Orolni qutqarish Xalqaro fondi: tarixi, maqsadi va faoliyati
Orolni qutqarish Xalqaro fondi (OQXF, inglizcha: IFAS) — Markaziy Osiyo davlatlari rahbarlari qaroriga ko’ra 1993-yilda tashkil etilgan davlatlararo tashkilot. Uning asosiy maqsadi Orol dengizi qurishi keltirib chiqargan ekologik va ijtimoiy-iqtisodiy oqibatlarni yumshatish va bu borada davlatlar hamkorligini muvofiqlashtirishdir.
Qisqacha ma’lumot
- Tashkil etilgan yil: 1993
- Tashkilotchilar: Markaziy Osiyo davlatlari rahbarlari
- Nomi (inglizcha): International Fund for Saving the Aral Sea (IFAS)
- Nomi (ruscha): Международный фонд спасения Арала (МФСА)
- Birinchi prezidenti: Nursulton Nazarboyev (Qozog’iston Prezidenti)
- Rahbarlik: har uch yilda Markaziy Osiyo davlatlari prezidentlari orasida navbatma-navbat almashadi
Sana haqida izoh
Manbalarda tashkil topish sanasi biroz farq qiladi:
- 1993-yil 4-yanvar — ba’zi manbalarda Markaziy Osiyo davlatlari rahbarlarining fondni tuzish haqidagi qarori sanasi sifatida ko’rsatiladi.
- 1993-yil 26-mart — Qizilordada “Qo’shma harakatlar to’g’risida”gi bitim imzolangan va fond rasman tashkil etilgan sana sifatida keltiriladi.
Maqolada “1993-yil” deb yozish xavfsiz. Aniq kunni yozmoqchi bo’lsangiz, avval fondning Ijroiya qo’mitasi rasmiy saytidan (ecifas.kz) tekshirib oling.
Orol muammosi nima
Orol dengizi sathi 1960-yillardan boshlab pasaya boshlagan. Asosiy sabab sifatida odatda Sovet davridagi keng ko’lamli sug’orish va daryo suvlarining dengizga yetib bormasligi ko’rsatiladi. Dengiz qurigach, tubida tuz va chang bo’ronlari, iqlimning o’zgarishi, baliqchilikning inqirozi va aholi salomatligiga zarar paydo bo’ldi. Dunyo hamjamiyati buni XX asrning eng yirik ekologik falokatlaridan biri deb tan oldi.
Fond nima uchun tashkil etilgan
Muammo bir davlat kuchi bilan hal bo’lmaydi, chunki Orolni oziqlantiruvchi daryolar bir necha davlat hududidan oqib o’tadi. Shuning uchun Markaziy Osiyo davlatlari rahbarlari birgalikda ishlaydigan tashkilot tuzishga kelishdi. Uning vazifalari:
- Orol bo’yidagi ekologik va ijtimoiy-iqtisodiy ahvolni yaxshilash bo’yicha qo’shma dastur va loyihalarni moliyalashtirish va amalga oshirish.
- Transchegaraviy suv resurslarini boshqarishda davlatlar o’rtasidagi aloqalarni muvofiqlashtirish.
- Xalqaro tashkilotlar va donor mamlakatlarni jalb qilib, xalqaro dastur va loyihalarda ishtirok etish.
- Mintaqa mutaxassislari uchun o’qitish va ilmiy tadqiqotlarni qo’llab-quvvatlash.
Tuzilishi
- Davlat rahbarlari Kengashi — fondning eng yuqori boshqaruv organi.
- Fond prezidenti — Markaziy Osiyo davlatlari rahbarlari orasidan, rahbarlik har uch yilda navbat bilan almashadi. Birinchi prezident Nursulton Nazarboyev bo’lgan.
- Ijroiya qo’mitasi — fondning kundalik ishlarini olib boradi. Ilk Ijroiya kengashi Almatida tashkil etilgan, qo’mita sifatida esa 1997-yildan faoliyat yurita boshlagan deb ko’rsatiladi.
- Davlatlararo kengashlar va komissiyalar — masalan, suv resurslarini muvofiqlashtirish bo’yicha organlar.
Hozirgi raislik Qozog’istonda, u 2026-yil oxirigacha fond prezidenti vazifasini bajaradi. Keyingi navbat O’zbekistonga tegadi: 2027–2029-yillarda O’zbekiston fondga raislik qiladi.
Fond faoliyati va natijalar
- Loyihalar. Fond doirasida Orol havzasi bo’yicha dasturlar (masalan, Orol havzasi dasturlari) amalga oshirilgan va xalqaro moliya institutlari bilan hamkorlik qilingan.
