.A.Kobozev Turkistonning favqulodda komissari qilib jo’natildi. U Turkiston o’lkasining amaldagi xo’jayiniga aylanib, butun hokimiyat jilovini o’z qo’lida saqlashga harakat qildi.

1918-yil 20-aprel-1-may – Turkiston Sovetlarining V qurultoyi bo’lib o’tdi. Unda qatnashgan 300 ga yaqin delegatdan atigi 50 tasi mahalliy millat vakillari edi. S’yezd respublikasining qonun chiqaruvchi oliy organi – 36 kishidan iborat (18 tadan Bolshevik va so’l eserlar kirgan) Turkiston Markaziy Ijroiya Komiteti (MIK)ni sayladi. Turkiston MIK raisi qilib favqulodda komissar P.Kobozev, hamrais qilib A.Solkin saylandi. Mahalliy millat vakillaridan 4 kishi: S.Jo’raboyev, S.Yusupov, Sh.Ostonboyev, S.Azimboyev 1-marta MIK a’zoligiga saylandi. Turkiston XKS tarkibiga 16 kishi (9 bolshevik va 7 so’l eser) kiritildi. S.Ashurxo’jayev (milliy ishlar komissari) tub millatlarning dastlabki vakillari sifatida hukumat tarkibiga kirishdi. Tatarlardan I.Gabitov ichki ishlar va H.Ibrohimov adliya komissarlari qilib saylandi. Sovetlarning V s’yezdi Turkistonni Rossiya tarkibidagi o’lka sifatida e’lon qilib, davlat boshqaruvi va xalq xo’jaligi sohasidagi siyosatini markazdagi bolsheviklar hukumati belgilashni “qonuniy akt” bilan muhrlandi.

1918-yil 30-aprel – Turkistonning RSFSR tarkibidagi avtonom respublika deb e’lon qilinishi.

1918-yil may – “Temir proletar intizomi” joriy etildi, donni davlatga berishdan yashirgan “kulaklar” ayovsiz jazolandi. Rossiyada don topish uchun qurolli guruhlar tashkil etildi. Proletar davlati donni tortib ola boshladi.

1918-yil may – AQSh hukumati “Da’vatkorlik to’g’risida hujjat”ni e’lon qildi. Unga ko’ra mamlakatdagi mavjud tuzum to’g’risida bildirilgan barcha salbiy fikrlar jinoiy deb e’lon qilindi. Bunday ayb bilan qamoqqa olingan har qanday odamga 10 ming dollar jarima solish yoki 20 yil muddatga qamoq jazosi ko’zda tutildi. Ushbu hujjatga ko’ra 2 ming kishi hukm qilindi. O’zgacha fikrlovchilarga nisbatan jismoniy tazyiq qo’llash Amerika huquqni muhofaza qilish idoralari faoliyatida odatiy holga aylandi.

1918-yil 9-may – RSFSR da oziq-ovqat diktaturasi joriy qilindi. Bu masala Markazning ozida ham qattiqqo’llik bilan amalga oshirildi.

1918-yil 4-iyun – bolshevistik rejim “G’alla monopoliyasi to’g’risida”, “Sinfiy non payog’i to’g’risida”, “Turkiston respublikasida oziq-ovqat siyosatini amalga oshirish yuzasidan oziq-ovqat komissariga favqulodda vakolatlar berish to’g’risida” kabi dekretlarni qabul qilish bilan Turkistonda oziq-ovqat diktaturasini joriy qildi. G’alla monopoliyasi hech qanday tayyorgarliksiz joriy qilindi va shafqatsiz ravishda amalga oshirildi. Bu holat Turkistonda ocharchilikning nihoyatda kuchayishiga olib keldi.

