Klan
Klan (keltcha clan-nasl, urug’, avlod)-kelt xalqlarida urug’, ba’zan qabila nomi. Keyinchalik, urug’chilik munosabatlari yemirilishi davrida, taxmin etilgan urug’ boshlig’i ismi bilan atalgan qadimgi urug’ avlodlari bo’lgan qon-qarindoshlarning yirik guruhlari. Bunda shotlandlar va irlandlarda umumiy ismga “o’g’il”, “o’g’li” ma’nosini anglatuvchi “Mak” qo’shimchasi qo’shila boshlangan (masalan, Mak Kartli, Makdonald); irlandlarda buning boshqa bir shakli ham bo’lib, ism oldiga “O” (“nabira”) qo’shimchasi qo’shilgan (masalan, O’Konnor). Klan urug’chilik tuzumiga xos bo’lgan yerning umumiy mulkligi va boshqa udumlar (xun olish, umumiy kafillikka olish va hokazolar)ni saqlab qolgan. Shotlandiya hamda Uelsning ayrim rayonlarida Klan XIX asrgacha saqlangan.
Klan (keltcha clann — «nasl», «urug‘», «avlod», «bolalar») — dastlab kelt xalqlarida (shotlandlar, irlandlar, uelsliklar) qon-qarindoshlik asosida birlashgan urug‘ yoki qabilani anglatuvchi ijtimoiy tuzilma. Keyinchalik bu atama dunyoning boshqa mintaqalaridagi (masalan, Shimoliy Amerika hindulari, Kavkaz xalqlari yoki Osiyo ko‘chmanchilari) urug‘-qabila jamoalariga hamda zamonaviy sotsiologiya va siyosatda yopiq manfaatdor guruhlarga nisbatan ham qo‘llanila boshlagan.
Klan tizimining shakllanishi va familiyalar tarixi
Urug‘chilik munosabatlari yemirilishi va feodalizmga o‘tish davrida klanlar taxmin etilgan umumiy ajdod yoki urug‘ boshlig‘i (patriarx) ismi bilan ataladigan yirik qon-qarindoshlik guruhlariga aylangan. Aynan shu davrda Britaniya orollarida o‘ziga xos ism-familiya yasalish an’analari vujudga kelgan:
- «Mak» (Mac / Mc) qo‘shimchasi: Shotland va irland tillarida «o‘g‘il», «o‘g‘li» ma’nosini bildiradi. Masalan: Makdonald (Donaldning o‘g‘li), Makgregor (Gregorning o‘g‘li), Mak-Karti (Kartining o‘g‘li).
- «O’» (O’) qo‘shimchasi: Irlandlarda keng tarqalgan bo‘lib, ism oldidan qo‘shiladi va «nabira» yoki «avlod» ma’nosini anglatadi. Masalan: O’Konnor (Konnorning nabirasi), O’Nil (Nilning avlodi).
Klanning asosiy belgilari va udumlari
Klan tuzumi uzoq asrlar davomida ibtidoiy jamoa tuzumiga xos bo‘lgan qat’iy ichki qoidalar va kollektivizm tamoyillarini saqlab qolgan:
- Yerning umumiy mulkligi: Klan egallab turgan hudud butun urug‘ning umumiy mulki hisoblangan, klan boshlig‘i (chif) esa bu yerlarni jamoa nomidan boshqargan va taqsimlagan.
- O‘zaro yordam va umumiy kafillik: Klan a’zolari bir-birini har qanday tashqi xavfdan himoya qilishga, moddiy va ma’naviy qo‘llab-quvvatlashga majbur bo‘lgan. Bir a’zoning aybi uchun butun klan javobgarlikni bo‘yniga olgan.
- Xun olish (qonli qasos) odati: Klan a’zosiga yetkazilgan zarar yoki o‘lim uchun boshqa urug‘dan jamoaviy tarzda o‘ch olish (xun olish) qonuniy burch sanalgan.
- O‘ziga xos ramzlar (Shotlandiya klanlarida): Har bir shotland klanining o‘ziga xos naqshli jun matosi — tartan (katak-katak kilt matosi), maxsus gerbi va jangovar shiori mavjud bo‘lgan.
Tarixiy taqdiri va zamonaviy ma’nosi
Shotlandiya tog‘li hududlari (Haylend) hamda Uelsning ayrim chekka tumanlarida klan tizimi XVIII–XIX asrlargacha (1745–1746-yillardagi Yakobitlar qo‘zg‘oloni bostirilgandan so‘ng Angliya hukumati klanlarning harbiy-siyosiy huquqlarini bekor qilguniga qadar) faol saqlanib qolgan.
Bugungi kunda «klan» atamasi ikki xil ma’noda ishlatiladi:
- Tarixiy-madaniy ma’noda: Shotlandiya va Irlandiyada klanlar madaniy meros, oilaviy an’analar va turizm ramzi sifatida saqlanib qolgan, ularning rasmiy ro‘yxatlari va gerblari yuritiladi.
- Sotsiologik va siyosiy ma’noda: Umumiy manfaatlar, qarindosh-urug‘chilik yoki biznes aloqalari asosida birlashgan yopiq, ta’sir doirasi kuchli guruhlarga (masalan, «siyosiy klan», «moliyaviy klan») nisbatan qo‘llaniladi.

