Kleftlar

Ma’nosi

Kleftlar (yangi yunon klephtes-ayni ma’nosi o’g’rilar)-adabiyotlarda XVII asr-XIX asr boshlarida turk hukmronligi va yunon zamindorlariga qarshi kurashgan dehqon-partizanlarnig nomlanishi. O’zlarini palikarlar deb atashgan. Usmoniylar nazoratidan tashqarida bo’lgan tog’li rayonlarda joylashganlar. Ularga qashshoq dehqonlar, qochoq jinoyatchilar, jamiyat tomonidan chetga chiqarib qo’yilgan shaxslar qo’shila borgan. Kleftlar orasida vendetga (qasos)dan, soliqlardan, qarzlardan va hukumat ta’qibidan qochgan kishilar ham ko’p edi. Gretsiyaning ozodlik kurashida Kleftlarning ham roli katta bo’lgan.

Kleftlar (yangi yunoncha klephtes — aynan tarjimasi «o‘g‘rilar», «qaroqchilar») — XVII asrdan XIX asr boshlarigacha Usmoniylar imperiyasi hukmronligi va mahalliy yirik yunon zamindorlari (kodjabashilar) zulmiga qarshi qurolli kurash olib borgan yunon dehqon-partizanlari. Kleftlarning o‘zlari bu nomni emas, balki palikarlar (yunoncha palikari — «botir yigitlar», «mardlar») nomini afzal ko‘rganlar va o‘zlarini xalq himoyachilari deb bilganlar.

Kelib chiqishi va ijtimoiy tarkibi

Usmoniylar imperiyasi Gretsiyani bosib olganidan so‘ng, mahalliy aholi og‘ir soliqlar, huquqsizlik va diniy-milliy cheklovlarga duch keldi. Imperiya ma’muriyati yetib borishi qiyin bo‘lgan baland tog‘li hududlar (masalan, Pind, Olimp, Tayget tog‘lari) kleftlarning asosiy tayanch nuqtasiga aylandi.

Kleftlar otryadlari safiga turli ijtimoiy qatlam vakillari kelib qo‘shilgan:

  • Qashshoq dehqonlar: Yersiz qolgan yoki og‘ir soliqlarni to‘lashga qurbi yetmagan mehnatkashlar.
  • Ta’qibdan qochganlar: Hukumat amaldorlari zulmidan, qarzlardan hamda qonli qasos (vendetta)dan yashirinib yurgan kishilar.
  • Jamiyatdan siqib chiqarilganlar: Amaldagi qonunlarni buzgan qochoqlar va mahalliy hokimiyatga bo‘ysunishni istamagan erkinliksevar shaxslar.

Kurash usullari va turmush tarzi

Kleftlar kichik, ammo o‘ta harakatchan va tog‘ sharoitiga mukammal moslashgan qurolli guruhlar bo‘lib harakat qilishgan:

  1. Partizanlik taktikasi: Ular muntazam qo‘shinga qarshi ochiq jangdan qochib, to‘satdan pistirma qo‘yish, savdo karvonlariga hujum qilish, amaldorlar va boy zamindorlarning mol-mulkini tortib olish usulini qo‘llashgan.
  2. Xalq bilan aloqa: Garchi dastlab oddiy qaroqchilik bilan ham shug‘ullangan bo‘lsalar-da, vaqt o‘tishi bilan kleftlar xalq orasida zulmga qarshi kurash ramziga aylangan. Oddiy dehqonlar ularni oziq-ovqat bilan ta’minlagan va Usmoniylar qo‘shinlari harakati haqida xabardor qilib turgan.
  3. Armatollar bilan munosabat: Usmoniylar hukumati kleftlarga qarshi kurashish uchun maxsus mahalliy militsiya — armatollarni tuzgan. Biroq ko‘p hollarda armatollar va kleftlar o‘zaro til biriktirib, hatto bir safda turib imperiyaga qarshi kurashganlar.

Gretsiya mustaqillik urushidagi o‘rni va madaniy merosi

1821–1829-yillardagi Gretsiya milliy-ozodlik inqilobi boshlanganida, aynan kleftlar va armatollar yunon qo‘shinlarining eng jangovar, tajribali va asosiy zarbdor kuchini tashkil etgan. Mashhur yunon sarkardalari (masalan, Teodoros Kolokotronis, Georgios Karaiskakis) o‘z faoliyatini kleftlar safida boshlaganlar.

Kleftlar nafaqat tarixda, balki yunon madaniyatida ham chuqur iz qoldirgan. Xalq og‘zaki ijodida ularning qahramonliklari, ozodlikka bo‘lgan intilishi va tog‘lardagi hayotini madh etuvchi alohida janr — kleft qo‘shiqlari (kleftika) shakllangan bo‘lib, ular yangi yunon adabiyoti va milliy o‘zligini anglash jarayonida muhim o‘rin tutgan.

O‘xshash so‘zlar

K harfiga oid tarixga oid ensiklopedik atamalar: barcha so‘zlar