1918-yil 15-iyun – Turkistonda uch kishidan iborat o’lka oziq-ovqat direktoriyasi tashkil qilindi. Biroq direktoriya o’z faoliyati davomida katta xatolarga yo’l qo’ydi. Natijada ocharchilikdan qutula olmayotgan aholi qirila boshladi. “Ruslarning yangi shahari va unda kun ko’rayotgan sovet hokimiyati bilan mahalliy aholi o’rtasida o’tib bo’lmas devor paydo bo’ldi”, – deb e’tirof qilishga majbur bo’lgan edi Turkbyuro raisining muovini G.Safarov.

1918-yil 17-25-iyun – Toshkentda bo’lib o’tgan Turkiston bolsheviklarining o’lka konferensiyasi Turkison kommunistlar (bolsheviklar) partiyasining 1-s’yezdi deb nomlandi. Unda o’lkadagi kommunistik guruhlar ilk marta tashkiliy jihatdan rasmiylashtirib, Turkiston Kompartiyasiga (RKP (b) tarkibida) birlashdilar. Kommunistlarning miqdori 2000 ming kishidan oshmas edi. S’yezdda I.Tobolin raisligida 7 kishidan iborat Markaziy Komitet saylandi, uning tarkibiga mahalliy kommunistlrdan Nizomiddin Xo’jayeev ham kiritildi. O’lka bolsheviklarining I S’yezdi ham Rossiyaning partiyaviy, g’oyaviy va nazariy hukmronligini tan olib, shimoldagi bu davlat qo’l ostida bo’lishni yoqlab chiqdilar.

1918-yil 16-iyul – Yekaterinburgda Nikolay II va uning oila a’zolari otib tashlandi.

1918-yil avgust – Antanta davlatlarining hujumlari boshlandi. Gennaniyaning G’arbdagi fronti yorib o’tildi va Antanta qo’shinlari uchun Germaniya hududiga yo’l ochildi. Bolqonda, Salonik shahri yaqinlarida ittifoqchilarning ko’p millatli ekspeditsiya korpusi bolgar qo’shinlari mudofaa chizig’ini yorib o’tdi va oktabrda Dunay sohillariga chiqdi.

1918-yil avgust – Sirdaryo va Samarqand viloyatlarida 74 ta volost yer-suv komiteti ish ko’rgan. Yil oxirida bular kambag’allar komiteti va kambag’allar uyushmasi deb ataldi.

1918-yil 14-avgust – Bokudagi Angliya desantining tushirilishi.

1918-yil 15-16-avgust – Vladivostokka Amerika desantining tushirilishi.

1918-yil 29-avgust – Rossiya hukumatining Dekreti bilan polyak xalqining mustaqil davlat tuzish huquqi e’lon qilindi.

1918-yil sentabr – Avstriya qo’shinlari Vitorio Veneto yaqinida mag’lubiyatga uchradilar. Germaniya boshchiligidagi To’rlar ittifoqi harbiy jihatdan mag’lub bo’lib, tarqalib ketdi.

1918-yil sentabr – birlashgan ingliz-fransuz-serb qo’shinlari Makedoniyada bolgar-nemis qo’shinlarini tor-mor qildi.

1918-yil sentabr – Farg’ona viloyatining Vodil qishlog’ida to’plangan dehqonlar majlislar kambag’allar uyushmasini tuzish, yer maydonlarini natsionalizatsiya qilishga qarshi chiqdilar. Bu hol Asaka volostida, boshqa joylarda ham bo’ldi. Tuzilgan yer-suv komitetlari esa inqilobiy choralarni amalga oshirmas edi.

1918-yil 15-sentabr – 150 ming kishilik grek armiyasi Salonikida bolgar armiyasini tor-mor qildi. Bolgariya taslim bo’ldi. Makedoniyada german qo’shinlari asirga olindi va shu bilan Bolqonda harbiy harakatlar to’xtatildi.

1918-yil 29-sentabr – bolgar hukumati sulh haqidagi hujjatni imzolab, taslim bo’ldi. Bolgariya urushdan chiqdi. Shoh Ferdinand o’z o’g’li Boris foydasiga taxtdan voz kechdi.

1918-yil 29-sentabr – Bolgariya taslim bo’ldi.

