BAKTERIOLOGIYA nima

BAKTERIOLOGIYA (bakteriyalar va… logiya) — bakteriyalar haqidagi fan, mikrobiologiyaning bir bo’limi. Bir nechta mustaqil sohalari bor. Umumiy Bakteriologiya bakteriyalarning morfologiyasi, fiziologiyasi va biokimyosini, ularning o’zgaruvchanligi va irsiyatini, evolyutsiyasi, tabiatda tarqalishi va boshqalarni; tibbiyot hamda veterinariya Bakteriologiyasi, kasallik tug’diruvchi bakteriyalar biologiyasini, ularni ajratib olish va aniqlash usullarini, immunitet hodisasini o’rganadi. Qishloq xo’jaligi Bakteriologiyasi tuproq strukturasi hosil bo’lishida, qishloq xo’jalik mahsulotlarini qayta ishlash (siloslash, achitish va hokazolar) da bakteriyalarning ahamiyatini; texnika (sanoat) Bakteriologiyasi bakteriyalarning spirtlar, organik kislotalar, fermentlar, aminokislotalar va boshqa hosil qilish jarayonlarini o’rganadi. Bakteriologiya 19-asrdan L. Paster bijg’ish va ayrim infektsion kasalliklarga bakteriyalar sabab bo’lishini aniqlagandan so’ng rivojlana boshladi.

Bakteriologiya (bakteriya + yunoncha logos — bilim, ta’limot) bakteriyalar haqidagi ilmiy ta’limot, mikrobiologiyaning bakteriyalarni o’rganadigan bo’limi. U bakteriyalarning tuzilishi, hayot faoliyati, ko’payishi, tasnifi, tabiatdagi o’rni, shuningdek odam, hayvon va o’simliklarda kasallik qo’zg’atishi va bu kasalliklarga qarshi kurash usullarini o’rganadi.

So’zning kelib chiqishi

“Bakteriya” so’zi yunoncha bakterion (“tayoqcha”) so’zidan olingan, chunki dastlab topilgan bakteriyalarning ko’pi tayoqcha shaklida bo’lgan. Ikkinchi qism logos yunon tilida “so’z, tushuncha, ta’limot” ma’nosini bildiradi va ko’plab fan nomlarida uchraydi (biologiya, geologiya, psixologiya).

Bakteriologiya nimani o’rganadi?

• bakteriyalarning shakli, tuzilishi va o’lchami;
• ularning oziqlanishi, nafas olishi va ko’payishi;
• turlarini aniqlash va tasniflash;
• kasallik qo’zg’atuvchi (patogen) bakteriyalar va ularning organizmga ta’siri;
• bakteriyalarning tuproq, suv, havo va oziq-ovqatdagi roli;
• dori-darmonlarga, xususan antibiotiklarga chidamlilik (rezistentlik).

Bakteriyalarning asosiy shakllari

1. Kokklar: sharsimon (masalan, stafilokokk, streptokokk).
2. Tayoqchalar (batsillalar): cho’zinchoq shaklda.
3. Spirillalar va vibrionlar: buralgan yoki vergulsimon shaklda (vibrion misolida: vabo qo’zg’atuvchisi).

Bakteriologiya tarixidan

• 1676-yil. Gollandiyalik Antoni van Levenguk o’zi yasagan mikroskop yordamida birinchi marta mikroorganizmlarni kuzatdi.
• XIX asr o’rtalari. Lui Paster o’z tajribalari bilan mikroorganizmlarning o’z-o’zidan paydo bo’lmasligini ko’rsatdi. U sut va boshqa mahsulotlarni qizdirib zararsizlantirish usulini (pasterizatsiya) ishlab chiqdi va emlash ishiga katta hissa qo’shdi.
• XIX asr oxiri. Nemis shifokori Robert Kox tuberkulyoz, kuydirgi va boshqa kasalliklarning bakterial qo’zg’atuvchilarini aniqladi, sof kultura olish usullarini rivojlantirdi. U ilgari surgan “Kox postulatlari” kasallik qo’zg’atuvchisini aniqlash mezonlari hisoblanadi.
• 1884-yil. Daniyalik olim Xans Kristian Gram bakteriyalarni bo’yash usulini taklif etdi. Bu usul bakteriyalarni ikki guruhga ajratadi: grammusbat va gramnegativ. Hozirgacha qo’llaniladi.
• 1928-yil. Aleksandr Fleming penitsillinni kashf etdi. Bu antibiotiklar davrining boshlanishi bo’ldi va bakterial kasalliklarni davolashda katta burilish yasadi.

Bakteriologiyaning asosiy usullari

• Mikroskopiya: bakteriyalarni bo’yab ko’rish (shu jumladan Gram usuli).
• Ekish va o’stirish: oziq muhitlarda (masalan, agar) bakteriya koloniyalarini o’stirish.
• Biokimyoviy testlar: bakteriyaning moddalarni qanday o’zgartirishi bo’yicha turini aniqlash.
• Serologik usullar: antigen va antitelolarga asoslangan tekshiruv.
• Molekulyar usullar: PCR va genom ketma-ketligini aniqlash, bu usullar zamonaviy laboratoriyalarda tobora ko’proq qo’llanadi.
• Antibiotikogramma: bakteriyaning qaysi antibiotikka sezgir ekanini aniqlash.

Bakteriologiyaning bo’limlari

• Tibbiy bakteriologiya: odam kasalliklarining qo’zg’atuvchilarini o’rganadi.
• Veterinariya bakteriologiyasi: hayvon kasalliklari bilan shug’ullanadi.
• Qishloq xo’jaligi bakteriologiyasi: tuproq bakteriyalari va ularning o’simliklarga ta’sirini o’rganadi.
• Sanoat bakteriologiyasi: achitish, sut mahsulotlari tayyorlash va biotexnologiyada bakteriyalardan foydalanadi.
• Sanitar bakteriologiya: suv, oziq-ovqat va havoning bakterial xavfsizligini nazorat qiladi.

Nega bakteriologiya muhim?

Bakteriyalarning hammasi ham zararli emas. Ko’pi foydali: ular tuproq unumdorligini oshiradi, oziq-ovqat (qatiq, pishloq, sirka) tayyorlashda va ichak mikroflorasida muhim rol o’ynaydi. Bakteriologiya shu bilan birga yuqumli kasalliklar (masalan, tuberkulyoz, vabo, ichburug’, difteriya) diagnostikasi, davolash va oldini olish, shuningdek antibiotiklarga chidamli bakteriyalar muammosini hal qilishda asos bo’lib xizmat qiladi.

Bakteriologiya va mikrobiologiya farqi

Mikrobiologiya — barcha mikroorganizmlar (bakteriya, virus, zamburug’, sodda jonivorlar) haqidagi keng fan. Bakteriologiya esa uning faqat bakteriyalarni o’rganadigan bo’limi. Viruslarni virusologiya, zamburug’larni mikologiya o’rganadi.

Tez-tez beriladigan savollar

Bakteriologiya nima?
Bakteriyalarni o’rganuvchi fan, mikrobiologiyaning bo’limi.

“Bakteriologiya” so’zi qanday yasalgan?
“Bakteriya” va yunoncha logos (“ta’limot, bilim”) so’zlaridan.

Bakteriologiya asoschilari kimlar?
Odatda Lui Paster va Robert Kox nomlari tilga olinadi.

Bakteriolog nima bilan shug’ullanadi?
Laboratoriyada bakteriyalarni aniqlaydi, kasallik qo’zg’atuvchilarini topadi va antibiotiklarga sezgirligini tekshiradi.