Kliyentlar

Ma’nosi

Kliyentlar (lotincha birlik-cliens)-Qadimgi Rimda xo’jayin homiyligiga berilgan alohida shaxslar yoki jamoalar; qishloq xo’jaligi va harbiy majburiyatlar evaziga xo’jayinning avlodi nomini, chek yerlari olgan.

Kliyentlar (lotincha birlikda — cliens, ko‘pligida clientes — «itoat qiluvchi», «eshik qo‘riqlovchi») — Qadimgi Rimda o‘zlarining iqtisodiy, huquqiy va ijtimoiy himoyasi evaziga badavlat va nufuzli rimlik aristokrat – homiyga (patron) tobe bo‘lgan alohida shaxslar yoki butun jamoalar. Bu munosabatlar Rim jamiyatining asosiy tabaqaviy va huquqiy ustunlaridan biri bo‘lgan.

Patron va kliyent munosabatlarining mohiyati

Kliyentura tizimi Rim jamiyatining eng qadimgi davrlaridan (qirollik davri va Respublika bosqichidan) boshlab shakllangan o‘ziga xos o‘zaro majburiyatlar tizimidir:

  1. Patronning majburiyatlari:
    • Yuridik himoya: Patron o‘z kliyentini sud majlislarida himoya qilishi, uning huquq va manfaatlarini yoqlashi shart edi.
    • Moddiy ta’minot va yer ajratish: Kliyentlar ko‘pincha qishloq xo‘jaligi bilan shug‘ullanishi uchun patronning yerlaridan kichik qismlarini (chek yerlarini) olganlar yoki iqtisodiy yordam olib turganlar.
    • Homiylik: Har kuni tongda patronning uyiga keluvchi kliyentlarga oziq-ovqat yoki pul tarqatish (sportula) odati mavjud bo‘lgan.
  2. Kliyentning majburiyatlari:
    • Siyosiy va huquqiy itoat: Kliyent saylovlarda o‘z patroniga ovoz berishi, uning siyosiy manfaatlarini qo‘llab-quvvatlashi shart edi.
    • Harbiy majburiyat: Harbiy harakatlar paytida kliyentlar o‘z patroni boshchiligida qo‘shinga safarbar etilgan va uning xavfsizligini ta’minlagan.
    • Moddiy va oilaviy yordam: Kliyentlar patronining qizlarini turmushga chiqarishda sepli yig‘ishga o‘z ulushini qo‘shganlar yoki patron qarzga botib qolganda unga moddiy ko‘maklashganlar.
    • Ism olish: Odatda kliyentlar o‘z patronining nasl-nasabi (qabilaviy nomi) bilan bog‘liq belgilar yoki nomlarni olganlar.

Kliyentlarning ijtimoiy tarkibi va evolyutsiyasi

Qadimgi Rim tarixining turli davrlarida kliyentlar turli qatlamlardan iborat bo‘lgan:

  • Ibtidoiy davrda: Kliyentlar asosan huquqsiz mahalliy aholi vakillari, qullikdan ozod qilinganlar (libertinlar) yoki boshqa hududlardan kelib chiqqan muhojirlardan iborat bo‘lib, ular o‘zlarini himoya qilish uchun Rim patriciy (aslzoda)larining homiyligiga o‘tishgan.
  • Respublika davrida: Plebeylarning bir qismi dastlab patricylarga kliyent sifatida bog‘langan bo‘lib, keyinchalik ular o‘z huquqlari uchun kurashib, mustaqillikka erishdilar. Biroq patronage tizimi yo‘qolib ketmadi, aksincha, siyosiy maydonda o‘zgarib, badavlat siyosatchilar o‘zlariga yirik kliyentlar armiyasini (ovoz beruvchilar va tarafdorlarni) yig‘a boshladilar.
  • Imperiya davrida: Respublika tugatilib, imperiya o‘rnatilgach, traditsion patrisiat-kliyentura munosabatlari o‘zining siyosiy ahamiyatini yo‘qotdi va ko‘proq shaxsiy boylar hamda ularning qaramog‘idagi qatlamlar o‘rtasidagi iqtisodiy qaramlik shakliga aylandi.

O‘xshash so‘zlar

K harfiga oid tarixga oid ensiklopedik atamalar: barcha so‘zlar