1918-yil 30-sentabr – Germaniya hukumati AQShga yarashuv bitimi imzolash iltimosi bilan murojaat qildi.

1918-yil oktabr – F.Koleov, I.Tobolin, A.Solkin va boshqa “eski kommunistlar” o’z vazifalaridan chetlashtirildi. Sovetlarning favqulodda VI S’yezdida RSFSR Konstitutsiyasi asosida Turkiston respublikasi Konstitutsiyasi qabul qilindi. Konstitutsiyaga ko’ra, mudofaa, tashqi aloqalar, pochta-telegraf, dengiz ishlari, temir yo’llar, bojxona, savdo-sotiq, sanoat va moliya masalalari kabi davlatchilikning muhim shakllari Rossiya federal hukumati boshqaruvida qoldirildi. Turkistondagi siyosiy hukmronlik, o’lkada “sovetcha andozadagi avtonomiya”ning o’rnatilishi bilan o’lga qo’yilgan bo’lsa, bu jarayonning 2-bosqichi, davlat boshqaruvi asosiy funksiyalarning federal hukumatiga topshirilishini konstitutsiya yo’li bilan “qonuniy rasmiylashtirilishi bo’ldi”.

1918-yil oktabr – shahzoda Maks Badenskiy hukumati tuzildi.

1918-yil 1-oktabr – saroy fitnasi oqibatida Asfandiyorxon o’ldirildi. Uning katta akasi Said Abdulla xon deb e’lon qilindi. Yangi xon davlat ishlari bilan shug’ullanmas edi. Hokimiyat Junaidxon qo’lida markazlashdi.

1918-yil 4-oktabr – Chexiya va Slovakiya Avstro-Vengriya tarkibidan ajralib chiqdi hamda mustaqil Chexoslovakiya respublikasi tuzilganligini e’lon qildi.

1918-yil 28-oktabr – Serb, xorvat va slovenlar qirolligi tuzilganligi e’lon qilindi.

1918-yil 30-oktabr – Turkiya imzolagan yarashuv bitimiga ko’ra, uning qo’shinlari arab mamlakatlaridan olib chiqilishi, turk armiyasi qurolsizlanishi, flot ingliz va fransuz boshqaruvi ostiga o’tishi lozim edi.

1918-yil 30-oktabr – Turkiya taslim bo’ldi.

1918-yil 31-oktabr – Avstriya va Vengriyada monarxiyalar ag’darib tashlandi hamda Avstriya va Vengriya respublikalari talab qilgan yarashuv shartlarini qabul qildilar.

1918-yil 31-oktabr – Turkiyaning taslim bo’lishi.

1918-yil noyabr – Polyak sotsialistik partiyasining (PSP) o’ng qanoti yo’lboshchisi, o’ta millatchi va shovinistik doiralar vakili Yuzef Pilsudskiy prezidenti (“davlatning muvaqqat boshlig’i”) hamda polyak armiyasining bosh qo’mondoni sifatida e’lon qilindi.

1918-yil noyabr – Qohirada Misr mustaqilligi uchun kurashni boshqarish jamoat qo’mitasi tashkil qilinib, unga taniqli adabiyot, madaniyat, siyosat va jamoat arboblari kirdilar. U “Vafd Misri” (“Misr vakillari”) deb nomlandi.

1918-yil noyabr – saylangan 1-hukumat faqat chex partiyalari vakillaridan tuzildi va Chexoslovakiya respublikasining 1-prezidentligiga ham chex burjuaziyasi vakili, taniqli chex tarixchisi va faylasufi, professor Tomash Masarik saylandi.

1918-yil noyabr – Turkistonda e’lon qilingan dinni davlatdan, maktabni dindan ajratish to’g’risidagi dekret, shu kabi qator ko’rsatmalar asosida masjidlar va madrasalar yoppasiga yopila boshlandi, islom diniga, uning rahnamolariga kuchli tazyiq, haqorat, xo’rlashlar avj oldirildi.

