Xalqaro mehnat taqsimoti

Xalqaro mehnat taqsimoti – ayrim mamlakatlarning muayyan mahsulotlarini ishlab chiqarishga ixtisoslashuvi va mahsulotlarni ayirboshlashi. Ijtimoiy-hududiy mehnat taqsimotining yuqori shakli, jahon bozorining va davlatlar o’rtasidagi iqtisodiy munosabatlarning asosini tashkil etadi, davlatlar milliy xo’jaliklarini jahon xo’jaligi tizimiga birlashtirish omili bo’lib, ob’yektiv jihatdan mehnat unumdorligining o’sishiga yordam beradi. Jamiyat taraqqiyotining dastlabki davrlarida ayrim mamlakatlarda tabiiy sharoitlar tafovuti bilan bog’liq bo’lgan Xalqaro mehnat taqsimotining sodda ko’rinishlari mavjud bo’lgan. 19-asrning o’rtalaridan Yevropa mamlakatlarida juda katta miqdordagi xom ashyo, tez o’sib borayotgan shahar aholisi uchun oziq-ovqat keltirishni talab etgan mashina industriyasining paydo bo’lishi Xalqaro mehnat taqsimotining rivojlangan shakllarini yuzaga keltirdi. Xalqaro mehnat taqsimotini shakllantirgan yana bir muhim omillardan biri — mustamlakachilik sistemasining paydo bo’lishi hisoblanadi. 20-asr boshlariga kelib mustamlaka va qoloq mamlakatlar tamomila «jahon qishloqlari»ga, Yevropa va shimoliy Amerikaning sanoati rivojlangan mamlakatlari «jahon shaharlari»ga aylandi. Xalqaro mehnat taqsimotining bu xususiyati 2-jahon urushidan keying yillarda ham saqlanib qoldi. 1960-yillarda sobiq mustamlaka va yarim mustamlakalar — jahon aholisining 80% dan ortig’i yashaydigan Lotin Amerikasi, Osiyo va Afrika mamlakatlari hissasiga jahon sanoat mahsulotlarining taxminan 15% to’g’ri keldi. Bu mamlakatlar eksportining asosiy qismini xom ashyo va oziq-ovqat tashkil etgan holda ularning importga qaramligi juda yuqori edi, chunki bu mamlakatlar zarur sanoat tovarlarining deyarli barchasini va yetishmaydigan oziq-ovqatni chetdan keltirishga majbur edi. Fan-texnika taraqqiyoti sharoitlarida Xalqaro mehnat taqsimoti tobora rivojlangan shakllarga ega bo’lib boradi, xalqaro ixtisoslashuvga ehtiyoj kuchayadi, chunki bir mamlakat doirasida hozirgi texnika taraqqiyoti darajasida muttasil ortib borayotgan mahsulotlarning barcha turini keng miqyosda ishlab chiqarish mumkin emas. Hozirgi Xalqaro mehnat taqsimotining xususiyati — rivojlanayotgan va rivojlangan mamlakatlar o’rtasidagi Xalqaro mehnat taqsimotida tarmoqlararo ixtisoslashuv yetakchi o’rinda tursa, rivojlangan mamlakatlar o’rtasida tarmoqlar ichida ixtisoslashishning chuqurlashayotganidir. Rivojlangan mamlakatlarning xalqaro ichki tarmoq ixtisoslashuvi (mahsulot, detal, texnologiya bo’yicha) mamlakatlararo sanoat mahsulotlari savdosining ortishiga olib keladi. Bu mamlakatlar ishlab chiqarishning yuqori yoki pastroq darajadagi kompleks tarmoq tuzilmasiga ega. Bunday sharoitlarda Xalqaro mehnat taqsimotining ichki tarmoq ixtisoslashuvi yo’nalishida chuqurlashuvi eng yangi tarmoqlar rivojlanishining zaruriy shartiga aylanadi. Ichki tarmoq ixtisoslashuvining yo’yalishlaridan biri — mahsulot turi bo’yicha ixtisoslashish hisoblanadi, ya’ni muayyan mahsulot turini ishlab chiqarish u yoki bu mamlakatda amalga oshiriladi (masalan, traktorsozlik AQShda yuqori quvvatli g’ildirakli va zanjirli traktorlar ishlab chiqarishga, Buyuk Britaniyada o’rtacha tipdagi g’iddirakli traktorlar ishlab chiqarishga, Germaniyada quvvati kichik traktorlar ishlab chiqarishga ixtisoslashgan). Detal bo’yicha ixtisoslashishda ayrim mamlakat zavodlari pirovard mahsulot uchun tashqi tarzida foydalaniladigan butlovchi qismlar, detallar ishlab chiqarishga ixtisoslashadi. Masalan, «RollsRoys» ingliz firmasi AQSh, Frantsiya va boshqa mamlakatlarda tayyorlanadigan samolyotlar uchun reaktiv dvigatellar ishlab chiqaradi. Bu jarayonda bir rivojlangan mamlakatdan boshqasiga capital chiqarishning ko’payishi, turli mamlakatlar korxonalari o’rtasida ixtisoslashuv va kooperatsiyalashuvning rivojlanishi muhim rol o’ynaydi. Firmalararo kooperatsiya (qo’shma korxonalar), juda ulkan transmilliy korporasiyalarning tashkil etilishi, sanoati rivojlangan mamlakatlar iqtisodiyotlarining integratsiyasi ham rivojlangan mamlakatlar o’rtasidagi mehnat taqsimotini chuqurlashtirishga yordam beradi. O’zbekiston Xalqaro mehnat taqsimotida paxta tolasi, energetika resurelari (tabiiy gaz, elektr energiyasi), rangli metallar, o’g’itlar va boshqa mahsulotlar yetkazib beruvchi mamlakat tarzida ishtirok etadi. Ahmadjon O’lmasov, Alisher Vahobov.