Butunjahon yovvoyi tabiat kuni: 3-mart
Butunjahon yovvoyi tabiat kuni har yili 3-martda nishonlanadi. Bu kun yovvoyi hayvonlar va o’simliklarning xilma-xilligini e’zozlash va ularni asrash zarurligiga jamoatchilik e’tiborini qaratish uchun e’lon qilingan. Kunni Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT) 2013-yilda belgilagan.
Qisqacha ma’lumot
- Sana: har yili 3-mart
- Kim e’lon qilgan: BMT Bosh Assambleyasi, 68-sessiya
- Qaror: 68/205-sonli qaror, 2013-yil 20-dekabr
- Birinchi marta nishonlangan: 2014-yil
- Tashkil etuvchi: CITES kotibiyati BMTning tegishli tashkilotlari bilan hamkorlikda
- 2026-yil mavzusi: “Dorivor va xushbo’y o’simliklar: salomatlik, meros va tirikchilikni asrash”
Nega aynan 3-mart
3-mart sanasi CITES konvensiyasi qabul qilingan kunga to’g’ri keladi. CITES (to’liq nomi: Yovvoyi fauna va floraning yo’qolib borayotgan turlari bilan xalqaro savdo to’g’risidagi konvensiya, “Vashington konvensiyasi” deb ham ataladi) 1973-yil 3-martda qabul qilingan. Uning maqsadi xalqaro savdo yovvoyi hayvon va o’simliklarning omon qolishiga tahdid solmasligini ta’minlashdir.
Kunning tarixi
- 2013-yil mart. Tailand Bangkokda o’tgan CITES a’zo davlatlari 16-konferensiyasida (3–14-mart) 3-martni Butunjahon yovvoyi tabiat kuni deb e’lon qilish taklifini kiritdi. Taklif bir ovozdan qabul qilindi.
- 2013-yil 20-dekabr. BMT Bosh Assambleyasi 68/205-sonli qaror bilan 3-martni rasman Butunjahon yovvoyi tabiat kuni deb e’lon qildi va CITES kotibiyatiga uni tashkil etishda yordam berishni topshirdi.
- 2014-yil. Kun birinchi marta nishonlandi. O’shandan beri har yili alohida mavzu tanlanadi.
Qarorda yovvoyi tabiatning ichki qadri va uning ekologik, genetik, ijtimoiy, iqtisodiy, ilmiy, ta’limiy, madaniy, dam olish va estetik jihatlari qayd etilgan. CITES kotibiyatining sobiq rahbari Jon Skenlon ta’kidlaganidek, kun faqat CITES yoki savdo masalalariga emas, barcha yovvoyi hayvonlar va o’simliklarga bag’ishlangan.
Har yilgi mavzular
Har yili kunga alohida mavzu tanlanadi. Masalan, 2015-yilda mavzu yovvoyi tabiatga qarshi jinoyatlar bilan kurashga bag’ishlangan edi. 2026-yilda mavzu “Dorivor va xushbo’y o’simliklar: salomatlik, meros va tirikchilikni asrash” bo’ldi. Bu mavzu o’simliklarning inson salomatligi, an’anaviy tibbiyot, madaniy meros va mahalliy aholining daromadidagi rolini ko’rsatadi. Keyingi yilning mavzusi uchun rasmiy sayt wildlifeday.org ni tekshiring.
Nima uchun bu kun muhim
- Biologik xilma-xillik. Ko’plab manbalarga ko’ra bir milliondan ortiq tur yo’qolish xavfi ostida. Bu raqam manbaga qarab farq qilishi mumkin.
- Noqonuniy savdo va brakonyerlik. Yovvoyi hayvon va o’simliklarni noqonuniy ovlash va sotish ko’plab turlarga tahdid solmoqda.
- Yashash muhitining yo’qolishi. O’rmonlarning kesilishi, yerlarning o’zlashtirilishi va iqlim o’zgarishi turlarning yashash joyini qisqartiradi.
- Inson farovonligi. Yovvoyi tabiat oziq-ovqat, dori-darmon, toza suv va havoning manbai, ko’p jamoalar uchun esa tirikchilik vositasi.
Kun qanday nishonlanadi
- Maktab va oliy o’quv yurtlarida tanlovlar, viktorinalar va ochiq darslar
- Qo’riqxonalar va hayvonot bog’larida ekskursiyalar va ma’lumot kunlari
- Daraxt ekish va tabiatni tozalash aksiyalari
- Hujjatli filmlar, ko’rgazmalar va rasm tanlovlari
- BMTning onlayn va yuzma-yuz tadbirlari, xalqaro konferensiyalar
- Ijtimoiy tarmoqlarda yovvoyi tabiat haqida ma’lumot tarqatish
O’zbekistonda
O’zbekistonda noyob hayvon va o’simliklar Qizil kitobga kiritilgan, masalan, qor qoplon (irbis) va Buxoro bug’usi. Maqolani boyitish uchun mahalliy ma’lumotlarni (qo’riqxonalar, Qizil kitobdagi turlar soni, mamlakatdagi tadbirlar) rasmiy manbadan qo’shing. Bu o’quvchilar uchun qiziqarliroq va qidiruvda ham foydali bo’ladi.
Qiziqarli ma’lumotlar
- Kunning logotipi CITESning 40 yilligi logotipiga asoslangan va bugun ham shu shaklda ishlatiladi.
- CITES 1973-yilda qabul qilingan, kuchga kirgan sana esa 1975-yil 1-iyul.
- Kun faqat hayvonlarga emas, o’simliklarga ham bag’ishlangan, 2026-yilgi mavzu buning yaqqol misoli.
- Dunyoning ko’p davlatlarida shu kuni maktab o’quvchilari uchun maxsus ta’lim dasturlari tashkil etiladi.
Ko’p so’raladigan savollar (FAQ)
Butunjahon yovvoyi tabiat kuni qachon nishonlanadi?
Har yili 3-martda.
Uni kim e’lon qilgan?
BMT Bosh Assambleyasi 2013-yil 20-dekabrda, CITES konferensiyasida Tailand taklifi asosida.
Nima uchun aynan 3-mart?
Chunki 1973-yil 3-martda CITES konvensiyasi qabul qilingan.
Kunni kim tashkil etadi?
CITES kotibiyati BMTning boshqa tegishli tashkilotlari bilan hamkorlikda.
2026-yil mavzusi nima edi?
“Dorivor va xushbo’y o’simliklar: salomatlik, meros va tirikchilikni asrash”.
Kun faqat hayvonlarga bag’ishlanganmi?
Yo’q, yovvoyi hayvonlar va o’simliklarning hammasiga.
Men qanday ishtirok etishim mumkin?
Yovvoyi tabiat haqida bilim olish, noqonuniy savdoga qarshi bo’lish, tabiatni asrovchi tashabbuslarni qo’llab-quvvatlash, daraxt ekish va boshqalarga ma’lumot berish orqali.
Xulosa
Butunjahon yovvoyi tabiat kuni (3-mart) — yovvoyi hayvonlar va o’simliklarning qadri va ularni asrash zarurligini eslatuvchi xalqaro kun. U BMT tomonidan 2013-yilda e’lon qilingan, 2014-yildan beri nishonlanadi va har yili yangi mavzu bilan tabiatni asrash masalasini jamoatchilik e’tiboriga olib chiqadi.