1918-yil 3-noyabr – Avstro-Vengriya taslim bo’ldi.

1918-yil 3-noyabr – Germaniyaning taslim bo’lishi.

1918-yil 3-noyabr – Kil shahri portida matroslar va askarlarning namoyishlari boshlandi va u tez orada inqilobga aylandi.

1918-yil 9-noyabr – Berlinda qo’zg’olon boshlandi. Imperator mamlakatni o’z holiga tashlab chet elga qochib ketdi. Germaniyada respublika e’lon qilindi.

1918-yil 9-noyabr – Germaniyada monarxiyaning ag’darilishi.

1918-yil 11-noyabr – Germaniya va Antanta davlatlari o’rtasida Kompyen yarash ahdining tuzilishi. I jahon urushining tugashi.

1918-yil 11-noyabr – Parij yaqinidagi Kompen o’rmonida, Yevropadagi Antanta qo’shinlari bosh qo’mondoni fransuz marshali Foshning vagon-qarorgohida Germaniya hay’ati o’z hukumati nomidan yarashuv haqidagi, amalda esa Germaniyaning mag’lubiyati borasidagi bitimni imzoladi. I jahon urushining tugashi.

1918-yil 13-noyabr – Angliya niyati Fransiya bilan tasdiqlangan hududlar ustidan o’z hukmronligini o’rnatish edi.

1918-yil 16-noyabr – Avstro-Vengriya taslim bo’lganidan 10 kun keyin Vengriyada respublika e’lon qilindi. Biroq Rossiyadan qaytgan sobiq harbiy askarlar Bela Kun boshchiligida hokimiyatni o’z qo’llariga olishga qaror qilishdi.

1918-yil 16-noyabr – Vengriyaning respublika deb e’lon qilinishi.

1918-yil 24-noyabr – Serbiya va Chernogoriya bitta davlatga birlashdi.

1918-yil 25-noyabr – Junaidxon qo’shinlari Amudaryodan o’tib, To’rtko’lni olmoqchi bo’ldi va uni qamal qildi. Ammo Chorjo’ydan “Toshkent” paroxodida harbiy kuch yordamga yetib keldi va hujum natijasiz chiqdi.

1918-yil dekabr – D.Lloyd-Jorj Liberal partiya yetakchisi bo’lganligi uchun harbiy zafar to’lqinida tezkor saylovlar o’tkazdi. Saylov huquqi berilgan harbiylarning ovozi evaziga g’alaba qozondi. Bu liberal partiyaning so’nggi muvaffaqiyati edi. Keyin ular Liberal hukumatni boshqarish imkoniyatini qo’lga kirita olmadilar.

1918-yil dekabr – Xorvatiya, Chernogoriya, Voevodina va boshqa joylarda qonli to’qnashuvlar yuz berdi.

1918-yil 1-dekabr – barcha yirik janubiy slavyan xalqlari vakillari Belgradda “Serblar, xorvatlar va slovenlar qirolligi” tashkil etilganligi haqida e’lon qilishdi. Karageorgievichlar vakili Aleksandr qirol etib saylandi.

1918-yil 2-yarmi – Amudaryo bo’limida vaziyat keskin o’zgardi. Bu eng avvalo bolsheviklar faoliyati va qizil gvardiyachilar otryadlarining xatti-harakatlari bilan bog’liqdir. Bolsheviklar Amudaryo bo’limiga Chorjo’y va Toshkentdan qizil gvardiyachilar otryadlarini jo’natishdi. To’rtko’l shahri bolsheviklar hokimiyatining tayanchi, uning harbiy bazasiga aylantirildi. Ular Amudaryo bo’limi hududida turib, Xiva xonligiga qarshi harbiy harakatlariga puxta tayyorlandilar.

1918-yil 2-yarmi – Turkistondagi sovet hokimiyati, qil ustida turib qoldi. Farg’ona vodiysida boshlangan istiqlolchilik harakati butun Turkistonni qamrab olgan edi. Lekin bolsheviklar tashviqoti ro’y berayotgan hodisalarning asl mohiyatini o’lka aholisiga buzib ko’rsatdi. Oqibatda mahalliy aholining bir qismi sovet hokimiyatini mustahkamlash uchun bo’layotgan kurashga tortildi.

