Jon Pemberton kim? Koka-kolani 1886-yilda Atlantada ixtiro qilgan dorixonachi
Jon Stith Pemberton (John Stith Pemberton) — amerikalik dorixonachi va kimyogar. Dunyodagi eng mashhur ichimliklardan biri bo’lgan “Coca-Cola” ni 1886-yilda Atlanta shahrida (AQSH, Jorjiya shtati) ixtiro qilgan. Dastlab u ichimlikni dori sifatida, dorixonada sotgan.
Qisqacha ma’lumot
- To’liq ismi: Jon Stith Pemberton
- Kasbi: dorixonachi, kimyogar, dori tayyorlovchi
- Tug’ilgan: 1831-yil, Jorjiya shtati
- Vafot etgan: 1888-yil, Atlanta
- Mashhur ixtirosi: “Coca-Cola” siropi (1886)
- Yashagan joyi: Atlanta, Jorjiya
Hayoti
Yoshlik va kasb
Pemberton Jorjiya shtatida tug’ilgan va dorixonachilik hamda tibbiyot bo’yicha ma’lumot olgan. Fuqarolar urushi (1861-1865) yillarida Janub armiyasi safida xizmat qilgan va jangda yaralangan.
Og’riq va yangi dorilar izlash
Urushda olgan yarasi sababli kuchli og’riqlar uni uzoq vaqt qiynagan. O’sha davrda og’riq qoldiruvchi sifatida keng qo’llangan morfinga o’rganib qolgan, deb yoziladi manbalarda. Shundan keyin u morfinga muqobil dori va ichimliklar izlashga kirishgan.
Atlantada dorixona va “patent dorilar”
Urushdan keyin Pemberton Atlantada joylashdi va dorixona ochdi. U turli “patent dorilar” (tarkibi sir saqlanadigan, shifobaxsh deb sotiladigan aralashmalar), yo’tal siropi va tonik ichimliklar tayyorlagan. O’sha davrda bunday vositalar juda keng tarqalgan edi.
Koka-kolaning paydo bo’lishi
“French Wine Coca”
1880-yillar o’rtasida Pemberton “Pemberton’s French Wine Coca” nomli tonik ishlab chiqardi. U koka bargi ekstrakti va vino aralashmasi edi va Yevropada mashhur bo’lgan shunga o’xshash ichimlikdan ilhomlangan deb hisoblanadi.
Spirtli ichimlikka taqiq
1886-yilda Atlanta va uning atrofida spirtli ichimliklarga taqiq joriy etildi. Shu sababli Pemberton retseptni o’zgartirib, spirtsiz variant yaratdi. Natijada koka bargi va kola yong’og’i (tarkibida kofein bor) ekstrakti asosidagi sirop paydo bo’ldi. Uni gazlangan suv bilan aralashtirib ichishardi.
Birinchi sotuv
Ichimlik dastlab Atlantadagi dorixonada, gazlangan suv sotiladigan peshtaxta (soda fountain) orqali stakanlab sotila boshlagan. Ko’p manbalarda bu voqea 1886-yil 8-may sanasi bilan bog’lanadi. Narxi bir stakan uchun taxminan besh sent bo’lgani aytiladi.
Nom va logotip
Ichimlikning nomi va qo’lyozma uslubidagi yozuvini Pembertonning buxgalteri Frank Robinson yaratgan. Shu yozuv bugungi logotipning asosi bo’lib qolgan.
Dastlabki sotuv
Birinchi yilda sotuv juda kichik bo’lgan: manbalarda kuniga o’rtacha bir necha stakan sotilgani, daromad esa xarajatni qoplamagani aytiladi.
Pembertonning oxirgi yillari
Pemberton kasallik va moliyaviy qiyinchiliklar bilan kurashdi. Hayotining so’nggi yillarida ichimlikka bo’lgan huquqlarni bo’laklarga bo’lib boshqa tadbirkorlarga sotdi. Ularning orasida Asa Kandler ham bor edi, u keyinchalik huquqlarni to’plab, kompaniyaning asosiy egasiga aylandi.
Pemberton 1888-yilda vafot etdi, ya’ni ixtirosi dunyo bo’ylab mashhur brendga aylanishidan ancha oldin. Shu sababli u o’z ixtirosining katta muvaffaqiyatini ko’rmagan.
Nega Pemberton muhim
- Ichimlik yaratuvchisi. Dunyodagi eng taniqli brendlardan birining dastlabki retseptini yaratgan.
- Dori va ichimlik chegarasi. Uning faoliyati XIX asrdagi “patent dorilar” davridan zamonaviy iste’mol mahsulotlariga o’tishni ko’rsatadi.
- Tarixiy misol. Uning hikoyasi ixtirochi va tadbirkorning har doim bir kishi bo’lavermasligiga misol: katta muvaffaqiyatni keyinchalik boshqalar qozongan.
Qiziqarli ma’lumotlar
- Pemberton “Coca-Cola” dan tashqari boshqa dorilar va tonik ichimliklar ham tayyorlagan.
- Dastlabki retsept hozirgisidan farq qilgan. Keyinchalik tarkib o’zgartirilgan, aniq retsept esa kompaniyaning tijorat siri hisoblanadi.
- Ichimlik avval dorixonada dori vositasi sifatida targ’ib qilingan, keyinchalik oddiy sovuq ichimlik sifatida sotilgan.
- Nomni Pemberton emas, buxgalteri Frank Robinson o’ylab topgan.
Ko’p so’raladigan savollar (FAQ)
Jon Pemberton kim?
Atlantalik dorixonachi va kimyogar, “Coca-Cola” ichimligining ixtirochisi.
Koka-kola qachon va qayerda ixtiro qilingan?
1886-yilda, AQShning Atlanta shahrida (Jorjiya shtati).
Pemberton ichimlikni nima uchun yaratgan?
Dastlab u dori va tonik sifatida mo’ljallangan. Spirtli ichimlikka taqiq joriy etilgach, spirtsiz variantga o’tilgan.
Nomni kim qo’ygan?
Pembertonning buxgalteri Frank Robinson.
Pemberton ixtirosidan boy bo’ldimi?
Yo’q. U huquqlarni sotib yuborgan va 1888-yilda vafot etgan, asosiy muvaffaqiyat undan keyin kelgan.
Kompaniyani kim kengaytirgan?
Asa Kandler, u 1892-yilda The Coca-Cola Company ni tashkil etgan.
Xulosa
Jon Pemberton — 1886-yilda Atlantada “Coca-Cola” ni yaratgan dorixonachi. U ichimlikni dastlab dori sifatida ishlab chiqqan, ammo uning dunyo bo’ylab mashhur bo’lishini ko’rolmadi. Brendni keyinchalik Asa Kandler va uning izdoshlari butun dunyoga tarqatdi.