- Shimoliy Orolni saqlash. Qozog’iston tomonida Jahon banki ko’magida Shimoliy Orolni tiklash va saqlash loyihalari amalga oshirilgan, ikkinchi bosqich ishlab chiqilgan.
- Quritilgan tubni o’rmonlashtirish. O’zbekiston 2018-yilgi ma’lumotlarga ko’ra Orolning qurigan tubidagi 350 ming gektar maydonga saksovul va sho’rga chidamli o’simliklar ekkan.
- BMT bilan hamkorlik. 2018-yilda BMT Bosh Assambleyasi “BMT va Orolni qutqarish Xalqaro fondi o’rtasidagi hamkorlik” qarorini qabul qilgan. O’sha yili O’zbekiston tashabbusi bilan BMT homiyligida Orol bo’yi mintaqasi uchun Inson xavfsizligi bo’yicha ko’p tomonlama ishonchli jamg’arma tuzilgan.
- Innovatsion markaz. 2018-yilda O’zbekiston Prezidenti huzurida Orol bo’yi xalqaro innovatsiya markazi tashkil etilgan.
- Yubiley. Fond 2023-yilda o’zining 30 yilligini nishonladi.
Ayrim ma’lumotlarga ko’ra Qirg’iziston fondga ishtirokini 2016-yilda to’xtatib qo’ygan, hozir esa u bilan muloqot tiklangan. Qatnashuvchi davlatlar tarkibi bo’yicha manbalar bir-biridan farq qiladi, shuning uchun nashr qilishdan oldin rasmiy manbadan tekshiring.
Nega bu fond muhim
- Yagona platforma. Orol havzasi davlatlari uchun suv va ekologiya masalalarini birga muhokama qiladigan asosiy davlatlararo tashkilotlardan biri.
- Xalqaro e’tibor. Orol muammosini xalqaro minbarlarga chiqarish va donorlarni jalb qilishda vosita bo’lgan.
- Iqlim va suv tanqisligi. Iqlim o’zgarishi va suv iste’moli oshgani sari fondning ahamiyati yanada oshib bormoqda.
- Hamkorlik tajribasi. Transchegaraviy suv resurslarini birgalikda boshqarishga misol bo’lib xizmat qiladi.
Qiziqarli ma’lumotlar
- Fondning rahbarligi har uch yilda bir davlatdan boshqasiga o’tadi, shuning uchun uning rahbari ham har safar boshqa davlat prezidenti bo’ladi.
- Fond ishtirokchilari Orol muammosini faqat ekologik emas, suv xavfsizligi va inson farovonligi masalasi sifatida ham ko’radi.
- Fond Ijroiya qo’mitasining binosi 2017-yilda Ashxobodda ochilgan, o’sha yili Turkmaniston fondga raislik qilgan.
Ko’p so’raladigan savollar (FAQ)
Orolni qutqarish Xalqaro fondi qachon tashkil etilgan?
1993-yilda. Sana manbalarda 4-yanvar yoki 26-mart (Qizilorda) deb ko’rsatiladi.
Fondni kim tuzgan?
Markaziy Osiyo davlatlarining rahbarlari.
Fondning vazifasi nima?
Orol dengizi qurishi oqibatlarini yumshatish, qo’shma loyihalarni moliyalashtirish va davlatlar hamkorligini muvofiqlashtirish.
Fondga kim raislik qiladi?
Markaziy Osiyo davlatlari prezidentlari navbat bilan, har uch yilda. 2026-yil oxirigacha Qozog’iston, 2027–2029-yillarda O’zbekiston.
Fondning birinchi prezidenti kim?
Nursulton Nazarboyev.
1995-yilda nima bo’lgan?
Menda 1995-yilda Orol havzasi barqaror rivojlanishi bo’yicha Nukus deklaratsiyasi qabul qilingani haqida ma’lumot bor, lekin buni tekshirib ko’rmadim. Nashr qilishdan oldin manbadan aniqlang.
Xulosa
Orolni qutqarish Xalqaro fondi 1993-yilda Markaziy Osiyo davlatlari rahbarlari tomonidan Orol dengizi falokati oqibatlarini yumshatish uchun tuzilgan. U mintaqa davlatlarini suv va ekologiya masalalarida birlashtiruvchi muhim platformaga aylangan va bugun ham iqlim hamda suv tanqisligi sharoitida o’z ahamiyatini yo’qotmagan.