1918-yil bahor – avval Farg’ona vodiysida, keyin Turkistonda istiqlolchilik harakati boshlandi.

1918-yil bahor – bolsheviklar tub aholi vakillaridan bir qismini hokimiyat organlarida ishlashlariga yo’l qo’yib, ularga qisman yon berdilar. Milliy rahbar xodimlar dastavval yangi tuzumning g’oyalaridan o’z xalqlari baxt-saodat yo’lida foydalanishga urindilar. Ular bu g’oyalarni Turkistonning o’ziga xos xususiyatlariga moslashtirishga harakat qilgan edilar.

1918-yil bahor – Rossiyada qishloqdan donni majburiy tortib olish boshlandi. Favqulodda oziq-ovqat guruhlari qishloqlarga yuborilib, ortiqcha don davlat ixtiyoriga olina boshlandi. Bularning hammasi fuqarolar urushiga sabab bo’ldi.

1918-yil bahor-yoz – Turkiston avtonom Sovet respublikasi e’lon qilinishi bilan hukumat tuzildi, qator komissarliklar, ichki ishlar, yer ishlari, maorif, millatlar ishlari komissarlikni barpo qilindi. Sovet hokimiyati dushmanlari bilan kurash olib boruvchi ChK – Favqulodda komissiya o’z faoliyatini amalga oshira boshladi. Siyosiy vaziyat keskinlashishi munosabati bilan tribunallar, siyosiy bo’limlar, uchliklar ham tuzilib, faoliyat ko’rsatdilar. Xo’jalikni boshqaruvchi idoralar tashkil etildi. Farg’ona, Sirdaryo, Samarqand viloyat boshqaruv idoralari, komissarliklar, boshqa markaziy ma’muriy idoralarning bo’limlari barpo qilindi, uyezdlar va volostlar ma’muriyatlari tashkil etildi. Aholi ijtimoiy hayoti tartib-intizomi yo’lga qo’yish tadbirlari joriy etib borildi.

1918-yil bahor-yoz – Turkiston sovet respublikasi e’lon qilinishi bilan hukumat tuzildi, qator komissarliklar, ichki ishlar, yer ishlari maorif, millatlar ishlari komissarliklari barpo qilindi. Sovet hokimiyati dushmanlari bilan kurash olib boruvchi ChK o’z faoliyatini amalga oshira boshladi. Xo’jalikni boshqaruvchi idoralar tashkil etildi.

1918-yil yoz – Leninning farmoyishi bilan faslidan e’tiboran “qizil terror” siyosati o’tkazila boshlandi.

1918-yil yoz – Turkiston o’lkasida pul-moliya tangligi pulning o’ta qadrsizlanishiga olib keldi. O’lka hukumati o’z pul qiymati – Turkison bonlarini chiqara boshladi, ba’zi joylarda o’z kredit biletlari chiqarildi.

1918-yil yoz – ingliz qo’shinlari Ashxobod va Boku shaharlarini egalladilar va Kaspiy dengizida o’z flotiliyalarini yaratib, dengizdagi barcha qatnovi nazorat ostiga oldilar. Shuningdek, ular Boku-Batumi temir yo’li ustidan nazorat o’rnatdilar, Gruziya, Ozarbayjon va Armanistonda mustaqil hukumatlar tuzilishiga ko’maklashdilar.

1918-yil qish va bahori – rus askarlari bilan Buxoroda to’qnashuvlar jiddiy tus oldi.

1918-yil boshi – maktablar soni 330 taga yetdi.

1918-yil boshi – Muxtoriyat hukumati milliy qo’shni sifatida bir mingdan ortiq askar bo’lgan. Harbiy vazir Ubaydulla Xo’jayev ishirokida o’tkazilgan ko’rik-parad vaqtida askarlar soni 2000 kishiga yetdi.

1918-yil boshi – Turkistondagi ocharchilik bolshevikcha rejimning qattol siyosati natijasida ocharchilik avj olib ketdi. Oziq-ovqat muammosi bu paytga kelib Turkiston respublikasidagi eng o’tkir muammolardan biriga aylangan edi. Bolsheviklar mahalliy aholi qo’lidagi g’alla va boshqa oziq-ovqat mahsulotlarini tortib olish uchun qat’iy choralarni belgilashdi.

1918-yil boshi – XKS hamda Yer ishlari komissarligi o’zi mehnat qilmagan egalar ixtiyoridagi bog’ va uzumzorlarni natsionalizatsiya qilish hamda bunday shahslarning yer-suvi, uy-joy sharoitlari, qoramollarini ro’yxatga olish to’g’risida buyruq va ko’rsatma chiqardi. Bu ishlarni amalga oshirish uchun yer-suv komitetlari tuzilib, ular tarkibiga kambag’al dehqonlar, batraklar kiritilishi ko’zda tutildi.

1918-yil boshi – Turkistonda ko’pchilik imenie (yevropacha agrar majmua)lar, bog’lar va yirik xo’jaliklar natsionalizatsiya qilindi. Faqat natsionalizatsiya qilingan bog’lar va uzumzorlar maydoni 13.361 desyatinadan iborat edi.

1918-yil o’rtasi – Farg’ona vodiysida taxminan yuzga yaqin guruhlar qizil armiya qismlariga qarshi kurash olib bordilar. Bu guruhlarda 15000 yigit bor edi.

1918-yil o’rtasi – Xorazm vohasida bolsheviklar, qizil armiya kuchlariga qarshi qurolli kurash boshlanib ketgan edi. Tajovuzkor kuchlar Petro-Aleksandrovsk (hozirgi To’rtko’l)ni Xiva xonligiga qarshi hujum bazasiga aylantira boshladilar. Chorjo’ydan Amudaryo orqali harbiy kuchlar keltirildi.

1918-yil oxiri – 1919-yil boshi – qizil askarlar va dehqonlar Bozorqo’rg’on, Qo’qon-qishloq, So’zoq qishloqlariga bosqinchilik hujumlari uyushtiib, dehqonlarni qirg’in qildilar, mol-mulklarini taladilar, qishloqlarga o’t qo’ydilar.

1919-1920-yillar – Angliyada Rossiyaga qilingan intervensiyaga qarshi ommaviy miting va namoyishlar bo’lib o’tdi. AQShda ham intervensiyaga qarshi harakat boshlandi. Bunda ayniqsa amerikalik ishchilar muhim o’ynadilar. Mamlakatning ko’pgina yirik shaharlarida AQShning intervensiyani to’xtatish talabi bitilgan murojaatnoma ostiga imzo to’plash kampaniyasi tashkil etildi. Murojaatnomani minglab ishchilarni birlashtirgan 90 kasaba uyushmasi qo’llab-quvvatladi. Intervensiyaga qarshi harakatda Amerikaning taniqli jamoat arboblari faol ishtirok etilar. Jurnalist Jon Rid Rossiyadagi voqealarga xolisona baho berilgan “Dunyoni titratgan o’n kun” asarini yozdi va nashr ettirdi.

1919-1920-yillar – Buxoro va Angliya o’rtasidagi aloqalar davri.

1919-1920-yillar – F.Nittining Italiyada hukumat rahbari sifatidagi faoliyati.

1919-1920-yillar – Farg’onada qaroqchilik, bosmachilik emas, balki o’ziga xos xalq qo’zg’oloni vujudga keldi. Biz 4 yil davomida bu harakatga hatto to’g’ri baho berishni ham bilmadik, u xalq qo’zg’oloni bo’lgani holda bosmachilik deb atadik.

1919-1920-yillar – Italiya tarixiga “qizil ikki yillik” sifatida kirdi. Kasaba uyushmalari rahbarligida bu yillarda misli ko’rilmagan miqyosda ish tashlashlar, narx-navoning oshishiga qarshi ommaviy chiqishlar bo’lib o’tdi.

1919-1920-yillar – tovar monopoliyasi va tovar ayirboshlash yo’li bilan 5.250.000 pud g’alla Turkistondan tortib olindi.

1919-1921-yillar – Amerika dengiz piyodalari Panamaga tushirildi.

1919-1921-yillar – Fitrat boshchiligida ko’zga ko’ringan adib-ziyolilar tuzgan madaniy-adabiy tashkilot “Chig’atoy gurungi” tashkilotida qator ijobiy ishlarini amalga oshiradi.

1919-1921-yillar – ichki kurash burjuaziyasi Italiyada “tartib” o’rnata oladigan kuchli hokimiyat qidirishga majbur qildi. Fashistlr bu maqsadga eng mos keladigan kuch edilar.

1919-1924-1925-yillar – Amerika dengiz piyodalari Gondurasga tushirildi.

1919-1925-yillar – Abdulla Qodiriy “O’tkan kunlar” romanini yozib tugatdi.

1919-1925-yillar – F.Ebert Germaniya prezidenti bo’lgan.

1919-1933-yillar – Fransiyada 27 marta hukumat o’zgardi.

1919-1934-yillar – Reyxsrat (nemischa Reich – davlat va Rat – kengashi) Germaniya parlamentining o’lka va viloyatlar vakillaridan iborat bo’lgan, qonunchilik va boshqaruv masalalari bo’yicha mas’ul palatasi bo’lgan.

1919-1935-yillar – AQShning hukmron doiralari Lotin Amerikasi va Osiyodagi turli mamlakatlarga milliy-ozodlik harakatlarini bostirish uchun bir necha marta qo’shin yubordilar.

1919-1935-yillar – Reyxsver (nemischa Reich-davlat va VVehr-mudofaa) Germaniya qurolli kuchlarini shunday atashgan.

1919-1946-yillar – Millatlar Ligasi xalqaro tashkilot tuzildi.

1919-1980-yillar – Muhammad Rizo Pahlaviyning hayot faoliyati.

1919-1981-yillar – angliyalik yozuvchi Dorris Lessing hayot faoliyati.

1919-yil – Benito Mussolini fashist partiyasini tuzdi.

1919-yil – Bernard Shouning “Qalblar parchalanadigan uy” pyesasini yozib tugatildi.

1919-yil – F.Sheydeman Germaniya reyxskansleri bo’lgan.

1919-yil – Fransiyada Rossiyaga qilingan intervensiyaga qarshi ommaviy miting va namoyishlar bo’lib o’tdi. Parijda bo’lib o’tgan 1 may namoishida 500 mingdan ortiq kishi ishtirok etdi.

1919-yil – Fridrix Ebert Germaniya prezidenti qilib saylandi.

1919-yil – AQShda qabul qilingan hujjat “sindikalizm”ni, ya’ni sanoatdagi xususiy mulkdorlikni qoralovchi har qanday da’vatlarni man etardi. O’zgacha fikrlashda shubha qilingan taraqqiyparvar arboblarga qarshi sud jarayonlari uzluksiz o’tkazila boshlandi.

1919-yil – ingliz tilida ijod qiluvchi JARlik Piter Abraxams dunyoga keldi.

1919-yil – Ispaniyada Cherkov nazorati va rahbarligi ostida Katolik agrar federatsiyasi tashkil etildi. Bu federatsiya agrariylarga – yirik zamindorlar, dehqon-mulkdorlar, ijarachilar qirollarga kuchli ta’sir ko’rsatar edi. Federatsiya qishloq xo’jaligida konservatizmning layanchiga aylandi va agrar islohotlarga qarshi chiqdi. Dehqon katolik cherkovning eng sodiq tarafdorlari va mamlakatdagi konservativ kuchlarning tayanchi edi.